تاۋەلسىزدىك تاڭى اتقاننان بەرى, تاريح قويناۋىنداعى شەجىرەلى دەرەكتەردىڭ شىمىلدىعى ءتۇرىلدى. مۇنى ماقتانىشپەن ايتۋعا بولادى. وتانىمىزدىڭ وتىزجىلدىق بەلەسىندە ارحيۆ سالاسى ايتارلىقتاي العا جىلجىپ, كەڭەس يدەولوگياسىنىڭ قازانىندا كۇيگەن قايماقتارىمىزدى قايتا اقتادى. ونى – ءبىر دەڭىز. ەكىنشىدەن ەسكى قۇجاتتارعا جان ءبىتىرىپ, جاڭارتىپ, رەستاۆراتسيا جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. ول ول ما, اقپاراتتاردى تسيفرلى فورماتقا كوشىرىپ, زامانعا ساي قام-قارەكەت قىلدى. زاماناۋي تەحنيكالىق قۇرال-جابدىقتاردىڭ كومەگىمەن بوياۋى وشكەن مالىمەتتەردىڭ ماڭىزىن كىلكىپ الدى. ەندىگى اڭگىمە, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاپ الۋ.
ارحيۆ سالاسى جايلى ايتقاندا الدىمەن «ارحيۆ-2025» باعدارلاماسى ەسكە تۇسەدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىندا ۇلت مۇراعاتىن ۇلىقتاۋ كەرەكتىگىن جەتكىزگەن ەدى. «بابالارىمىزدىڭ ءومىرى مەن ولاردىڭ عاجاپ وركەنيەتى جونىندەگى كوپتەگەن دەرەكتى قۇجات, ءالى دە بولسا, عىلىمي اينالىمعا تۇسكەن جوق. سوندىقتان ەجەلگى داۋىردەن قازىرگى زامانعا دەيىنگى كەزەڭدى قامتيتىن بارلىق وتاندىق جانە شەتەلدىك مۇراعاتتار دۇنيەسىنە ەلەۋلى, ىرگەلى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ ءۇشىن «ارحيۆ-2025» جەتىجىلدىق باعدارلاماسىن جاساۋىمىز قاجەت دەپ سانايمىن» دەپ, ۇكىمەتكە تاپسىرما بەرگەن بولاتىن. بۇل – دەرەكتەردى اشەيىن جيناقتاۋ ەمەس, قالىڭ جۇرتشىلىققا قولجەتىمدى بولۋى ءۇشىن تسيفرلى فورماتقا كوشىرۋ ءارى ويلى جاسقا وتانشىلدىق تاربيە بەرۋ دەگەن ءسوز.
ەندى وسى ەكى كريتەري شەڭبەرىندە ءسوز قاۋزايىقشى. بۇگىندە مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى شاما-شارقىنشا ارحيۆ سالاسىندا تىڭ جوبالار جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. سونىڭ ءبىرى – مۇراعات مەكەمەلەرىنىڭ تەحنيكالىق قۇرىلىمىن جانداندىرۋ. بۇل تۇستا ءبىرىنشى بولىپ ويعا نۇر-سۇلتان قالاسى مەملەكەتتىك ءارحيۆى ورالادى. شيرەك عاسىردى ارتقا تاستاعان شەجىرەلى شاڭىراقتىڭ جەتكەن جەتىستىگى ەداۋىر. بۇل شاڭ باسقان ارحيۆتەر ەمەس, توزاڭنان ارىلعان دەرەككە باي, زاماناۋي تەحنولوگياعا بەيىم عىلىمي وردا.
«بۇل مەكەمە قازاقستاننىڭ ارحيۆ قىزمەتىنىڭ كوشباسشىلارىنىڭ ءبىرى رەتىندە, ارحيۆتانۋ عىلىمىن دامىتۋدا جانە مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋدا جەتەكشى ءرول اتقارۋدا. عىلىمي قۇندىلىقتاردى مەڭگەرگەن ۇجىم ەلىمىزدىڭ يگىلىگى ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتىپ, كاسىبي شەبەرلىگىن كورسەتىپ كەلەدى. بۇگىندە نۇر-سۇلتان قالاسى اكىمىنىڭ قولداۋىمەن ەرەكشە قۇرىلعىلاردى يەلەندىك. بۇل قازاقستاندا ءبىزدىڭ مەكەمەدە عانا بار. 1920-1930 جىلعى قۇجاتتاردى قايتا جاڭعىرتىپ جاتىرمىز. قۇجاتتارداعى اقپاراتتاردىڭ جويىلىپ كەتپەۋى ءۇشىن بار كۇش-جىگەرىمىزدى سالۋدامىز. رەستاۆراتسيالاۋعا ارنالعان سوڭعى ۇلگىدەگى اپپاراتتار وسىندا ورنالاسقان. ۇلت مۇددەسى ءۇشىن قاجىماي ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتىرمىز», دەيدى قالالىق ارحيۆ ديرەكتورى مەيرام بەكتەمباەۆ.
وسى كۇنى 2 قورعا جانە 179 قۇجاتقا رەستاۆراتسيا جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن ەكەن. ۇجىم جۇمىستى ودان ءارى ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن 2018 جىلدان بەرى وزىندە بار مامانداردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋگە كۇش سالىپ كەلەدى. قىزمەتكەرلەر ماسكەۋدەگى قۇجاتتاما جانە مۇراعاتتانۋ ماماندىعى بويىنشا ارنايى ۋنيۆەرسيتەتتەردەن قاشىقتان ءبىلىم الۋدا.
شىنىندا 1995 جىلى قالالىق مەملەكەتتىك ءارحيۆتىڭ قۇرىلۋى استانانىڭ الماتىدان اقمولاعا اۋىسۋىمەن بايلانىستى بولدى. سول ۋاقىتتا جاس مەملەكەتىمىزدىڭ الدىندا ورتالىق ازيا ايماعىندا ەكونوميكا مەن ساياساتتىڭ درايۆەرى بولۋ مىندەتى تۇردى. تاريحي پروتسەستەردى قايتا قاراستىرماي, بۇل مۇمكىن ەمەس ەدى. ەلوردانىڭ ارقا توسىنە قونىس اۋدارۋى ەلىمىزدىڭ وركەندەۋىنە جول اشتى. مۇراعاتتاعى 40 قور قالانىڭ رۋحاني ومىرىنە تىرەك بولدى.
ەلوردا دامۋىنىڭ تۇراقتى ديناميكاسىنا قالا ارحيۆىندەگى قوردالى قۇجاتتار كوپ سەپتىگىن تيگىزدى. بۇگىندە ەلوردانىڭ مۇراعات قورى 19 ەسەگە وسكەن. 1915 جىلدان باستاپ ساقتالعان بىرەگەي قۇجاتتار بار. ولار قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە ۇسىنىلعان. حح عاسىردىڭ باسىنداعى اراب جازۋى, لاتىن جانە كيريلليتسا نەگىزىندە جازىلعان مازمۇندى جازبالار عالىمداردىڭ زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىنە نەگىز بولىپ كەلەدى. اتاپ وتسەك, جەرگىلىكتى اتقارۋ كوميتەتتەرىنىڭ, «قوسشى» قازاق كەدەيلەرى وداعى كوميتەتتەرىنىڭ, پوليتسيا جانە اسكەري كوميسسارياتتاردىڭ, ارنايى ماقساتتاعى بولىمشەلەردىڭ, ازىق-ت ۇلىك كوميتەتتەرىنىڭ قورلارى, كەڭەس وكىمەتىن ورناتۋ پروتسەسىن, ونىڭ ىشىندە كۋلاكتاردى يەلىكتەن شىعارۋ, ونەركاسىپتى مەملەكەت مەنشىگىنە الۋ, اقمولا وبلىسىنىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق جانە مادەني ءومىرى تۋرالى قامتىلعان دەرەكتەر جەتەرلىك. ارقايسىسى جەكە تاقىرىپقا جۇك بولارلىقتاي ماڭىزعا يە. قۇجاتتاردىڭ كوپ قاباتى 1941-1945 جىلدارداعى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە تۇرعىنداردىڭ ەڭبەك ورلەۋى, مايدانعا كومەك, ەۆاكۋاتسيالانعان كاسىپورىنداردى قابىلداۋ جانە ورنالاستىرۋ تۋرالى كۋالاندىرادى.
ءيا, ەل شەجىرەسى مەن ۇلت تاريحىنداعى قۇندى جازبا دەرەكتەردى جيناستىرىپ, ساقتاۋ ىسىندە ارحيۆتەرگە جۇكتەلەر جاۋاپكەرشىلىك وراسان. سودان دا بولار, ارحيۆ سالاسىنىڭ دامۋى مەن تەحنيكالىق جاراقتاندىرىلۋىنا, مادەني مۇرالاردىڭ قايتا قالپىنا كەلتىرىلىپ, تولىقتىرىلۋىنا مەملەكەت تاراپىنان ايرىقشا ءمان بەرىلىپ كەلەدى.
ء«داستۇرلى اقپارات قۇرالدارىن ساقتاۋعا ارنالعان زاماناۋي جابدىقتارمەن جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. مۇراعات سورەلەرىنىڭ جالپى ۇزىندىعى 7584 مەتردى قۇرايدى. قۇجاتتاردىڭ جوعالۋىن بولدىرماۋ ماقساتىندا بىلتىر قۇجاتتاردى قاۋىپسىز ساقتاۋ جانە مۇراعات ىشىندەگى راديوجيىلىك بەلگىلەرىن قولدانۋ ءارى قوزعالىسىن باقىلاۋ جۇيەسى ەنگىزىلدى. ازاماتتارعا ىڭعايلى بولۋ ءۇشىن سايتقا ەرەكشە قۇجاتتاردىڭ تىزىمدەمەلەرىنىڭ تسيفرلانعان سۋرەتتەرىن ورنالاستىردىق. ياعني قاۋىپسىزدىكتى ساقتاي وتىرىپ, مۇراعات ماتەريالدارىمەن ۇيدەن شىقپاي-اق تانىسۋعا بولادى», دەيدى ارحيۆ باسشىسى م.بەكتەمباەۆ.
كەلەشەكتە تاريحي ماڭىزى بار بارلىق قۇجات زامان تالابىنا ساي تسيفرلاندىرىلماق. بۇل پايدالانۋ كەزىندە التىننان قىمبات جازبا جادىگەرلەردىڭ قولدى بولۋىنان ساقتايدى دەگەن ءسوز. قازىر ارحيۆ قىزمەتكەرلەرى جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردان تۇسكەن وتىنىشتەردى سارالاپ, ولارعا قاجەت فايلداردى تسيفرلاندىرۋدا. وسىلايشا, ەلەكتروندى مۇراعات قۇرۋ جانە سۇرانىمعا جاۋاپ بەرۋ ماسەلەلەرىن ءبىر ۋاقىتتا شەشۋگە تىرىسادى.
تاعى ءبىر نازار اۋداراتىن دۇنيە, شەتەل ارحيۆتەرىمەن قارىم-قاتىناس ماسەلەسى. قالا ءارحيۆى رەسەي فەدەراتسياسىنداعى كوپتەگەن ارحيۆ ۇيىمدارىمەن بايلانىس ورناتىپ, شاما-شارقىنشا بىرلەسە جۇمىس ىستەپ كەلەدى. وعان دالەل قىتايدىڭ سيان مۇراعاتى جانە پولشانىڭ ۇلتتىق ەسكە الۋ ينستيتۋتىمەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويۋى. ماسەلەن, بىلتىر ەكى ەل اراسىنداعى مادەني بايلانىستىڭ ماڭىزدىلىعىن ارتتىرۋ ماقساتىندا رەسەي فەدەراتسياسى ۋليانوۆ وبلىسىنىڭ جاڭا تاريحى مەملەكەتتىك ارحيۆىمەن ءوزارا ارىپتەستىك تۋرالى كەلىسىمگە كەلگەن ەدى. ەندى قازاق زيالىلارىنىڭ ورىس ارحيۆىندە قوردالىپ جاتقان قولجازبالارىن ەلگە قايتارۋعا كۇش سالىپ جاتىر.
قالالىق ارحيۆ ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاپ الۋ ءۇشىن بار قاجىر-قايراتىن جۇمساۋدا. بۇگىندە مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرىلعان, ارحيۆ قىزمەتكەرلەرى الداعى ۋاقىتتا وڭ ناتيجەسىن بەرەتىنىنە سەنىمدى. سونداي-اق اقمولا ءوڭىرى بويىنشا انتيسوۆەتتىك كوتەرىلىستەر, قارسىلىقتار كەزىندە اتىلعان, قۋدالانعان ادامداردى دا اقتاپ الۋ ءۇشىن ماڭىزدى قۇجاتتاردى قايتا اقتارىپ, ولارعا تاعىلعان جالانى جويىپ, جازىقسىز ەكەنىن دالەلدەۋگە تىرىسۋدا. تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ اياسىندا جاندانىپ كەلە جاتقان ارحيۆ سالاسىنىڭ تولايىم تىرلىگى كوڭىل سۇيىندىرەدى. العا قويعان جوسپارى اياقسىز قالمايتىنىنا سەنىم مول.