جامبىلدىڭ اقىندىق بولمىس-ءبىتىمى, ەكى عاسىردى توعىستىرعان ولەڭ-جىرلارى, داستاندارى جايلى ايتىلعان وي-تۇجىرىمدار مول-اق.
ۇلى عۇلاما م.اۋەزوۆ جامبىلدىڭ اقىندىق شەبەرلىگىن تانىپ, ونى سۇيىسپەنشىلىك لەبىزىمەن كەڭىنەن تولعاعان ەدى: «جامبىلدىڭ ۇلگىسى مەن مەكتەبى الىستان, حالىقتان, حالىقتىق رۋحاني قازىنادان, حالىق دانالىعىنان باستالادى. سوندىقتان دا جامبىلدىڭ اتاق-داڭقى كۇللى الەمگە ايگىلى بولدى». كەمەڭگەر كلاسسيك «سوۆەت اقىندارىنىڭ ايتىسى» ماقالاسىندا جامبىلدى «قازاقتىڭ حالىق پوەزياسىنىڭ الىبى» دەپ باعالاي كەلە, «رەۆوليۋتسيادان بۇرىن تالاي ايتىستا سان اقىننىڭ الدىن وراعان, توپ جارعان اقىندار: شاشۋباي, نۇرپەيىس, دوسكەيلەر دە جامبىلدان ورنەك الىپ, وزدەرىنىڭ سۋىرىپ سالما اقىندىق ونەر قۋاتتارىن حالىق تىلەگىنە باعىتتادى», دەپ ەرەكشەلەپ كورسەتتى. بۇل پايىمداۋدى قازاق ادەبيەتىنىڭ تاعى ءبىر كلاسسيگى عابيت مۇسىرەپوۆ ءوز تۇجىرىمىمەن تولىقتىردى: «جاكەڭ قازاق حالقىنان شىققان جاڭا زاماننىڭ گومەرى دەيمىز. جاكەڭ شىعارمالارى عاسىردان-عاسىرعا كەتەدى. حالىق اقىندارىنان شىققان مۇنداي الىپ اقىن بولعان ەمەس. ەش ۋاقىتتا, ەشبىر تاريحتا ءجۇز جاساعان اقىننىڭ ەڭ سوڭعى ساعاتىنا دەيىن اقىندىق قۋاتىنىڭ سارقىلماعانىن ەشكىم بىلگەن ەمەس. جامبىل – قازاق ولەڭىندەگى ۇلى قۇبىلىس. ونى ادام دا, زامان دا, ۋاقىت تا مويىنداعان. ول جالىنى بولەك, جاراتىلىسى وزگەشە دارابوز دارىن». عابيت اقساقال بۇل پىكىرىن سوناۋ 1945 جىلى-اق «الىپ اقىن اتامىز» دەگەن جۇرەكتەن تەربەگەن ماقالاسىندا ايتقان ەكەن.
قازاق ادەبيەتىنىڭ ۇلكەن جاناشىرى, حاتتارىندا ىلتيپاتپەن «وزدەرىڭنىڭ ىلەكەڭ» دەپ جازاتىن لەونيد سوبولەۆ تە عاجايىپ جىر جامپوزىنا دەگەن تاڭدانىسى مەن تولعانىسىن ۇلاعاتتى ويلارعا توعىستىرادى: «جامبىل شىن مانىندە ادەبيەت تاريحىندا بولىپ كورمەگەن قۇبىلىس. جامبىل حالىق شىعارماشىلىعىن شىرقاۋ بيىككە كوتەردى. اباي جازبا ادەبيەتتىڭ نەگىزىن سالدى» دەپ ەكى تۇلعانىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگىن ساراپتاپ, پايىمدادى: «اباي مەن جامبىل مىنە سوۆەتتىك قازاق ادەبيەتى وزگەشەلىگىن سيپاتتايتىن ەكى سيمۆولدىق اتاۋ. اباي مەن جامبىل – قازاق ادەبيەتىنىڭ ەكى الىبى رەتىندە, وزىنەن كەيىنگى اقىن-جازۋشىلاردىڭ ءبارىنىڭ شىعارماشىلىعىنا ىقپال ەتكەن تۇلعا».
سوناۋ حV عاسىردان باستاۋ العان ۇلان-عايىر قازاق ادەبيەتى مۇرالارىن ماقتانىشپەن اتاي كەلە, اباي مەن جامبىل شىعارماشىلىعىنىڭ ەكى عاسىرداعى ەرەكشەلىگىن, ءمان-ماڭىزىن ايقىنداپ, سارالاۋ, باعالاۋ – يگى پارىزىمىز. ءبىز بۇل پايىمداۋ, لەبىزدەردى بەكەر قايتالاپ وتىرعان جوقپىز. ولاي دەيتىنىمىز, ۇلىلاردىڭ ءبىرىن بيىكتەتىپ, ەكىنشىسىن الاسارتىپ, ءبىرىن دارالاپ, ەكىنشىسىن الالاپ, كورەالماستىق, قىزعانىش پەن جەرشىلدىك, رۋشىلدىق كۇيىنىشپەن قايداعى ءبىر كۇل-قوقىستى بىقسىتاتىندار ءار كەزەڭدە دە تابىلادى. ءتىپتى جامبىلدى «قولدان جاسالعان اقىن, ولەڭدەرىن عالي ورمانوۆ سياقتى حاتشىلارى وڭدەپ, جازىپ بەرگەن» دەگەن ساناسىزدىق ساندىراقتار ەستىلىپ قالادى. مۇنداي سىڭارجاق پىكىرلەردى وقىعان, توقىعان, سول زاماندى كوزىمەن كورگەن كونەكوزدەر دە كوسىلتە سوعادى. ول ازداي سولاردىڭ سوزدەرىنىڭ وڭ, سولىن اجىراتا الماعان كەيىنگى جاستار دا ەسكىنىڭ ك ۇلىن بىقسىتادى.
جامبىلدىڭ اقىندىق دارىنىنا, ەرەكشە سۋىرىپ سالمالىق قابىلەتىنە, ۇزاق جىرلاردى جاتقا ايتاتىن سۇڭعىلا جىرشىلدىعىنا, قالت ەتكەندى قالجىڭىمەن قاعىپ تۇسىرەتىن تاپقىر ازىلقويلىعىنا, ءار نارسەنىڭ بايىبىن اڭعارىپ, بايسالدى وي تولعايتىن تابيعي تانىمىنا شەك كەلتىرۋ مۇمكىن بە؟! ۇلى مۇحتار اۋەزوۆتەن ارتىق ەشكىم ايتا الماس. ولاي بولسا, جامبىل اقىن جايلى تەرەڭنەن تولعاعان اقيقاتتىڭ پايىمداۋىنا زەر سالايىق: «تەك شىن اقىندىق قانا كوڭىلگە قونا كەتەتىن تەڭەۋ, بەينەلەۋمەن سويلەيدى. ايتقانىنىڭ, ۇقساتقانىنىڭ دالدىگىنەن قاشىپ قۇتىلا المايسىڭ, جالتارا المايسىڭ, تاپ باسادى... ءبىز كورىپ جۇرگەن اقىندارىمىزدىڭ ىشىندە ءدال وسى جونىندە جامبىلدىڭ تەڭدەسى جوق», دەپ اقىندىق دارىنىنىڭ ەرەكشەلىگىن ايقىندايدى دا, سايقىمازاقتا, ءاجۋادا, مىسقىل قالجىڭداعى اقىن تاپقىرلىعىن دارالايدى. «جامبىل سۋرەتشى بولسا شارجدىڭ, پەسا جازۋشىسى بولسا كومەديانىڭ, گروتەسكتىڭ بارىپ تۇرعان شەبەرى بولار ەدى», دەپ قابىلەت-قارىمىن باعالايدى. جاي عانا باعالامايدى, دالەلدى دە دايەكتى تۇجىرىم جاسايدى.
جامبىلدىڭ اقىندىق تالانتىن دالەلدەۋ ءۇشىن اقىن ءومىر سۇرگەن ەكى كەزەڭدەگى شىعارماشىلىعىن سالىستىرا سارالاعان ءلازىم. الدىمەن, قازاق ەلىن پاتشالىق رەسەي وتارلاعان زامانداعى دۇنيەگە كەلگەن ولەڭدەرىن, ايتىستارىن تالداماقپىز.
جامبىلدىڭ سۋىرىپ سالمالىق دارىندىلىعى حالقىمىزدى عانا ەمەس, كوز كورگەن باسقا ۇلتتاردى دا تاڭداندىرىپ, تامساندىرىپ, ەرەكشە اسەر شاتتىعىنا شارپىعان. سونىڭ ءبىر كۋاسى – سوعىس جىلدارى قازاقستانعا كەلىپ, قازاق تەاتر ونەرىن جانداندىرۋعا ەرەكشە ۇلەس قوسقان تالانتتى رەجيسسەر, تانىمال ونەر قايراتكەرى ن.ساتس ءوزىنىڭ م.اۋەزوۆ تۋرالى ەستەلىگىندە الماتىداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىنداعى بۇكىلحالىقتىق مەرەكەگە ارنالعان ايتىستاعى اسەرىن, جامبىلدىڭ سۋىرىپ سالمالىق ونەرىن سۇيسىنە سيپاتتايدى.
«جامبىل شىعادى» دەپ جاريالاعان كەزدە, زالدىڭ دۇرلىگىپ كەتكەنى سونداي, ەگەر جادىراي ك ۇلىپ, قولدارىن سەرمەپ, بورىكتەرىن بۇلعاپ جاتقان جۇرت بولماسا, «جەر سىلكىنىپ جاتىر ما ەكەن» دەپ تە ويلاپ قالۋعا بولاتىن ەدى. ۇلى اقىن ول كەزدە توقسان بەستەر شاماسىندا. الاسالاۋ كەلگەن, سەرگەك قيمىلدى, قاعىلەز جامبىل اتتان جاڭا عانا سەكىرىپ تۇسكەن كىسى سياقتانىپ شيراق باسادى جانە قالىڭ جۇرتتىڭ قۋانا قۇتتىقتاعانىن بۇيتپەگەندە قايتەدى دەگەندەي سول كۇيىندە قابىلداپ جۇرە بەرەدى.
«بيس» دەگەن ايقاي زالدى سىلكىندىرىپ جىبەردى: مەن جامبىلدىڭ كوپتەگەن ولەڭدەرىن ءبىلۋشى ەدىم, (ارينە, اۋدارما ارقىلى) جانە ولاردى اسىرەسە «بەسىك جىرىن» جاقسى كورەتىنمىن.
مەنىڭ بايقاۋىمشا, جامبىل ليريك بولاتىن. ال مىنا ارادا, ايتىستا, ول قاۋمالاپ كەلگەن حالايىقتى قايتسە دە قىران-توپان كۇلدىرمەك بولىپ, بارىن سالاتىن, جانىن سالاتىن ەل ءىشىنىڭ ەركە تەنتەگى سياقتانىپ كورىندى. ونىڭ نە ايتقانىن بىلمەيمىن, ايتەۋىر زال ءىشىن كۇلكى كومىپ, جۇرت ءماز بولىسىپ, دۇركىرەسىپ جاتتى, اسىرەسە, ەركەكتەر جاعىنىڭ ەسى كەتىپ, وزگەشە ك ۇلىستى-اي كەلىپ».
كوز كورگەن وسى ءبىر كورىنىستەن-اق جامبىلدىڭ توكپە جىردىڭ جۇيرىگى, تاپقىر ويدىڭ العىرى, ءسوزدىڭ شەبەر ۇستاسى بولعاندىعى ءتانتى ەتەدى. جامبىلدىڭ سۋىرىپ سالمالىق ەرەكشەلىگى ءوز زامانىندا دا, كەيىنگى كەڭەستىك كەزەڭدە دە لايىقتى باعالاندى.
ابايداي ادامزات الىبى مۇرالارىن زەرتتەپ, قانشاما كىتاپ جازعان عۇلاما قايىم اعا دا كورەگەن بە دەپ قالاسىڭ. توقسان توعىز تولعاۋىن اۋزىنا قۇداي سالدى ما, اقىن 100-نە ءسال عانا جەتپەي قالدى.
كورنەكتى عالىم ق.مۇحامەدحانوۆ 1938 جىلى جامبىلدىڭ شىعارماشىلىق جولىنىڭ 75 جىلدىق تويىنا ۇزاق تولعاۋ ارناپتى.
بۇل تولعاۋدى 20-22 مامىرداعى جازۋشىلار وداعى پلەنۋمىندا وقىعان. وندا:
دومبىراسىن قولعا الىپ,
قىراندايىن قومدانىپ.
توقسان توعىز تولعانىپ
جىردان جىبەك ەسىلىپ,
كەڭ دالامدا كوسىلىپ,
تاسىدى, قارت, تاسىدى, –
دەپ كەلەتىن جىر جولدارى اقىننىڭ قابىلەتىنە قۇرمەت بەلگىسىندەي كورىنەدى.
توقساننان جاسى اسقاندا,
جۇزگە اياق باسقاندا,
جارقىن ءجۇزى جادىراپ,
ك ۇلىمدەپ كۇنى اسپاندا –
دەگەن شۋماقتان ءدال بولاشاعىن بولجاپ سەزگەندەي كورىنەدى.
«ەل قاھارىن جىرلاڭدار» اتتى 1943 جىلعى ولەڭىندە نۇرلىبەك, تولەۋ, ارحام, تاڭىربەرگەن, ساپارعالي سياقتى حالىق اقىندارىن ەرەكشەلەي كەلە,
«مارشالدىق تۋ ۇستاعان
جامبىل الىپ,
ساربازى وڭشەڭ ساڭلاق
سوڭىنا ەرگەن»
دەپ جامبىلدى اقىندىقتىڭ مارشالىنا تەڭەپ, مارتەبەسىن بيىكتەتە تۇسەدى.
جامبىل قۇداي بەرگەن جاسىن قۇرمەتپەن لايىقتى وتكەردى. قارتتىقتىڭ قۇرساۋىندا قاۋساپ قالمادى. قايراتتانىپ, قۋاتتانىپ, دومبىراسىن قولعا الىپ جىرىن توكتى. وعان دالەل توقسانعا كەلگەندەگى مىنا ءبىر جان تولعانىسى:
جامبىلدىڭ ارداقتالىپ بۇلبۇل ءسوزى,
گاۋھارداي نۇرىن توككەن ەكى كوزى.
توقساندا قايتىپ الىپ
جيىرما بەستى,
جاسارىپ قارت بابانىڭ تۇرعان كەزى.
اقىن ءتاڭىردىڭ وزىنە بەرگەن دارىنىن دا, قۇرمەت-قادىرىن دە ايالاپ, ارداقتاي ءبىلدى. قازاق حالقىنىڭ اتىنان سوناۋ ماسكەۋدە ەل باسشىلارى الدىندا جىرىمەن جۇرتىنىڭ جۇرەگىن باۋرادى. قازاق حالقىن قورلاۋ مەن كەمسىتۋدىڭ شوۆينيستىك شاتپاقتارى شارىقتاپ تۇرعاندا جات جۇرتتىڭ نازارىن اۋدارتتى. كەڭ-بايتاق جەرى بار حالىقتىڭ كەڭىنەن جىر تولعايتىن دارىندارعا دارقان ەكەندىگىنە كوز جەتكىزدى.
قازاقتىڭ بەلگىلى جازۋشىسى ءارى كوسەمسوز شەبەرى, دراماتۋرگ قاپان ساتىبالدين اتاقتى اقىن-جىراۋ ومىرىنەن كوز كورىپ, كۋا بولعان جاي تۋرالى «جامبىلمەن جيىرما توعىز كۇن» دەگەن وچەرك جازعان. وكىنىشكە قاراي, وچەرك اياقتالماي قالىپتى. سول وچەركىندە اقىنمەن ساپارلاس كەزىندە جول بويى بايقاعاندارىن جازۋشى قاز-قالپىندا, ەش اسىرەلەۋسىز, تەرەڭ سەزىممەن, شىنايى سۇيسىنىسپەن بىلدىرگەن.
«جاكەڭ ەكەۋمىز ءبىر كۋپەدەمىز. قازاق ولەڭىنىڭ قارت اتاسى جامبىلعا قاراي بەرەم. جاكەڭ كوبىنەسە تەرەزەگە قاراپ, جەر كورىپ وتىرادى. جاسى ءجۇزدى القىمداپ جۇرسە دە, جاي قارامايدى, سەرگەك, كەيبىر قارتتار سەكىلدى كوپ قيسايا بەرمەيدى. قولمەن ۇستاعان اسەم تاياعىن اقىرىن تىقىلداتىپ, ىڭىلداپ ولەڭدەتىپ وتىرادى. جامبىلدىڭ جاراتىلىسىنان اقىن ەكەنى, ولەڭسىز ءومىرى جوق, كۇنى جوق ەكەنى بايقالادى, ەرمەگى دە ولەڭ ەكەنى بايقالادى. اعىپ تۇرعان ولەڭ. ءبىر مينۋت ولەڭسىز وتىرمايدى. ونى-مۇنى ولەڭدەتىپ, قولما-قول ۇيقاستىرىپ وتىرادى. اۋزىنان ولەڭ كەتپەيدى. اتتەڭ, جاسى ۇلعايىپ كەتكەنىنە وكىنەسىڭ. ايتپەسە, جامبىلدان ليريكانىڭ جەتى اتاسى شىعار ەدى».
وچەركتەگى وسىناۋ جولداردان قارت اقىننىڭ كارىلىككە قاراماستان, سۇيىكتى ولەڭ-جىرىنا دەگەن ىستىق سەزىمىنەن اينىماعانىن اڭعارامىز. جامبىلعا جىردى جاراتقان يەم جانىنىڭ قۋاتى دەپ دارىتقانداي. اقىن جىردان بويىنا جىگەر, ويىنا شۋاق الدى. ءبىر مينۋت ولەڭسىز وتىرماۋى دا وسىدان بولسا كەرەك «ونى-مۇنى ولەڭدەتىپ, قولما-قول ۇيقاستىرۋى دا» – ەرىككەننەن ەرمەك ەتۋ ەمەس, بۇل اقىندىق ماشىق. اتاقتى جىراۋ ءومىر داعدىسىنا ولەڭدى رۋحاني سەرىك ەتۋمەن بىرگە, ونى بالاسىنداي كۇتىپ ايالادى. اۋزىنان ولەڭ كەتپەۋى دە ولەڭگە, ونەرگە دەگەن قۋاتتى قۇشتارلىعىن, ىڭكار ءىلتيپاتىن ايقىندايدى. جامبىلدان ليريكانىڭ جەتى اتاسى شىعار دەگەن ماداقتاۋى دا كوز كورگەن شىندىقتان, اقىننىڭ شابىتتى شاعىنان العان اسەردەن تۋىنداعان ىزگى ويى. اقيقات سىر ولەڭمەن ءومىرىن ورنەكتەگەن جىر الىبىنىڭ ءاربىر ءساتى – اعىنداعان پوەزيا. بەينە قانتامىرىنىڭ سوعىسىنداي جىرمەن تىنىستاعان, جىرمەن باقىتىن تاپقان جامبىل بابامىز حالىق سۇيگەن دارا دارىن, ارقالى اقىن رەتىندە ارداقتالدى.
جەتىسۋدىڭ تانىمال اقىندارىنىڭ ءبىرى ۇمبەتالى كارىباەۆ تا جاسىنان تالانتىنا كۋا بولعان جامبىل اقىنعا ۇزاق ولەڭ ارناعان. كۇرەڭ جورعاعا ءمىنىپ الىپ, تاۋ-قىردى شابىتتانا ارالاپ جۇرگەن اقىننىڭ شات كوڭىل كۇيىن تۇلپارىنىڭ سۇلۋ ءتۇر-تۇرپاتىمەن, ادەمى جۇرىسىمەن شەندەستىرە بەينەلەگەن.
دارىندى جامبىل سەن ەدىڭ,
ولەڭگە دارقان كەڭ ەدىڭ.
قادىرىڭدى بىلگەنگە,
اسقار تاۋمەن تەڭ ەدىڭ.
اينالاڭدا ءبىز قايىق,
سەن ءبىر ۇلكەن كەمە ەدىڭ, –
دەپ اقىننىڭ تۇلعاسىن اسقار الاتاۋ بيىگىنە ورلەتەدى. ولەڭگە دارقان, كەڭدىگى دە شابىتىنىڭ جۇيرىكتىگىن, ويىنىڭ شالقارلىعىن, اقىندىق جۇيرىكتىگىن ەرەكشەلىگىن ايقىندايدى.
اقىندار جامبىل تۇلعاسىن اسقار الاتاۋعا تەڭەپ اسقاقتاتا جىرلادى. كەزىندە حاتشىسى بولعان, اقىن ءىنىسى ع.ورمانوۆ تا وچەركىن «الاتاۋ سىندى اقساقال» دەپ تاۋمەن استاستىرا اتادى. جامبىل اقىن وزىنەن كەيىن كەنەن, ۇمبەتالى ءتارىزدى ءبىر شوعىر دارىندى اقىنداردى باۋلىپ ءوسىردى. ولەڭ ونەرىندە اقىندىق-جىرشىلىق مەكتەپتىڭ نەگىزىن قالاپ كەتتى. سول كەزدەگى حالىق اقىندارىنىڭ ءبارى دە جامبىلدى اسا قادىرلەپ, ۇستازى سانادى.
قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى ءا.نۇرشايىقوۆ ماقالاسىندا سوعىس جىلدارى مايداندا جۇرگەن كەزىن ەسكە الىپ, «شۇعىلالى شۋماقتار» گازەتكە باسىلاتىن پاتريوتتىق ولەڭدەردى جامبىل ۇلگىسىمەن جازىپ, سولدات مۇڭىن, ونىڭ ىشكى جان سىرىن ايتۋعا كەلگەندە ابايدى العا ۇستاعان, سوعان ەلىكتەگەن سياقتى», دەپ اعىنان جارىلادى.
راسىندا دا ابايدىڭ كلاسسيكالىق پوەزياسى جالپى قازاق ادەبيەتى كوركەمدىگىنىڭ ۇلكەن ۇلگىسى بولسا, جىر الىبى جامبىلدىڭ حالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ باي داستۇرلەرىن جيناقتاعان جىر داستاندارى دا سۋىرىپسالمالىق قابىلەتتىڭ ەرەكشەلىكتەرىمەن ادەبيەتشىلەردى دە, وقىرمانداردى دا قىزىقتىرا تارتقانى بەلگىلى.
جامبىلدىڭ داڭقى دۇرىلدەپ تۇرعان كەزدە كورە الماس, قىزعانشاق زيالى – سىماقتاردىڭ ونى ءارتۇرلى سىلتاۋمەن داتتاپ, ايىپتاۋىنا قارسى تۇرعان. اقىن-جىراۋلار تۋرالى زەرتتەۋىنەن دە, جەكەلەگەن ماقالالارىنان دا جامبىلدىڭ ەرەكشەلىكتەرىن جارقىراتا كورسەتكەن. جامبىل تۋرالى ورىس جازۋشىسى, اۋدارماشىسى پ.كۋزنەتسوۆ تا شىعارما جازدى. د.سنەگين دە روماندارىندا كوز كورگەن جايلاردى شىنايىلىقپەن بەينەلەدى.
سىردىڭ جىرداعى دارا جۇيرىگى نارتاي بەكەجانوۆتىڭ جاڭادان تابىلعان ولەڭى جامبىل دۇنيەدەن قايتقان كەزدە, قىرعىزدىڭ قوس اقىنى وسپانقۇل مەن الىمقۇل جىرمەن كوڭىل ايتقاندا مۇحتار اۋەزوۆ وعان جىرمەن جاۋاپ بەرۋىن وتىنۋدەن تۋعان. الدىمەن كەنەن مەن ۇمبەتالى جىرمەن جامبىلدى جوقتاسا كەرەك. ءبارىن ءۇنسىز بايقاپ وتىرعان نارتاي اقىن سىرنايلاتا ەكى اقىننىڭ جۇباتۋ جىرلارىنا ءوز نيەتىن بىلدىرگەن. «جۇرەكتى شەمەن شەر باسقان» شاقتا, الاتاۋ اسىپ, اعايىندىق باۋىرمالدىعىن كورسەتكەن, «جىرىمەن مەدەت بەرگەن» قىرعىز حالقىنا, اقىندارىنا ريزاشىلىعىن جەتكىزگەن.
قۇرمانبەك بەكپەيىس اۋزىنان جازىپ الىنعان بۇل جىردا حالىق تالانتتارىنىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن سىيلاستىعى, كوڭىل جاراستىعى, اقىندىق ونەردى, حالىقتىق ءداستۇردى قۇرمەتتەۋى سەزىلدى. سونىمەن بىرگە نارتاي اقىننىڭ جامبىلداي جاقسىنى باعالاپ, ارداقتاۋى, ارۋاعىنا تاعزىم تانىتۋى ازالى جىردان اڭعارىلادى.
قاسيەتتى ەدى قارا نار,
كوشىڭدى ەركىن باستاعان.
اسقارتاۋ ەدى ايبىندى,
اسۋلاپ اركىم اسپاعان.
عاجايىپ مىنا زاماننىڭ,
جۇيرىگى ەدى باپتاعان.
ابدىراپ قالدى قالىڭ ەلى,
جاقۇتىن جىردىڭ جاتتاعان.
قازالى بولدىق, قايتەيىك,
كەلمەسكە كەتىپ قارت بابام.
اقىن جامبىلدى قازاق جىرىنىڭ كوشىن ەركىن باستاعان قارا نارعا تەڭەگەن. اسۋلاپ اركىم اسپاعان, ايبىندى اسقارتاۋ دەپ اتاق-ابىرويىن الاتاۋدان اسپانداتىپ اسىرادى. عاجايىپ زاماندا حالقى باپتاعان جىر جۇيرىگىنە بالايدى. اقىنىنان ايىرىلعان قالىڭ ەلدىڭ قايعىدان ابدىراپ قالعانىن ۋايىمدايدى. اقىندى اقىننان ارتىق باعالاۋ قيىن. اقىن اۋزىنان شىققان شىنايى لەبىزى, ءتاتتى تىلەككە نە جەتسىن! نارتاي اقىننىڭ جامبىلدىڭ پوەزياسىن ءبىر عانا «جاقۇتىن جىردىڭ جاتتاعان» دەپ ماداقتاۋى حالىق تالانتتارىنىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن ىستىق ىقىلاسىن, اعالى-ىنىدەي سىيلاستىق سۇيىسپەنشىلىگىن سەزدىرتەدى.
«بولاشاق كۇندى بولجاعان, كورەگەن ەدى كەمەڭگەر» دەگەن نارتاي اقىننىڭ كەڭ كوڭىلىنەن ۇشقان تىلەۋلەستىك باعالاۋلار كەرەمەت-اق. ەل قامى ءۇشىن ەلەڭدەر كوسەمگە تەڭەۋى دە توسىن ءارى تاڭداي قاقتىرادى. نەگە دەيسىز بە؟ ادەتتە اقىندارىمىز كورەگەن كۇن كوسەم دەپ سوتسياليزم زامانىندا لەنيندى جىرلاپ دارىپتەدى. نەبىر مىقتى, ادەمى دە تاپقىر تەڭەۋلەردى پرولەتارياتتىڭ ۇلى كوسەمىنىڭ كەلبەتىنە تەلىپ, تۇيدەكتەتە جىر توكتى. نارتاي اقىن وسىنداي كەرەمەت حالىقتىق بەينەلەۋ ۇلگىلەرىن جامبىلدىڭ بولمىس-بىتىمىنە ارنادى. كەزىندە ولەڭ جاريالانعان كۇندە دە اقىننىڭ ماڭدايىنان سيپاماس ەدى. ەكى عاسىردى وتكەرگەن ۇلى دارىننىڭ زور اتاق-ابىرويعا كەنەلىپ, حالىقتىڭ قۇرمەت-سىيىنا بولەنگەنىن, ەلىنىڭ مەرەي-ماقتانىشىنا اينالعانىن قاستەرلەپ ەسكە الادى. ۇلى اباي بويىنداعى اۋليەلىك, بولجامپازدىق قاسيەتتەرىمەن كورىنسە, جامبىل دا بۇل ەرەكشەلىكتەن كەندە ەمەس. ەل اراسىنداعى اڭگىمەلەردە كورەگەندىگى, كورىپكەلدىگى دە ايتىلادى.
سىردىڭ جىر ساڭلاعى نارتاي جامبىلدى زامانىنداعى اقىندىق كوشتىڭ كورەگەن كوسەمى, كوشباسشىسى, ۇستازى رەتىندە دارىپتەيدى. ارينە, جوقتاۋ, جۇباتۋ جىرىنىڭ مازمۇنى ەلدە قادىر-قۇرمەتكە كەنەلگەن تانىمال تۇلعالاردىڭ ارۋاعىن ارداقتاۋعا قۇرىلادى. جىردا شالقار شابىتتان توگىلگەن, شىنايى جۇرەكتەن شىققان باعالاۋلار مول. نارتاي اقىن جىرلاعاندا جانىندا بولعان مۇحتار اۋەزوۆ, ءابدىلدا تاجىباەۆ سياقتى تالانتتار تامسانا تىڭداپ, ريزالىق نيەتىن بىلدىرگەن.
«مۇنى ەستىگەن مۇقاڭ باستاعان قازاق زيالىلارىنىڭ ۇستىنەن اۋىر جۇك تۇسكەندەي بولادى. باۋىرلاس ەكى ەلدىڭ ازاماتتارى قايتا كورىسىپ, نارتايعا ريزا بولعان. اۋەزوۆ «كەلشى, نارىم, ناعىز ەل ءۇشىن جارالعان جان ەكەنسىڭ», دەگەن ەكەن», دەپ قورىتىندىلايدى اۆتور. البەتتە, اعايىن ەلدىڭ اقىندارى الدىندا جامبىلداي ۇلى دارىننىڭ ابىرويىن اسىرىپ, ارۋاعىن ارداقتاعان, اق جۇرەگىنەن القالاپ اسىل جىرىن اقتارعان نارتاي بەكەجان ۇلى دا تەكتى تالانت ەكەنىن تانىتقان.
ابايعا دا, شوقانعا دا جاسالعان قيانات-قورلىق, كورەالماستىق جامبىلدى دا اينالىپ وتپەدى. ەسىمى وداققا تانىلا باستاعان شاقتا قىزعانىش قولامتاسىن قوزداتقان رۋشىل ەسەرسوقتار, سوناۋ ماسكەۋگە, كرەملگە حات جازىپ, مۇنداي اقىن جوق دەپ كوكىسە كەرەك. وعان ل.سوبولەۆتەي قازاق ادەبيەتىنىڭ بىلگىرىن جىبەرگەندە, اقىنمەن كەزدەسىپ, اڭگىمەلەسىپ, ولەڭىن تىڭداپ, سۇيسىنگەن جازۋشى قايتارىندا تولقىپ تەبىرەنە كوكەيدەگى ويىن مازداتىپتى.
«بىزگە يمپروۆيزاتسيالىق ونەر وتكەننىڭ رومانتيكاسى ءتارىزدى عوي. مەنىڭ جەكە باسىم «سيرانو دە بەرجەراكتى» ساحنادان ون رەت كورۋگە ءازىرمىن... بىراق قازىر دە سوندايلار بار دەۋشىلەرگە, ءومىر بويى ولەڭمەن, ولەڭ بولعاندا قانداي, كلاسسيكالىق ولەڭمەن سويلەيتىن ادام بولادى دەگەنگە سەنبەگەن بولار ەدىم. ال جامبىل «ماناستى» ون جەتى كۇن, «كورۇعىلىنى» ون بەس كۇن ايتا الادى, بارلىق قازاق ەپوسىن, وزىنە دەيىنگى اقىندار ايتىسىن جاتقا بىلەدى, ءبىر باسىندا ميلليوننان استام ۇيقاس بار دەگەنگە ەندى سەنبەسكە شارام جوق. جامبىل تۇسىندە دە ولەڭ شىعاراتىن بولۋ كەرەك, بۇل عاجاپ ەكەن! مەن ءۇشىن كۇندە جامبىل ۋنيۆەرسيتەتىنەن ءوتتىم».
مىنە وسىلاي جامبىلدى جوقتان بار جاساعانداي, جاساندى بەينەدە كورسەتكىسى كەلگەن كەسىرلى كۇل شاشقىشتاردىڭ شاتپاعى باتپاققا باتقان. ەڭ باستىسى لەونيد سوبولەۆتىڭ اقىننىڭ سۋىرىپ سالمالىق دارىندىلىعىنا ءارى كوپتەگەن قيسسا-داستانداردى, ەپيكالىق مۇرالاردى جاتقا بىلەتىن سۇڭعىلالىعىنا مانەرلەپ, كەلتىرە جىرلايتىن جىرشىلدىعىنا, ول از دەسەڭىز اڭگىمەشىلدىگىن, ايتقىشتىعىن, كوڭىلى كولدەي شالقىعاندا ءازىل-قالجىڭمەن اينالاسىن قىران توپان كۇلكىگە, دۋمانعا بولەيتىن سان قىرلى ەرەكشەلىكتىڭ ءبىر بويىندا توعىسقانىنا كوزى دە جەتكەن, كوڭىلى دە سەنگەن.
اقيقات قاشاندا ادالدىق جولىندا جارقىرايدى. جامبىل اقىنعا بۇدان كەيىن دە, كۇنى بۇگىندە العىر اقىندىعىنا, عالامات ادامگەرشىلىك بولمىسىنا كولەڭكە ءتۇسىرىپ, نەشە ءتۇرلى قۇيتىرقى قياناتپەن قورلاعىسى كەلەتىندەر دە بار. بىراق وندايلار جامبىلدى جان-جاقتى وقىپ, بىلمەك تۇگىل, جاۋىز پيعىلدىلاردىڭ جىمىسقى جولىن جالعاعىسى كەلەدى. جاسامپاز جىر جامپوزىنىڭ جارقىن تۇلعاسى, ەسىمى جۇرەگىندە جاتتالعان ەلى باردا ەشقاشان قورلانبايدى, الاسارمايدى. ابايمەن قاتار دومبىرانىڭ قوس ىشەگىندەي ۇلتتىق پوەزيامىزدىڭ ەكى عاسىرداعى اسىل الىپتارى, ۇلى ەسىمدەرى حالىق جۇرەگىندە اسقاق ارداقتالا بەرەدى.
ءانۋار تاراقوۆ,
ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ فيلولوگيا جانە الەم تىلدەرى فاكۋلتەتىنىڭ پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى