ءبارىمىز دە اۋىلدا تۋدىق, اۋىلدا وستىك, ارمان ساپارىنا سول اۋىلدان اتتاندىق. ءبىز تۋعان توپىراق قارت قاراتاۋ مەن كارى سىرداريانىڭ ورتاسىندا ورنالاسقان – جاڭاقورعان ءوڭىرى. تاۋ مەن ارنالى وزەن ورتاسىندا قونىس تەپكەندىكتەن بە, بۇل جەردىڭ اۋاسى دا, تابيعاتى دا, جەلى دە, جاۋىنى دا – قىسقاسى, ءبارى دە ەرەكشە. ال ادامدارى شە؟
مەنىڭ جاس كۇننەن, دالىرەك ايتسام, جاڭاقورعانداعى مەكتەپ-ينتەرناتتا وقىپ جۇرگەن كەزدەن تانيتىن دوستارىم از ەمەس. ولاردىڭ ارقايسىسى وزىنشە ەرەكشە, وزىنشە مەنىڭ ومىرىمدە ءىز قالدىرعان. سولاردىڭ اراسىندا الشىنباي تۇرتانوۆتىڭ ورنى وزىنشە. ول جاس كۇنىنەن-اق وزگەگە ۇقسامايتىن ەرەكشە مىنەزىمەن, العىر قابىلەتىمەن ويىمدا ساقتالدى.
مەكتەپتى اياقتاي سالا ءبارىمىز دە ارمان اتتى پىراققا ءمىنىپ, الىس قالالارعا وقۋعا اتتاندىق. قىزىق بولعاندا, كوڭىلىمىز وتە جاقىن الشىنباي ەكەۋمىز دە جاڭاقورعانعا جاقىن تاشكەنت قالاسىنا باردىق. ونىمەن قويماي ءبىر وقۋ ورنىن تاڭداپپىز. ءبىز وقىعان وقۋ ورنى – ورتا ازيا پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتى بولدى. الشىنبايدىڭ تاڭداۋى قۇرىلىس جاعىنا, ال مەنىكى ارحيتەكتۋراعا ءتۇستى.
الشىنباي ستۋدەنت كەزىنەن-اق ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىن بايقاتقان ەكەن. قاشان كورسەم دە قازاقستاندىق ستۋدەنت جاستاردى ىزدەستىرىپ, سولارمەن باس قوسىپ, ءارتۇرلى كەشتەردىڭ وتكىزىلۋىنە ۇيىتقى بولىپ جۇرەتىن.
ءالى ەسىمدە, 1966 جىلى تاشكەنتتە سۇمدىق جەر سىلكىنىسى بولدى. قالانىڭ ءبىراز بولىگى قيراپ, عيماراتتار جارىلىپ, سىزات ءتۇستى. مىنە, وسىدان باستاپ قالادا شۇعىل جۇمىستار ءورىس الدى. كوپتەگەن عيماراتتاردى, قوعامدىق ورىنداردى, ت.ب. قايتادان جوبالاپ, قايتا تۇرعىزۋ كەرەك بولدى. ءبىر جولى الشىنباي مەنى ىزدەپ كەلىپ, ءبىر گازەتتى ۇسىندى. وقىپ قاراسام – كىشىگىرىم اۆتوبۋس ايالداماسىنىڭ ارحيتەكتۋرالىق جوباسىنا كونكۋرس جاريالانىپتى, اقشاسى دا قوماقتى. «جاندار, سەن وسىعان قاتىس, ءسوزسىز جەڭىپ شىعاسىڭ» دەيدى الشىنباي. كوپ ويلانعام جوق, جوبانى ازىرلەپ, كونكۋرسقا جىبەردىك. ايتقانداي-اق, جەڭىسكە جەتتىك, ال العان اقشانى بۇكىل ستۋدەنتتەردى جيناپ, كىشىگىرىم توي جاسادىق. تەك بۇل عانا ەمەس, ونان كەيىن ساۋدا ءۇيى عيماراتىنىڭ ارحيتەكتۋرالىق جوباسىن ازىرلەدىم. وعان دا باستاماشى – الشىنباي ەدى. ونى دا جەڭىپ الدىق. ودان سوڭ دا الشىنباي مەنى جايىما قالدىرمادى. ءبىر كۇنى قازىرگى كۋيبىشەۆ اتىنداعى مەترونىڭ قۇرىلىس جوباسىنا كونكۋرس جاريا بولعانىن ايتا كەلدى, تاعى دا قاتىسۋعا تۋرا كەلگەن. باعىمىزعا قاراي, بىزدىكىنەن مىقتى جوبا تاپپاعان-اۋ, بىزگە ءبىرىنشى ورىن بۇيىردى. وسىلايشا, اشقۇرساق ستۋدەنتتىك كۇندەردى دە وزىمىزشە تويعا ۇلاستىرىپ جاتۋشى ەدىك.
وقۋ بىتىرگەن سوڭ الشىنباي اۋىلعا قايتتى, ال مەن بەلگىلى ءبىر سەبەپتەرمەن تاشكەنتتە قالىپ قويدىم...
ارادا جىلدار جىلجىدى. مەن وزبەك ەلىنە بەلگىلى دارەجەدەگى ارحيتەكتور رەتىندە تانىلدىم, قانشاما رەسمي, مادەني ورىنداردىڭ ارحيتەكتۋرالىق جوبالارىن جاساۋعا اتسالىستىم. ارا-تۇرا ەلگە, جاڭاقورعان توپىراعىنا جول تۇسكەندە ەستيمىن, الشىنباي تۇرتانوۆ بۇل كەزدە بۇكىل سىر ەلىنە تانىمال قۇرىلىسشى بولىپتى. اسىرەسە, ونىڭ ەرەكشە كوزگە تۇسكەن كەزى – قازاق ەلى ءوز تاۋەلسىزدىگىن العان شاقتا ەلدىڭ باسىنا تۇسكەن قيىنشىلىقتى بىرلەسە كوتەرىسىپ, اۋدان ەكونوميكاسىنىڭ قۇلدىراۋىنا جول بەرمەۋى. ءوز اۋزىنان ەستىگەنىم – ول وسى ءبىر قيىن تۇستا كورشىلەس رەسەيگە ءجيى-ءجيى ساپارلاپ, تۋعان توپىراققا اسا قاجەت قۇرىلىس ماتەريالدارىن ۆاگونمەن جەتكىزىپ وتىرىپتى. وسىلايشا, ەلدەگى قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ تۇرالاپ قالماۋىنا تىكەلەي ىقپال ەتكەن. سونىڭ ارقاسىندا اۋدان ورتالىعىندا وسى كۇندەرى اسەم دە كەلبەتتى عيماراتتار بوي كوتەرگەن. ۇلكەن مەشىت, سالتاناتتى تويحانا, نەكە سارايى, بازارعا ارنالعان ورىن, قوناق ءۇي, اۆتوكولىك جوندەۋ ورتالىعى, ءتۇرلى تسەحتار, ت.ب. سەكىلدى ورىنداردىڭ كەزەك-كەزەگىمەن بوي كوتەرۋىنە الشىنبايدىڭ دا ۇلەس قوسقانىن جوققا شىعارۋعا بولماس. مىنە, وسى ارقىلى اۋدان حالقىنا مول جۇمىس ورنى اشىلعانىن ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
بۇل كۇندە الشىنباي اۋدان عانا ەمەس, وبلىسقا, ءتىپتى رەسپۋبليكاعا اتى تانىمال. ءوزىنىڭ شارۋا قوجالىعى بار. وسى ارقىلى ول ءوزى دە اۋدان كولەمىندە تالاي كىسىگە جۇمىس تاۋىپ بەرىپ وتىر. الشەكەڭ قولى اشىق, جومارت جان. كەيبىر جانى قىسىلىپ, جاعدايى بولماي جۇرگەن جاندار كەلسە, ولارعا دا كومەگىن ايامايدى. قانشاما ادامدارعا اياعىنان تىك تۇرىپ كەتۋىنە ىقپال ەتكەنىن اۋدان حالقى جىر قىلىپ ايتادى.
ول – اسىرەسە, تۋعان جەردىڭ تاريحىنا, مادەنيەتى مەن داستۇرىنە دە جاناشىر جان. جاڭاقورعان ءوڭىرى – تاريحي جادىگەرلەرگە باي. ايتالىق, ءبىر عانا كونە سىعاناق شاھارىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى؟ تاريحتىڭ ايتۋىنشا, 1465 جىلى قازاق حاندارى كەرەي مەن جانىبەك وسى جەردەن ەنشى الىپ شىعىپ, وزدەرىنىڭ حاندىعىن قۇرعان جوق پا! ونىڭ بەر جاعىندا ايگىلى كوككەسەنە, الپامىستىڭ جارى – گۇلبارشىنعا قويىلعان تاريحي ەسكەرتكىش, وزگەنت شاھارى, اقتاس مەشىتى, قىلىشتى اتا, تولەك اتا, ت.ب. تۋرالى الشەكەڭمەن وي ءبولىسۋ اسا قىزعىلىقتى. ول تۋعان جەردىڭ تاريحي جادىگەرلەرىن قاتتى قادىرلەيدى. مۇنىمەن توقتامايدى, تاعى دا ايتار ەدى: «جاڭاقورعاننىڭ قاراتاۋ بەتكەيىنە قاراي ورلەسەڭىز, ارعى جاعىندا اقسۇمبە اۋىلى ءتيىپ تۇر. سول جەردە قازاقتىڭ قايراتكەر پەرزەنتى, 1924 جىلى استانانى قىزىلورداعا كوشىرىپ اكەلۋگە ىقپال ەتكەن سۇلتانبەك قوجانوۆ دۇنيەگە كەلگەن. ۇلتىنىڭ ازاتتىعىن ارمانداعان تۇلعا وتىز جەتىنشى جىلى اتىلعان...»
الشىنباي كەلەشەكتە وسى وڭىردەگى تاريحي جادىگەرلەردى قالپىنا كەلتىرىپ, ال ەسىمدەرى ەلگە ءماشھۇر تۇلعالارعا قۇرمەت كورسەتە وتىرىپ, ايماقتا تۋريزم مەن باسقا دا يگىلىكتى شارالاردى مىقتاپ جولعا قويۋدى ۇسىنادى. ونىڭ ويىنشا, مۇندا الىس-جاقىن شەتەلدەن كەلەتىندەر از بولمايتىن سياقتى. نەسى بار, وتە جاقسى باستاما.
ايتپاقشى, مەنىڭ دوسىم الشىنباي تۇرتانوۆ – ۇلگىلى وتباسى يەسى, ۇل-قىزدارىن قۇتتى ورنىنا قوندىرىپ, ەندى نەمەرە-شوبەرەلەرىنىڭ الداعى باقىتتى ءومىرى ءۇشىن الاڭداپ وتىرادى. وسى سىر وڭىرىنە اتاعى مولىنان جايىلعان بي ءنالىبايدىڭ شوبەرەسى, اتاقتى باي جۇماتتىڭ نەمەرەسى, تەكتى اۋلەتتىڭ ۇرپاعى. سول تەكتىلىك ونىڭ ءار ىسىنەن دە كورىنىپ تۇرادى. كەيدە ەل ىشىندە بولىپ جاتاتىن كىشىگىرىم داۋ-داماي مەن ارالىق تايتالاستاردا الشىنباي شەگىنىپ قالمايدى, اقتى اق, قارانى قارا دەيدى. شىن اقيقاتقا كوزى جەتسە, سونى جاقتاپ شىعادى. شىندىقتىڭ مارتەبەسى بيىك بولسا ەكەن دەيدى. سودان دا بولار, اۋدان ىشىندەگى بىرقاتار كۇرمەۋلى ماسەلەلەردە اۋدان باسشىلىعى دا الشىنبايدىڭ تورەلىك ءسوز ايتقانىن تىلەپ تۇرادى.
...بۇل كۇندە ءبىز ەلورداسى – نۇر-سۇلتاندا تۇرىپ جاتىرمىز, قىزمەت جاعدايى سولاي. ال الشىنباي ەلدە. كەي كەزدەرى تەلەفون سوعىپ, اماندىق-ساۋلىق ءبىلىپ تۇرادى. سوندايدا باستالىپ كەتكەن اڭگىمە ۇزاي تۇسەر ەدى. جاعداي سۇراسۋدان باستالىپ, ەل مەن جەر تاعدىرىنا قاتىستى, اسىرەسە جاڭاقورعان اۋدانىنىڭ الداعى تاعدىرى جايىنداعى وزەكتى ماسەلەلەر قوزعالادى. ويى باياعىشا سەرگەك تە جىلدام. ۇسىنىستارى كوڭىلىڭە قونا كەتەدى.
جاقىندا ماعان حابارلاسىپ, تاعى دا اۋدان ءوڭىرىن تاريحي-تۋريستىك ورتالىققا اينالدىرۋ جايىن بايان قىلدى. ءتىپتى ءسوز اراسىندا مىنا مەن قىزمەت ەتەتىن ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە جاڭاقورعان توپىراعىنان كەلىپ, ارنايى ارحيتەكتورلىق ماماندىق الۋدى ارمان ەتكەن جاس ايگەرىم مىرزاحان جانە ماتەماتيكا-مەحانيكا مامانى ماگيسترانت ايمان نازاربەكقىزى تۋرالى ايتتى.
– سول شاكىرتتەرىڭىزگە, – دەدى الشىنباي. – تىكەلەي تاقىرىپ بەرىپ, تەرەڭىرەك ىزدەنۋىنە جاعداي جاساپ, سول ارقىلى اۋداندى بولاشاقتا ارحيتەكتۋرالىق تۇرعىدا كوركەيتۋ جاعىن ويلاستىرساڭ قايتەدى؟ جاستار ىزدەنىمپاز عوي, باعىت بەرسەڭىز, ءارى قاراي دامىتىپ اكەتپەي مە!
ءبىز ارينە, قۇپ الدىق. تالاپكەر جاستاردى نەگە قولداماسقا. ءاربىر جاس ءوزى تۋعان جەردى كوركەيتۋگە ۇلەس قوسىپ جاتسا, بۇل قۋانا قوستارلىق شارۋا عوي.
...بۇگىن دە, مىنە, جۇرتشىلىق شارۋاسى مەن ەل ءىسى دەسە تىنىم تاپپايتىن دوسىم تۋرالى, ونىمەن وتكىزگەن جاستىق شاقتى ەسكە الىپ, كوپتەن كوكەيدە جۇرگەن ويلارىمدى قاعاز بەتىنە تۇسىرگەن جايىم بار.
مارتەبەڭ اسقاقتاپ, العا قويعان ماقساتىڭ ورىندالىپ, جەڭىسكە جەتە بەر, الشىنباي دوس!
جانداربەك مالىبەك ۇلى,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەلتاڭباسىنىڭ اۆتورى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, ارحيتەكتور