پاندەميا ءھام ميكروسحەما

پاندەميا تەحنولوگيا سالاسىندا كەڭىنەن قولدانىلاتىن ميكروسحەمالار مەن جارتىلاي وتكىزگىشتەردى وندىرەتىن جەتەكشى كاسىپورىنداردىڭ قىزمەتىنە كەرى اسەر ەتتى. بۇل ازداي جۇمىس پەن وقۋدىڭ ونلاين رەجىمگە كوشىرىلۋى ەلەكترونيكاعا دەگەن سۇرانىستى شامادان تىس ارتتىرىپ جىبەردى. ءسويتىپ, بۇل جاعداي شاتقاياقتاپ تۇرعان الەم ەكونوميكاسىن تىعىرىققا تىرەپ, جاھاندىق داعدارىستىڭ بەلەڭ الۋىنا جول اشتى.

بۇل جەردە اقش پەن قىتاي اراسىن­داعى «ساۋدا سوعىسىنىڭ» دا سالقىنى بار. ءتۇرلى سالالار اراسىنداعى جوعارى باسە­كەلەستىك, كەيىنگە قالدىرىلعان سۇرا­نىس جانە جاپپاي لوكداۋنعا بايلانىس­تى جەتكىزىلىمنىڭ ءۇزىلۋى سالدارىنان جۇ­مىس ىس­تەپ تۇرعان كاسىپورىنداردىڭ وندىرىس­تىك قۋاتى ارتىپ كەلە جاتقان سۇرانىستى قا­نا­عاتتاندىرا المايتىن جاعدايعا جەتتى.

QazIndustry قازاقستاندىق يندۋس­تريا جانە ەكسپورت ورتالىعىنىڭ ساراپشىسى اسەت جاقىپبەكوۆتىڭ ايتۋىن­شا, ميكروسحەمالار مەن جارتىلاي وت­كىزگىش ونىمدەردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى IT-سا­لاعا, ەلەكترونيكا مەن اۆتوموبيل ونەر­كاسىبىنە عانا ەمەس, سونداي-اق ماشينا جاساۋ, اۆياتسيا, مەديتسينا سەكىلدى باسقا دا سالالارعا كەرى اسەر ەتكەن.

– جارتىلاي وتكىزگىشتەردى وندىرۋ­شىلەر پاندەميا كەزىندە وزدەرىنىڭ جەت­كىزۋ تىزبەكتەرىن تۇر­مىس­تىق ەلەكترونيكا مەن مە­دي­­تسينا سەكتورىنا قايتا باع­دار­­لادى. اقش-تىڭ سانكتسيا­لارى مەن نارىقتا بايقالعان تاپ­­شىلىققا بايلانىستى قىتاي كوم­­پانيالارى ءوز قورلا­رىن قۇرۋ­عا ءماجبۇر بولدى. بۇل ءوز كە­زەگىندە سۇرانىستى ۋاقىت­شا ارتتىردى دا. الەمدە قالىپ­تاسقان جارتىلاي وتكىزگىشتەر نارى­عىنىڭ كونيۋك­تۋ­راسى قازاق­ستاندا تەحنولوگيالىق ءون­دى­رىستى, ونىڭ ىشىندە تۇرمىستىق تەحنيكا ءوندىرىسىن ىسكە اسىرۋعا اسەر ەتۋى مۇمكىن, – دەيدى ءا.جاقىپبەكوۆ.

قازىر جارتىلاي وتكىزگىش ونىمدەر وندىرۋدە تايۆان مەن وڭتۇستىك كورەيا كوش باستاپ تۇر. ولاردىڭ پروتسەسسور ءچيپى نارى­عىن­داعى جالپى ۇلەسى شامامەن 83 پايىزدى, ال جاد چيپتەرى نارى­عىنداعى ۇلەسى 70 پايىزدى قۇرايدى. بۇل نارىقتاعى كوشباس­شى كاسىپورىن – Taiwan Semiconductor Manufacturing Com­pany (TSMS) كومپانياسى. بۇگىندە جارتىلاي وتكىزگىش نارىعىنىڭ 54 پا­يىزىن وسى كومپانيا يەلەنىپ وتىر. ونىڭ باسەكەلەسى – وڭتۇستىككورەيالىق Samsung Electronics. بۇل كومپا­نيانىڭ جالپى نارىقتاعى ۇلەسى 17 پايىزعا تەڭ.

ءا.جاقىپبەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, الەم­نىڭ جەكەلەگەن ايماقتارىن­دا ميكروچيپتەر ءوندىرىسىن جەرگىلىكتىلەندىرۋدىڭ كوپ­جىلدىق ءۇردىسى ءىرى تۇتىنۋشىلارعا سوق­­قى بوپ تيگەن. سول سەبەپتى قازىر­گى جاع­­داي الەمنىڭ كوپتەگەن ەل­دەرىن ءوز ءون­­دىرىسىن قۇرۋ تۋرالى وي­لانۋعا ءماج­­­بۇر ەتتى. Intel Corp, Qualcomm Inc جانە Advanced Micro Devices Inc سەكىل­­دى ميك­رو­سحەما ءوندىرۋشى امەري­كا­­لىق كوم­پانيالاردىڭ اتقارۋشى دي­رەك­­تور­­لارى اقش پرەزيدەنتى دجو باي­دەن­دى ىشكى ءون­دىرىستى قولداۋعا, ەلدىڭ يننو­ۆا­­تسيا­داعى ار­تىق­شىلىعىنان ايى­رىلىپ قالماۋعا شا­­قىرۋى دا تەگىن ەمەس. جارتىلاي وت­كىز­گىشتەر ونەركاسىبى قاۋىمداستىعى اقش اكىم­شىلىگىن ىنتالاندىرۋ پاكەتىنە گرانت­تار نەمەسە سالىق نەسيەلەرى تۇرىندە جا­رتى­لاي وتكىزگىشتەردى وندىرۋگە ىنتالان­دىرۋدى قارجىلاندىرۋدى قوسۋدى ۇسىنىپ وتىر.

– اقش جارتىلاي وتكىزگىش­تەر­دىڭ جەرگىلىكتى ءوندىرىسىن دامىتۋدى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن 54 ملرد دوللار كولەمىندە سۋب­سي­ديا ءبولۋدى جوسپارلاۋدا. TSMC قازىردىڭ وزىندە اريزو­نادا زاۋىت سالىپ جاتىر. ال Intel جانە Samsung Electronics قۇرىلىستى باستاۋ جونىن­دەگى جوسپارلارىن جاريالادى. سو­نىمەن قاتار سىرتقى جەتكىزۋ­شى­­لەرگە تاۋەلدىلىكتى ازايتۋ ءۇشىن ەۋروپالىق كوميسسيا ەۋرو­پالىق ميكروەلەكترونيكا اليان­سىن قۇرۋدى جوسپارلاپ وتىر. وعان ەۋروپانىڭ ەڭ ءىرى ميك­رو­سحەما وندىرۋشىلەرى, سونداي-اق اۆتووندىرۋشىلەر مەن تەلەكوم­مۋ­نيكاتسيالىق كومپانيالار كىرۋى مۇمكىن, – دەيدى QazIndustry ساراپشىسى.

ەۋرووداق نەگىزگى سالالار بويىنشا اقش پەن ازيانىڭ تەحنولوگيالارىنا عانا سۇيەنبەۋ ءۇشىن ەۋروپادا جارتىلاي وتكىزگىش شىعاراتىن الدىڭعى قاتارلى زاۋىت سالۋدى قاراستىرۋدا. 2020 جىلدىڭ سوڭىندا ەۋرووداقتىڭ 17 ەلى دەكلاراتسياعا قول قويدى. وندا سالاعا 145 ملرد ەۋرو ينۆەستيتسيا سالۋعا جانە ونى 2 نانومەترگە دەيىنگى پروتسەسسورلاردى دامىتۋعا جۇمساۋ مىندەتتەلدى.

قازاقستاندىق يندۋستريا جانە ەكسپورت ورتالىعىنىڭ مالىمەتىنشە, قىتاي 2025 جىلعا قاراي جارتىلاي وتكىزگىشتەردى وندىرۋگە ارنالعان جاب­دىققا دەگەن قاجەتتىلىگىنىڭ 70 پا­يى­زىن ءوز كاسىپورىندارى ەسەبىنەن قام­تاماسىز ەتپەك. تيىسىنشە, يمپورت ار­قىلى وتەلەتىن قا­لعان قاجەتتىلىكتى جىل سايىن تومەن­دەتىپ وتىرماق. اقش تەح­نولوگياسىنان تاۋەلسىز بولۋى ءۇشىن قىتاي 2025 جىلعا دەيىن جوعارى تەحنو­لو­گيا­لار سالاسىنا 1,4 ترلن دوللار قار­جى ينۆەستيتسيالاۋدى جوسپارلاپ وتىر.

سونىمەن قاتار قىتاي جوسپارلى تۇردە جوعارى بىلىكتى مامانداردى تارتىپ جاتىر. اتالعان ەلدىڭ Quanxin Integrated Cir­cuit Manufacturing (QXIC) جانە Wu­han Hongxin Semiconductor Manu­fac­turing Co (HSMC) سياقتى ەكى كوم­پانيا­­سى TSMC-تەن 100-دەن اس­تام تاجى­ريبەلى ينجەنەر مەن مە­نەد­جەردى جۇمىسقا شاقى­رىپ, ولار­عا TSMC-ءتىڭ جىلدىق جال­اقى­­سىنان 2-2,5 ەسە كوپ قىزمەت پاكەتتەرى مەن بونۋستار ۇسىنعان.

وسى ورايدا, قىتاي «جارتى­لاي وتكىزگىش يمپورتتى الماستىرۋ» باعدار­لاماسىن ىسكە اسى­رۋ ءۇشىن پايدالانىلاتىن قارا­جاتتى جيناقتاۋ ماقساتىندا ارنايى قور قۇرعانىن اتاپ وتكەن ءجون. بۇل «ۇلكەن قور» – Big Fund دەپ اتالادى. ءبىرىنشى كەزەكتە, قوردىڭ كومەگىمەن Naura, Advan­ced Micro-Fabrication Equip­ment, Hwatsing, ACM Research, Mattson Technology جانە Shanghai Micro Electronics Equipment سەكىلدى ەلەكترونيكا وندىرىسىنە ارنالعان جابدىقتى جەتكىزۋشىلەر قارجى­لاندىرىلادى.

– قىتاي تىكەلەي جارتىلاي وتكىزگىش­تەر وندىرىسىندە كوشباس­شىلاردىڭ ءبىرى بولسا, جارتى­لاي وتكىزگىشتەردى وندىرۋ­گە قاجەتتى تەحنولوگيالار مەن جاب­دىق­­تار تۇرعىسىنان نەگىزگى جەتىستىك­تەر اقش, جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا جانە ەۋرووداققا تيەسىلى. قىتاي كاسىپ­ورىن­دارى 28 نانومەتردى يگەرۋ ءۇشىن قاجەت­تى جابدىقتار مەن تەحنولو­گيا­لاردىڭ تەك 20 پايىزىن قامتاماسىز ەتە الادى. قالعانىن يمپورتتاۋى كەرەك. مىسالى, نيدەرلاندىنىڭ ASML كومپانياسى ميكروەلەكت­رون­دىق ونەركاسىپكە ارنالعان فوتو­لي­توگرافيالىق جۇيەلەر­دىڭ ءىرى ءون­دىرۋشىسى بولىپ سانالادى. ولار­­دىڭ نەگىزىندە اقش تەح­نو­­لو­­گياسى جاتىر. ول TSMS جانە Sam­sung Electronics كومپانيا­سىن قوسا العاندا, جارتىلاي وتكىز­گىش كومپونەنتتەرىن وندىرۋ­شى­­لەر­دىڭ كوپشىلىگىن ليتو­گرافيا­لىق جابدىقپەن قامتاما­سىز ەتەدى.

بۇگىندە جارتىلاي وتكىزگىش­تەر ونەر­كاسىبى ءوندىرىس پەن تەحنو­لوگيا­نى دامى­تۋعا ۇلكەن قا­را­جات سالاتىن الەم­نىڭ بىرنەشە دامىعان ەلدەرى ارا­سىن­­­دا­عى بولىنگەن ءوندىرىس تەتىگى سانا­لادى. اقش, ەۋرووداق, قىتاي, وڭ­تۇستىك كورەيا جانە جا­پونيا جارتىلاي وتكىزگىش­­تەر نا­رىعىنان بەرىك ورىن العان. تۇتىنۋ كولەمى از ەكەنى ەس­كەرىلە وتى­رىپ, رەسەي الدىڭ­عى قا­تارلى كومپونەنتتەر­مەن «قال­دىق پرين­تسيپىنە» سايكەس قامتاماسىز ەتىلەدى. جارتىلاي وتكىز­گىش ونىم­دەر­دىڭ جاھاندىق جەتىس­پەۋ­­شىلىگى ەندىگى جەردە وندىرۋ­شى­لەردىڭ ۇلكەن نارىقتارعا باسىم­دىق بەرگىزۋىنە جول اشادى.

جارتىلاي وتكىزگىش ونىمدەر­دى ساتۋ­دىڭ جالپى كولەمىندەگى ۇلەسىنىڭ ازدى­عىنا بايلانىستى اۆ­تووندىرۋشىلەر تاپ­سىرىس بەرۋ­شىلەر اراسىندا كەزەكتىڭ سوڭىن­دا قالدى. الەمدىك اۆتوين­دۋس­­تريا جىل سايىن 37 ملرد دول­­لارعا جارتىلاي وتكىزگىش­تەر­­دى ساتىپ السا, ءبىر Apple كوم­پا­­نيا­­سىنىڭ ءوزى جىل سايىن وعان شامامەن 56 ملرد دوللار جۇمسايدى.

وسى جاعدايدىڭ الدىن الۋ ماق­ساتىندا رەسەي ءوز اۋماعىندا جارتىلاي وتكىزگىشتەر ءوندىرىسىن وقشاۋلاۋ مۇم­كىندىگىن قاراس­تىرۋ­دا. 2020 جىلدىڭ با­سىن­­دا رەسەيدە ەلەكتروندى ونەركا­سىپ­تى دامىتۋدىڭ 2030 جىلعا دە­يىنگى سترا­تە­گياسى بەكىتىلدى. باع­دارلاما 2030 جىل­عا قاراي قالىڭ­دىعى 7 جانە 5 نانومەتر­گە دەيىنگى ميكروسحەمالار ءوندىرىسىن جول­عا قويۋدى ماقسات تۇتىپ وتىر. رەسەي ۇكى­مەتى وسى ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن 2024 جىل­عا دەيىن شامامەن 266 ملرد رۋبل بول­مەك. بۇگىندە رەسەيدە نەگىزىنەن 130 نانو­مەتر­لىك جارتىلاي وتكىزگىشتەر شىعارىلادى.

ءا.جاقىپبەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, الەمنىڭ جەكەلەگەن ايماق­تارىن­داعى ءوندى­رىستى وقشاۋلاۋ كوپ­تەگەن ەلدى شەتەل­دىك جەت­­كى­زى­­لىمدەرگە تاۋەلدى ەتە ءتۇستى. بىر­قاتار ەل ءوز ءوندىرىسىن دامى­تۋ­­عا كوڭىل ءبولىپ, وزىق زەرتتەۋلەرگە ينۆەس­تي­تسيا سالادى دەگەن بولجام بار. 

– ميكروچيپتەردىڭ جاڭا زاماناۋي جوعارى تەحنولوگيالىق ءوندىرىسىن جا­ڭادان باستاۋ تىم قىم­بات جانە تەح­نيكالىق تۇر­عى­دان كۇردەلى. جارتىلاي وتكىزگىش­تەردىڭ جەكە ءوندىرىسىن قۇرۋ ءۇشىن زاماناۋي جابدىقتارى مەن تەح­نولوگيالارى, بىلىكتى ينجەنەر­لەرى مەن ماماندارى بار قو­ماقتى قارجىلىق سالىم­­دار­عا قول جەتكىزە الاتىن ءىرى حا­لىق­ارا­ل­ىق كومپانيانى شاقىرۋ قاجەت. Semiconductor Industry Association باعا­لاۋى بويىنشا ور­تاشا ەسەپپەن 14-16 نا­نو­­مەتر­لىك ءونىمدى شىعاراتىن زاۋىت­قا 13 ملرد دوللار, 10 نانومەتر­لىككە – 15 ملرد دوللار, 7 نانو­مەترلىككە – 18 ملرد دوللار, 5 نانومەترلىككە 20 ملرد دوللار قاجەت, – دەيدى ءا.جاقىپبەكوۆ.

ەلەكترونيكا سالاسىنداعى زەرتتەۋ­لەرگە سالىناتىن ينۆەستيتسيا دا ارتىپ كەلەدى. بۇگىنگى تاڭدا جارتىلاي وت­كىز­گىشتەر سالا­­سىنداعى زەرتتەۋلەر مەن ازىر­­­لە­مەلەر كولەمى فارماتسەۆتيكا­دان كەيىن ەكىنشى ورىندا تۇر. ماسە­لەن, تЅمس 2021 جىلعا وزىق لي­تو­­گرافيالىق تەحنولوگيا­لار­دى يگەرۋگە شامامەن 20 ملرد دول­­­لار كولەمىندە قار­جى جوس­پار­­لاعان. ونىڭ باسىم بولىگى 3 نا­نو­مەترلىك تەحنولوگيا­عا باعىتتالادى.