كيەلى قالام, كوكبورى روللان

جارتى عاسىردان استام وتاسقان جار قوساعى, جۇپتاس تا رۋحتاس سە­رىگى, ادەبيەت پەن تاريح بىلگىرى, قۇران كارىم مەن ابايدىڭ اۋدار­ماشىسى كلارا سەرىكباەۆانى اتى جامان ىندەت الىپ تىندى. مۇ­نىڭ الدىندا عاسىرعا جۋىق جا­ساعان ءازيز اناسىنان ايىرىلعان-دى. اللا ىسىنە امال قايسى؟ بۇعان دا, بۇعان دا سىنبادى. قايعىرسا دا, قينالسا دا بويىنا باعزىدان دارىعان ۇلى قاسيەتپەن سابىر­لىق قىلۋدان جازبادى. جانىنىڭ تۇڭعيىق تەرەڭىندەگى قايعىسىنىڭ قارالى ءجۇزىن ەشكىمگە كورسەتپەدى.

«بۇل نەدەن؟» دەسەك, جاۋاپ بى­رەۋ-اق. تەكتىلىكتەن. تەكتىلىكتىڭ اياسىندا كەمەل اقىل دا, كەسەك مى­نەز دە بار. باسقا دا قازىنالى قاسيەت­تەردىڭ قاينار بۇلاعى وسى تەك­تىلىكتەن شىعادى.

ال تەكتىلىكتىڭ قاينارى قاي­دا دەسەك, ويىمىزعا شىڭعىستاۋ, قا­زاق­تىڭ وسى قاسيەتتى تاۋىنىڭ قوي­ناۋ-قولاتىن, باۋراي-بوكتە­رىن جايلاعان اتا-بابالار ورالا­دى. ارىعا بارماي, بەرىدەن قايىر­­­ساق, روللان شاكەن ۇلىنىڭ تىكەلەي بەل بابالارى مۇحتار اۋەزوۆ­تىڭ اتاقتى            «اباي جولى» رومان-ەپو­پەياسىندا سۋرەتتەلەتىن, پارا­سا­تى مەن باتىرلىعى تەڭ اكەلى-با­لالى پۇشارباي مەن قارەكە. ءيا, اتالارى ابايدى قورعاسا, بۇگىنگى ۇلا­عاتتى ۇرپاعى ءومىر-باقي دانىش­پان حاكىمنىڭ شىراقشىسى بولعانداي, لوندوندا اباي ءۇيىن اشىپ, ۇلتتىڭ ۇلى ۇستازىن دۇنيە جۇزىنە دارىپتەپ, ناسيحاتتاپ, تانىتۋمەن كەلەدى.

بالا روللاننىڭ كوزىن اشىپ كورگەنى باعزى دا باعزى تاريح­تار­دىڭ كونە كۋاسى شىڭعىستاۋ, ەس بىلگەننەن ەستىگەنى اباي حاكىم مەن شاكارىم قاجى جايلى ءادىبى سوگىلمەس اڭگىمەلەر بولىپتى. اسى­­رەسە, سول كەزدەردە شاكارىم­دى ايت­­قاندا مولدابەرگەن اتاسى مەن باس­قا قۇرالپاس قاريالار اتىن اتاماي, «قاجى» دەپ قانا سى­بىر­لاپ سويلەسەدى ەكەن. اكەسى شا­كەن, سول زاماننىڭ زيالىسى سۇيەگى وتىز جىل بويى قۇر قۇدىق­تا جاتقان, ەسىمىن ءىبىلىس قوعام ەل ەسى­نەن وشىرۋگە بارىن سالعان دالا دانىشپانىنىڭ ءمايىتىن بالاسى احات شىڭىراۋدان قازىپ الىپ, جيدەبايداعى اۋلەت قورىمىنا قايتا جەرلەگەندە وسى قياپاتى مول ىسكە اعايىندىق جولمەن دە, قىزمەت بابىندا دا قول ۇشىن بەرىپ, اتسالىسقان كورىنەدى. سوندا 14-15 جاس شاماسىنداعى مەكتەپ وقۋشىسى, ءوسپىرىم روللان اكە­سىنىڭ قاسىندا ءجۇرىپتى. سول كۇن­دەر­دە جاس جۇرەك قاتتى تەبىرەنىپ, ۇلى اقىن باباسىنىڭ شەرلى تاع­دىرىنا قىزىعۋشىلىعى ويانىپتى, بولاشاقتا جازۋشى بولامىن, وسى كورگەن-بىلگەنىمدى كىتاپ قى­لىپ جازامىن دەپ بەكەم بەل بايلاپ­تى. تەك شىندىقتى جازۋعا, اقي­قاتتان بۇلتارماۋعا قالام مەن كالامعا سەرت ۇستاعانى دا سول جەر, سول تولقۋلى ساتتەر. وسى سەرتكە ادال­دىعىنان بولار, شاكارىم تۋرالى جازىلعان روماننىڭ العاشقى نۇسقاسىن جارياعا شىعارماي, ۇزاق جىلدار بويى اياۋلى اناسىنىڭ ساندىعىندا ساقتادى. ال رومان بولسا ءالى دە جازىلۋ ۇستىندە. بۇكىل ءومىرىن ارناپ كەلە جاتقان رومان...

سەرتتەن اينىماعان سەمسەر قا­لام العاشقى شىعارمالارىنان باس­تاپ-اق قازاقتىڭ, قازاق دالا­سىنىڭ جوعىن جوقتاپ, مۇ­ڭىن مۇڭداپ, شەرىن شەرلەپ, جال­عىز جورتقان كوكبورى-كۇي شەرت­تى. بالا­لىق شاقتان, ءومىر شىن­دى­عىنىڭ وزىنەن باستاۋ الاتىن بۇل جاي­دىڭ ءبىر ءمانىسى بىلاي ءوربيدى. اتىشۋلى ارعىماق اقىن ولجاس سۇلەيمەنوۆ ايتقانداي, كەڭەس وداعى الاشتىڭ ۇلىلارى تۋعان سەمەي وڭىرىندە اتوم بومبالارىن جارىپ سىناۋ ارقىلى قىرىق جىل بويى ءوز حالقىنا قارسى اس­قان قانىپەزەر ارسىزدىقپەن جويداسىز سوعىس جۇرگىزىپ كەلگەنى ءما­لىم. دالانىڭ قامسىز-مۇڭسىز مىڭ­جىلدىق تىنىشتىعىن بۇزعان, جەر بەتىندەگى تىرشىلىك اتاۋلىنى جالمايتىن جەبىر تاجالدىڭ اس­پانعا ساڭىراۋقۇلاق-ءورت, جازىلماس دەرت بولىپ جايىلعان جال­ماۋىز ۇسقىنىن جەتكىنشەك روللان 1953 جىلى, جەتى جاسىندا جابىقتان سىعالاپ كورگەن ەدى, سول كۇندەردە دەرتتەن ايىقپاي بالا ماحابباتى ارماندا ولگەن ەدى. سونداعى شوشىنۋ بولاشاق جازۋشىنىڭ بالا جۇرەگىندە شەمەن بولىپ قاتتى, ءومىر بويى جى­بىمەدى, جاراسى سىزداپ ۇلعايا بەر­دى. وسىناۋ قاسىرەتتى كوپ جىل وتكەندە «الەم كۇيرەگەن كۇن» حي­­قاياتىندا ايگىلەدى. بۇل حيكايات قازاق ادەبيەتىندەگى, جالپى قازاق قوعامىنداعى اتوم پوليگونىنا, يادرولىق سىناقتارعا نارازىلىق بىلدىرگەن العاشقى قارسىلىق بولاتىن. ولاي بولسا, ادەبيەت الەمىنە دە, الەمدىك ادەبيەتكە دە سەمەي يادرولىق پوليگونى تاقىرىبىن روللان سەيسەنباەۆ اكەلدى دەگەن تۇ­جىرىمعا قول قويساق كەرەك.

كوكبورى ب ۇلىكشىلدىكتى كەڭەستىك تسەنزۋرا بايقاماي قالعان جوق. اتاقتى ءارتىس ميحايل ۋليانوۆ وقىعان «الەم كۇيرەگەن كۇن» بۇ­كىل­وداقتىق راديودان دەرەۋ الاس­­تالىپ, ءۇنتاسپاسى جويىلىپ جىبەرىلدى, حيكاياتتىڭ تارالۋىنا تىيىم سالىندى. بىراق قا­لام سەرتىنە بەرىك روللان سەي­سەنباەۆ العان بەتىنەن قايتپا­دى. شىعارمالارىنىڭ اتاۋلارى دا سول كەزدەگى ناسيحاتى مىقتى كە­ڭەستىك باقۋاتتىلىقپەن استە ۇيلەس­پەدى: «ەشقايدا باستامايتىن باس­پالداق», «نامىس», «قاشقىن», «شايتاننىڭ تاعى», «قۇم كەزگەن ولىكتەر» دەپ كەلەدى.    

وسى ورايدا, مەنىڭ پايىم­دا­ۋىمشا, بولمىسى كۇرەسكەرلىك قاي­سار رۋحقا تولى دەگدار قالامگەر­دىڭ, زياتكەرلىك پروزانىڭ حاس شەبەرى­نىڭ كەڭەس وداعى قۇلاماي تۇ­رىپ-اق جازىلعان نەگىزگى شىعارما­لا­رىن­دا ءوز حالقىنا قارسى سوعىس اشقان سول قوعامدىق جۇيەگە دەگەن جەر­كەنىش, قارسىلىق, نارازى­لىق اسا ءبىر باتىل سۋرەتكەرلىكپەن ايقىن ايشىقتالادى. سو­نىڭ ءبىر ايعاعىنداي, كەيىندە «الەم كۇيرەگەن كۇن» حيقاياتى ۇلى­بري­­تانيانىڭ سىنىپتان تىس وقۋ جو­نىندەگى مەكتەپ باعدارلاماسىنا ەنگىزىلدى. سوندا دەيمىن-اۋ, ەگەر كەڭەس وداعى قۇلاماي تۇرا بەرگەندە روللان سەيسەنباەۆ تا ەلدەن قۋىلعان ديسسيدەنتتەر قاتارىن تولىقتىرىپ, جاۋ دەپ جاريالانىپ, قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراۋى دا ابدەن مۇمكىن ەكەن-اۋ...

دەي تۇرساق تا, سول سۇرقاي زا­ماندا دا, سوناۋ سەمەيدەن باس­تاپ شىرقىراعان كوكبورى تا­لانت­تىڭ شىنشىل جالىنىن, شىعار­ماشىلىق دارىنىن, قاناتتى قا­بىلەت-قارىمىن كامىل تانىعان پا­راسات يەلەرى تابىلىپتى. بەرىسى الماتى, ءارىسى ماسكەۋدەن. اۋەلى جاس جازۋشىلاردىڭ بۇكىلوداقتىق كەڭەسىندە كسرو جازۋشىلار ودا­عىنىڭ باسشىسى گەورگي ماركوۆ ءالى وتىزعا دا تولماعان روللاندى «كەڭەس ادەبيەتىنىڭ ءۇمىتى, بولا­شاعى» دەپ ۇكىلەيدى. مۇنىمەن دە قويماي, وسى دانا ءھام اقجۇرەك قامقورشىنىڭ شاقىرۋىمەن ول 1975 جىلى ماسكەۋگە قونىس اۋدارىپ, مارتەبەلى وداقتىڭ قازاق ادە­بيەتى جونىندەگى كەڭەسىنىڭ جا­­ۋاپ­تى حاتشىسى بولىپ جۇ­مىس ىستەي باستادى. سونىمەن قاتار-قابات گوركي اتىنداعى ادەبيەت ينستيتۋتى جانىنداعى جوعارى ادەبي كۋرستاردا وقىپ, وي-ءورىس, ءبىلىمىن كەڭەيتە تۇسۋگە مۇمكىندىك الادى. وسى ارادا سەمەي قالاتكوم توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ جۇرگەن كەلەشەگى زور جاقسى قىز­مەت, جايلى تۇرمىسىن قالدىرىپ, بەيتانىس قالا, بەيمالىم ورتاعا, سايىپ كەلگەندە, ءوزىنىڭ ۇلكەن ماق­ساتىنا بۇلتاقسىز تاعدىرلى بەت­بۇرىس جاساي بىلگەن ءبىزدىڭ جاس قازاقتىڭ جۇرەكتىلىگىن دە ايتپاي تۇرا المايمىز.

 بۇگىندە ماسكەۋ كەزەڭى روللان سەيسەنباەۆ شىعارماشىلىعى­نىڭ ەڭ ءبىر ونىكتى, ىزدەنىسكە تولى, شالقار شابىتتى شاعى بول­عانىنا ەشكىم تالاسا قويماس. ميل­ليونداردىڭ سۇيىكتى تۇلعاسى, اسا تانىمال قالامگەر ۆاسيلي شۋك­شين تاپ ءبىر تۋعان باۋىرىن­داي ەرەسەن ەلجىرەي جاقسى كورىپ: «جارايسىڭ, روللان, جازۋعا حاقىڭ بار!» دەپ جىگەرلەندىرسە, ورىستىڭ تاعى ءبىر زاڭعار جازۋشىسى دانيل گرانين 1978 جىلى «مولودايا گۆارديا» باسپاسىنان شىققان تۇڭ­عىش جيناعىنا اسا ىقىلاستى العىسوز جازىپ: «مەنىڭ پايىمداۋىمشا, ر.سەيسەنباەۆ پروزاسى­نىڭ ۇلتتىق سيپاتى تەرەڭ, ونىڭ شىعارمالارىنداعى كەيىپكەر-قازاقتار ۇلتتىق مىنەزدىڭ, سالت-داستۇرلەردىڭ بارلىق ەرەك­شە­لىك­تەرىمەن ارەكەت ەتىپ, ءومىر سۇ­رەدى... قالاي بولعاندا دا, كامىل سەنى­مىم بويىنشا, ادەبيەتتەگى ال­دا تۇرعان ۇزاق ءارى باقىتتى جولىندا روللان سەيسەنباەۆتىڭ بۇل كىتاپ ءۇشىن ۇيالۋىنا تۋرا كەل­مەيدى», دەپ اق باتاسىن بەر­دى. ال ماسكەۋلىك اتاقتى فيلوسوف, ادەبيەتشى گەورگي گاچەۆ 1986 جىلى «اسا كورنەكتى ءسوز زەر­گەرى روللان سەيسەنباەۆتىڭ شىعار­ماشىلىعى وزىندىك سانا-سەزىمنىڭ ويانۋىنا ىقپال جاسايدى. بۇگىنگى تاڭدا ءبىزدىڭ جان دۇنيەمىزدىڭ ىزدە­گەنى دە وسى» دەپ تۇيىندەيدى. مى­نەكي, وتىزىندا ماسكەۋدە, قاسىم اقىن ايتپاقشى, «بۇزىپ-جارىپ, ەنتەلەپ, ەركىن باسىپ», ودان قى­رىق جاسىندا امبە مىقتىلاردى مو­يىن­داتىپ, ادەبيەتتىڭ قۇزار شىڭ­داعى قامالىن الدى دەگەن وسى ەمەس پە!

ءوزىمىزدىڭ ولجاس سۇلەيمەنوۆ سەكسەنىنشى جىلداردىڭ سوڭىنا قاراي: «بۇگىندە روللان سەيسەنباەۆ شىعارماشىلىعىن اتاماي, قا­زىر­گى قازاق پروزاسى جايلى تولىمدى اڭگىمە وربىتە المايمىز» دەپ اتاپ كورسەتتى. بۇعان مۇرات اۋەزوۆ, باقىتجان مومىش ۇلى, گەرولد بەلگەر, ءازىربايجان مام­بەتوۆ سىندى اعالارى, قىرعىز بايكەسى بولوت شامشيەۆ, قاناتتاس ىنىلەرى تۇرسىن جۇرتباەۆ, رۇستەم جانعوجين, مارات قوڭىروۆتار ءۇن قوستى. ولجەكەڭ ايتسا ايتقانداي, روللان سەيسەنباەۆ تۋعان ادەبيەت شۇيگىنىندە باتىل ەڭبەكتەنىپ, ونىڭ كوكجيەكتەرىن شىن مانىسىندە دە قيال-عاجايىپ كەرەمەتتەر­مەن كەڭەيتىپ, كەمەلدەندىرە ءتۇستى. نا­عىز جازۋشىنىڭ شالقار شابىت­تى كۇيى شىعارماشىلىعىن ەسەلەپ ماۋەلەندىردى. اسىرەسە, كۇللى كەڭەس وداعىنىڭ ۇلان-عايىر كەڭىستىگىنە, ودان ءارى جالپاق جاھانعا اتىن شىعارىپ, ايگىلى دە بايگەلى ەتكەن كەڭ قۇلاشتى كەسەك تۋىندىلارى: «شايتاننىڭ تاعى» مەن «جان­تالاس نەمەسە قۇم كەزگەن ولىك­تەر» روماندارىنداعى سول ءبىر سوق­تىقپالى زامان مەن سوقپاقسىز قوعامنىڭ اسا شيەلەنىسكەن, اقي­قاتىنىڭ اشىلۋى قيىن, قاي­شى­لىعى قاتپار-قاتپار, قات-قابات قور­دالى تاقىرىپتارىن قالام ۇشى­مەن قوپارا قوزعادى, كالام قۋا­تىمەن نۇرلاندىردى. ايتالىق, «شايتاننىڭ تاعىن» كەڭەستىك بي­لىك شىعارتپاي, ءتۇرلى توسقاۋىل, كە­دەرگىلەر قويىپ, سەگىز جىل بويى جو­لىن كەستى. ال اۋرە-سارساڭ, قيىن­شىلىقتارمەن شىعا سالا, بۇل رومان ناعىز بەستسەللەرگە اينالىپ, سۇراپىل سۇرانىسقا وراي ەكى ميلليون تارالىممەن ءبىر جىلدا ەكى مارتە جارىق كوردى. مۇندا تۇرمە قاپاسىنداعى جاس ادامداردىڭ تاۋقىمەتتى تاعدىرلارى شەبەر دە شىنايى سۋرەتتەلەدى. وكسىگەن ومىر­لەر, الدانعان ۇمىتتەر, ارباۋعا تۇس­كەن جارالى جاندار, كۇيىنىشتى جۇرەكتەر, تالقىداعى وكىنىشتەر... ءبارى دە تاقتا وتىرعان ءازازىل شاي­تاننىڭ ۋىسىندا شىرمالعان...

باي­تاق ەلدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن, بالالارى جازا مەرزىمىن وتەپ جۇر­گەن انالار مەن اكەلەردەن, قاماۋداعىلاردىڭ وزدەرىنەن اۆ­تور جۇزدەگەن حاتتار الادى. ءسوي­تىپ, رومان ميلليونداعان شەرلى ادامداردىڭ جان جۇبانىشى بولادى... مۇنى سەبەبى نەدە دەسەك, وسى كەسەك تۋىندىسىنا كىرىسەر الدىندا تاقىرىپتى ىزەرلەپ زەرتتەۋ ماقساتىندا ءبىزدىڭ قالامگەرىمىزدىڭ ءوز باسىن قاتەرگە تىگىپ, نەشەمە ءتۇرلى قىلمىسكەرلەردىڭ اراسىندا تابانى كۇرەكتەي ءۇش اي تۇرمەدە وتىرىپ شىققانىن وقىرماندار, ارينە, بىلە بەرمەيدى. ادامي تۇر­عىداعى جۇرەك جۇتقاندىق, جازۋشى جاۋاپكەرشىلىگى, ازامات ۇس­تىنى, قا­لام سەرتىنە ادالدىق ۇلگى­سى وسىن­داي بولار. ناق وسى «شاي­تان­نىڭ تاعى» رومانى 1994 جىلى ۇلى­بريتانيادا ۇزدىك شەتەلدىك شى­عارما دەپ تانىلىپ, ونىڭ اۆ­تورى قازاقستاندىق ادەبيەت كلاس­سيكتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە الەمدىك مويىنداۋعا يە بولادى.

البەتتە, سەيسەنباەۆتىڭ باستى شىعارماسى «قۇم كەزگەن ولىك­­تەر» رومانى دەسەك, ادىلدىكتەن ات­تاپ وتپەسپىز. اقىلمان گەراعاڭ, گە­رولد بەلگەر حالىقتىق داس­تان­عا بالاعان وسىناۋ اسا كولەم­دى, كەڭ قۇلاشتى, ەپيكالىق زور قۋاتتى تۋىندىدا ارال قاسى­رەتى قازاقتىڭ عانا ەمەس, قازاق­ستاننىڭ عانا ەمەس, بۇكىل دۇنيە ءجۇزى قوعامداستىعىنىڭ, الەم جۇرتشىلىعىنىڭ پروبلەماسى ەكەنىن, بۇل پالەكەت ادام مەن ادام­گەرشىلىكتىڭ ازىپ-توزۋىنا اپا­راتىن توتە جول ەكەنىن ءبىز­دىڭ قالامگەر العاش رەت ايتىپ ۇقتىر­عانداي اسەرگە بولەنەمىز. بۇل قاسىرەتكە بىردەن-ءبىر كىنالى كە­ڭەستىك كەساپاتتى كەر جۇيە ەكەنىن دە زەردەلى وقىرمان تۇسىنەدى. رو­مان­نىڭ بەس جىل بويعى جازىلۋ با­رىسىندا ماسكەۋدەن ارالعا سان مارتە كەلىپ, سۋى قاشقان جاعا­لاۋدى جاياۋلاپ ارالاپ, جارىم كو­ڭىل جۇرتپەن جابىعا سويلەسكەن ىزدەنىس تەككە كەتپەپتى. مۇندا حا­لىقتىڭ قايعى, تاۋقىمەتىنىڭ دابىلى قاعىلدى, تابيعات ەكولوگيا­سىمەن قاتار ادامگەرشىلىك پەن احلاق ەكولوگياسىنىڭ شىتىرمان-شىرعالاڭدارى العا تارتىلدى. سونىمەن قاتار سان عاسىرلىق عيب­راتتارمەن سومدالعان, تالايلى تالقىلاردا شىنىققان قازاق حالقىنىڭ دا عاجايىپ بەينەسى كوركەم كەسكىندەلدى. وسى ويىمىزدى: «و, بۇل رومان – ناعىز ۋنيۆەرسۋم. حالىقتىق ەپوس. مۇنداعى باس كەيىپكەر جەكە تۇلعا ەمەس, حا­لىق!» دەگەن گ.گاچەۆ تۇجىرىمى راستاپ ايعاقتاي تۇسەدى. بولمىس پەن تىرشىلىكتىڭ تۇگەسىلمەس تالقىلا­رى, بىتىسپەس قايشىلىقتارى, جاق­سىلىق پەن جاماندىقتىڭ ماڭگى­لىك ماسەلەلەرى – روماندا وسىنىڭ ءبارى بار. شىنتۋايتىنا كەلگەندە, روللان سەيسەنباەۆتىڭ «قۇم كەزگەن ولىكتەر» رومانىن كەڭەس وداعى دەگەن ازىپ-توزعان الىپ مەم­لەكەتكە, كەڭەستىك كەركەتكەن جۇ­يەگە دەر كەزىندە شىعارىلعان ۇكىم دەپ باعالاعانىمىز اسا ءادىل دە ابزال بولار ەدى.

2019 جىلى «قۇم كەزگەن ولىك­تەر» رومانى امەريكالىق «امازون» باسپاسى ارقىلى ميل­ليونداعان تارالىممەن الەم­دىك كەڭ ورىسكە شىعىپ, وسىناۋ جاۋ­ھار تۋىندىنىڭ جارقىن تاع­دىر-تالايى ءبىرجولا اي­قىن­دالدى. كە­زىندە روللان سەيسەن­باەۆ­تىڭ بۇ­كىل پروزاسى اۋەلى جۋر­نالدىق نۇس­قادا جاريالانىپ, بۇكىل­وداق­تىق راديوعا جازىلىپ الىن­عان-دى. ونىڭ كىتاپتارى كوپ­تەگەن شەت تىلدەرىنە جانە تمد حالىق­تا­رىنىڭ تىلدەرىنە ءتارجىمالاندى. جا­زۋشى شىعارماشىلىعى عالام­توردا كەڭىنەن كورىنىس تاپقان. ال كىتاپتارىنىڭ جالپى تارالىمى 9 ميلليوننان استى. وسى ورايدا ماسكەۋ جازۋشىلار وداعىنىڭ حاتشىسى, ورىس پەن-ورتالىعىنىڭ پرەزيدەنتى ەۆگەني پوپوۆتىڭ «روللان سەيسەنباەۆ تۇلعاسىن الەم­دىك ادەبيەتتە گابريەل مار­كەس پەن فازيل يسكاندەر اۋقى­مىنداعى جۇلدىزدى شوعىردا قا­راس­تىرۋ كەرەك. ولار وزدەرىنىڭ ۇلت­تىق ادەبيەتىن ۇلتتان جوعارى, حالىقارالىق مادەني قۇبىلىس دەڭگەيىنە كوتەرە الدى...بۇگىن تاڭدا بەلسەندى ازاماتتىق ۇستانىمى, كوپ قىرلى دارىنى مەن جارقىراعان جان الاۋى روللان سەيسەنباەۆتى قازىرگى زاماننىڭ اسا كورنەكتى جازۋ­شىلارىنىڭ قاتارىنا قوسا­دى» دەپ تۋراسىنان ايتقان ءادىل تورە­لىگىنە دەن قويماسقا ءاددىمىز جوق. وسى پىكىردىڭ دۇرىستىعىن ايعاق­تاعانداي, بۇرىنعى وننان اس­تام الەمدىك اتوق-سىيلىقتاردى بىلاي قويعاندا, ءبىزدىڭ جازۋشىمىز بيىلعى مەرەيلى جىلدا عانا ءتورت بىردەي حالىقارالىق ادەبي ماراپاتتى ەنشىلەپتى.

ارينە, الەم تانىعانمەن, رول­لان اعامىزدىڭ ۇلت رۋحانياتى جولىندا سىڭىرگەن سان سالالى ەڭ­بەگى اسىرەسە ءوز اۋىلىمىزدا ءادىل با­عا­سىن الاتىن كۇندەر ءالى ال­دا دەپ بىلەمىز. قوس ءتىلدى حاس قالام­گەردىڭ, ازاماتتىق ۇستانىمى بە­رىك ۇلتجاندى قايراتكەردىڭ ماس­كەۋدە, لوندوندا وتكەن ءومىر كەزەڭ­دەرى قازاق ادەبيەتىن, مادەنيەتىن الەم­گە تانىتا ناسيحاتتاۋدىڭ عاجاپ ۇلگىسى بولعانى انىق. ونىڭ كۇش سالۋىمەن قازاقستاننىڭ كوپتەگەن تالانتتى جاس اقىن-جازۋشىلارى­نىڭ كىتاپتارى ماسكەۋلىك باسپالاردا شىعىپ تۇردى. ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ, ورالحان بوكەەۆتەن باستاپ قانشاما قالامداستاردىڭ شىعارمالارىن ورىس تىلىنە اۋدا­رۋعا سەپتىگىن تيگىزدى. ەڭسەمىز باسۋلى, ءوڭ-ءتۇسىمىز قاشۋلى كەزدىڭ وزىندە دە يمپەريا استاناسىندا ەشكىمگە جالتاقتاماي ەركىن ءجۇر­دى, ەركىن تۇردى, قازاق ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنىڭ ءسوزىن سويلەدى, قا­زاق رۋحى مەن رۋحانياتىنىڭ مۇد­دەسىن قورعادى. بويىنداعى كوك­بورىلىك دەگدار بولمىسىمەن كىم-كىمگە دە ءسوزىن وتكىزە ءبىلدى, ءوزىن سىيلاتا ءبىلدى. ادامي قالپى, ازاماتتىق جىگەرىمەن اينالاسىندا تىلەكتەس, دوس, شىعارماشىلىق ورتا قالىپتاستىردى ايھاي داۋ­رەن دەسەڭشى؟! بايتاق ەلدىڭ الا­قانىنداعى ارداقتىلار راسۋل عام­زاتوۆ, قايسىن قۇليەۆ, مۇستاي كارىم, شىڭعىس ايتماتوۆ, دا­ۆيد كۋگۋلتينوۆ سىندى اعا­لارىنا ەركەلەپ, يگى ىستەرىمەن, جار­قىن جاي­ماشۋاقتىعىمەن, باۋىر­مال­دىعىمەن ولاردى دا ءسۇيىن­دىرىپ ءجۇردى. سول تىمىرسىق زاماننان كۇنى بۇگىنگە شەيىن, ولجاس سۇ­لەي­مەنوۆتەن كەيىن, قازاقتى ءدۇيىم دۇنيەگە اسقاقتاتا تانىتىپ كە­لە جاتقانداردىڭ دا بىرەگەي ءبىرى, دۇ­رەگەي ءدۇرى وسى روللان سەيسەنباەۆ ەكەندىگىنە ەش كۇمان جوق.

قازاق ادەبيەتىنىڭ ەجەلدەن بەر­گى ۇلكەن دوسى, ايكول جازۋشى انا­تولي كيمنىڭ روللان باۋىرىنا قاراتا ايتقان مىنا سوزدەرىنىڭ تەرەڭ گابى مەن ءمانىن ءدال وسى ارادا ۇلاعاتتاپ ۇققاندايمىن. قانەكي, قۇلاق تۇرەيىك: «ول ادامزاتتىڭ اقىل-پاراساتىنىڭ الاۋ وتىن پرو­مەتەي سياقتى كۇزەتەدى. ول ءوزىن ماپەلەمەيدى, سويتە تۇرا, ءوز حال­قىنىڭ مادەنيەتى مەن ادەبيەتىن كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ايالاپ قور­عايدى. مۇنداي جانكەشتىلەر از. ال قازاقستاندا ول جالعىز. ءارى قايتالانباس تۇلعا».

العاۋسىز ادال تىلەك, ەڭ باس­تىسى, اقيقاتى دا وسى. رول­لان سەي­سەنباەۆ ازامات رەتىندە اسىل مۇرات جولىنداعى پاسسيو­نار­لىق جانكەشتىلىكتەن ەشقاشان جا­ڭىل­عان ەمەس. كەڭەس وداعى ىدىرا­عان­نان كەيىن ەش وكىنىشسىز, الايدا, اسا رازى سەزىممەن ماسكەۋدى تاستاپ, ەلگە, ءوزىنىڭ دەشتى قىپشاق دالاسىنا, تاۋەلسىز قازاقياسىنا ورالدى. ومىردە دە, ونەردە دە كوكبورىشە ساياق جورتار سايىپقىراندىعى وزىنە سونداي جاراسىمدى. ەلدى ابدەن ساعىنعان ەكەن. 1991-1993 ارالىعىنداعى ءۇش جىل بويى ءبىز­دىڭ ساياق سايىپقىرانىمىز ماڭ­عىستاۋدان التايعا, ەرتىستەن جا­يىققا دەيىنگى سايىن ساقارانى ارمانسىز شارلاپ ءوتىپ, ونداعان داپتەرلەردى, قۇلاش-قۇلاش ديكتوفون تاسپالارىن جولجازبا اڭگىمەلەرمەن, اسەرلەرمەن تولتىردى. ەر ازىعى مەن ءبورى ازىعى عانا ەمەس, ناعىز جازۋشىنىڭ ازىعى دا جولدا ەكەن-اۋ دەپ ويلادىق ءبىز. ال ەندى ازاتتىعىمىزدىڭ اراي تاڭىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسشىسى رەتىندە ەكى-ءۇش جىل ءتاۋ ەتەر, تاۋبە دەگىزگەن تاۋەلسىزدىگىمىزگە قىزمەت ەتۋىنىڭ دە ءتالىم-تاعىلىمى از ەمەس.

قۇرمەتتى وقىرمان, وسىناۋ جۇ­رەك­جاردى تولعانىسىمدى الاش­تىڭ الەمدىك بيىكتە اسقاقتاعان ارداقتى پەرزەنتىنىڭ تىكەلەي وزىنە قاراتا ايتىپ تۇيىندەيىن...

روللان اعا, بۇكىل ءومىر مەن ونەر جولىڭىز, قالامىڭىز بەن كا­­لامىڭىز, كۇرەسكەرلىگىڭىز بەن قايراتكەرلىگىڭىز, ادامي ءھام ازا­ماتتىق ۇستانىمىڭىز ءسىز ءۇشىن ەڭ باستى شامشىراق, جۇرەگىڭىزدەگى سونبەس ساۋلە – اباي, تەمىرقازىق نىساناڭىز – اباي جولى, اباي دانالىعى ەكەنىن ايقىن كورسەتەدى. دانىشپان ابايدى الەمگە تانىتۋ ورايىندا, ۇلى مۇحتار اۋەزوۆتەن كەيىن, الاش توپىراعىندا ەڭ زور ەڭبەك جاساعان ءوزىڭىز ەكەندىگى دە ايدان انىق اقيقات. اسىرەسە, ءومىرىڭىزدىڭ كەيىنگى شيرەك عاسىرىن تۇتاستاي ابايعا ارناپ كەلە جا­تۋى­ڭىز وشپەس ونەگە, عاجاپ فەنومەن. يۋنەسكو اباي جىلى دەپ جاريالاعان 1995 جىلى, ياعني حاكىمنىڭ 150 جىلدىعى تۇ­سىندا لوندوندا اباي ءۇيىن اشىپ, توبەسىندە تاۋەلسىزدىگىمىزدى تانى­تار كوك بايراعىمىزدى جەلبى­رە­تىپ, بەس جىل بويى جۇرتقا ۇلى اقىن مەن قازاقستاندى تا­نىس­­­تىردىڭىز. 2000 جىلدان بەرى سەمەي مەن الماتىدا «حالىق­ارالىق اباي كلۋبىن» اشىپ, وسى ساليقالى ۇيىمنىڭ قات-قابات جۇمىسىن كۇنى بۇگىنگە دەيىن سىندارلى سارابدالدىقپەن ىلكىمدى جۇرگىزىپ كەلەسىز. وسى جىلداردا ابايدىڭ قارا سوزدەرىنىڭ, ولەڭ-پوەمالارىنىڭ اعىلشىن جانە باسقا شەت تىلدەرىنە اۋدارىلۋىنا ۇيتقى بولۋدان تانعان ەمەسسىز. كلۋب تاراپىنان ءال-ءفارابيدىڭ 1150 جىلدىعىنا وراي ۇلى بابا­مىزدىڭ 15 تومدىق, ال اباي قۇنان­باەۆتىڭ 175 جىلدىق مەرەتويىنا ارنايى تارتۋ رەتىندە قازاق, ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىندە ۇلى ويشىلدىڭ 10 تومدىق تولىق شى­عار­مالار جيناعىنىڭ جارىق كورۋى اسا ءبىر عانيبەت وقيعا بولدى. ءيا, فارابي مەن اباي مۇراتى – الاش مۇراتى. الاش مۇراتى – ءسىزدىڭ مۇراتىڭىز!

سونىمەن قاتار 2000 جىلدان بەرى حالىقارالىق «امانات» ادەبي جۋرنالىن شىعارىپ كە­لەسىز. بۇل قازاق وقىرمانىنا الەم ادەبيەتىنىڭ جاۋھارلارىمەن, الەم حالىقتارىنىڭ رۋحاني مادە­نيەتىمەن جاناسۋعا مۇمكىندىك بەرۋدە. وسىنشا قىرۋار جۇمىستى اتقارۋعا قاجىر-قايرات, كۇش-جىگەر تابا ءبىلۋىڭىز قايران قالدىرادى. سوڭعى ءبىر جىل بويى اۋرۋمەن الىسىپ, قايعىمەن قارجاسۋدان دا كوز اشپادىڭىز. سوعان قاراماستان, نەمەرەڭىز «نازارعا حات» تۇرىندە كوپ جىلدار بويى جازىپ كەلە جاتقان دەرەكتى كىتابىڭىزدى 8 مىڭ بەتتەن اسىرىپسىز. قازاقستانداعى جاپوندىق سوعىس تۇتقىندارى تۋرا­لى رومانىڭىز دا ۇدەرە جازىلۋ ۇستىندە. سوڭعى جىلدارى جۇرت­شىلىق ءسىزدىڭ ۇلىلار تۋرالى, ۇرەي مەن ءۇمىت حاقىنداعى رەك­ۆيەمدەرىڭىزدى گازەت-جۋرنالدار­دان, الەۋمەتتىك جەلىلەردەن قىزىعا وقىپ, كەلەسىلەرىن دەگبىرسىزدەنە كۇتىپ جۇرەتىنىن بايقايمىن. اسىرەسە, شاكارىم ويشىل حاقىن­داعى رومانىڭىز قولعا ءتيىپ قۋانا­تىن كۇن دە, بۇيىرتسا, الىس ەمەس شىعار.

ءيا, كۇرەسكەر كوكبورىلىگىڭىز, قالام قاسيەتىن, كالام كيەسىن قاستەرلەۋىڭىز بارىنەن دە جوعارى, بارىنەن دە اسقاق. ولاي بولسا, بۇ­رىنعى دەشتى قىپشاقتىڭ مۇراگەرى – بۇگىنگى قازاقيادا قالامگەر, سۋ­رەتكەر ءھام ازامات ميسسياسى قان­داي بولۋى كەرەكتىگىنىڭ بۇگىن تاڭ­داعى ناعىز ەتالون ۇلگىسى دە ناق ءوزىڭىز دەر ەدىم, كيەلى قالام يەسى, كوكبورى رۋحتى روللان اعاتايىم!..ءبىر عانا بازىنام, الاشىڭىز ءۇشىن امان بولىڭىزشى, اۋىرماڭىزشى...

قورعانبەك امانجول,

حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى