ماتالعان ماقتا ءوندىرىسى

وبلىس حالقىنىڭ كۇنكورىس كوزى كوبىنە – مال شارۋاشىلىعى, ساۋدا-ساتتىق, اۋىلشارۋاشىلىق ونىم­دەرىن ءوندىرۋ. شارۋالار نەگى­زىنەن جەكە ۇساق شارۋاشىلىق بولىپ بولىنگەن. ولار ماقتا, كوكونىس, قاۋىن, قاربىز جانە مال ازىعى ونىمدەرىن وندىرۋمەن شۇ­عىل­­دانادى. ەكى اۋدان اۋما­عىندا اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن ون­دىرۋمەن اينالىساتىن ءىرى بىر­لەس­تىكتەر, فيرمالار مەن كووپەراتيۆتەر سانى ساۋساقپەن سانارلىق.

سوڭعى جىلدارى سۋ تاپشى­لىعىنىڭ اسەرىنەن سۋارمالى جەرلەردەگى جەر استى سۋلارىنىڭ كوتەرىلۋى, مينەرالدانۋدىڭ جوعا­رىلاۋى, جەردىڭ سورلانۋ دەڭ­گەيىنىڭ كۇشەيۋى بايقالۋ­دا. بۇل ءوز كەزەگىندە سۋارمالى جەرلەردەگى اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ ءار گەكتارىنان الىناتىن شىعىمدىلىق دەڭگە­يىن تو­مەندەتتى. البەتتە, مەملە­كەت­­تىڭ قولداۋىمەن ءوڭىردىڭ سۋار­­مالى جەرلەرىنىڭ مەليوراتسيا­لىق جاعدايىن رەتكە كەلتىرۋگە ءبىر­شاما جۇمىس قولعا الىنعان. مىسالى, «دوستىق» كانالىنان سۋ الاتىن ەكىنشى دارەجەلى كانالدار بەتونمەن قاپتالىپ, ونداعى سۋ رەتتەگىشتەر جاڭالاندى. بۇ­عان قوسا, جالپى اۋدانى 70,3 مىڭ گەكتار بولاتىن وبلىستىڭ ءۇش اۋدانىن قامتىعان, ونىڭ ىشىن­دە ماقتاارال اۋدانىندا 39,7 مىڭ گەكتاردى قۇرايتىن سۋار­ما­لى جانە درەناج جۇيەسىن جەتىل­دىرۋ جوباسىن ىسكە اسىرۋ جۇمىس­تارى قىزۋ جۇرگىزىلۋدە. سۋ شا­رۋ­اشىلىعىن دامىتۋعا باعىت­تالعان جوبالار, اۋقىمدى قۇرى­لىس جۇمىستارى كەلەشەكتە ءوڭىر­دىڭ سۋارمالى جەرلەرىن سۋمەن قامتىپ, جەردىڭ مەليوراتسيا­لىق جاع­دايىن جاقسارتۋعا ىقپال ەتەتىنى حاق.

دەگەنمەن دە كەلەشەكتە حالىق تىعىز ورنالاسقان وڭىرلەردە اعىن سۋعا دەگەن سۇرانىس ارتا تۇسەتىنى زاڭدى قۇبىلىس. «دوستىق» كانالىنان الىناتىن سۋ مولشەرىنىڭ كەمۋى, ونىڭ تۇزدانۋى, لاستانۋى قازىرگىدەن دە ارتۋى مۇمكىن. ال ونىڭ الدىن الۋ ءۇشىن بىرقاتار ماسەلەلەر مەملەكەتتىك دەڭگەي­دە شەشىلۋى ءتيىس. مىسالى, سۋ تاپ­شىلىعى, سۋارمالى جەرلەر­دىڭ سور­لانۋى جانە ولاردىڭ ءبىر الاپ­تا ورنالاسپاۋى ىشكى سۋارۋ جۇي­ەلەرىن (كانالداردى), اشىق قا­شىرت­قىلاردى (كوللەكتور­لار­دى) قايتا قۇرۋ كەرەكتىگىن كورسەتەدى. بىراق بۇعان مەملەكەت بيۋد­جەتى­نەن قىرۋار قاراجات پەن ۇزاق ۋاقىت قاجەت. مەملەكەت بيۋد­جەتى شەكتەۋلى. وسى جاعدايدى ەس­كەرە وتىرىپ, مەملەكەتتىڭ قول­داۋى­مەن قازىرگى ىسكە اسىرىلىپ جات­قان جو­بالاردى جەدەل ءارى ساپالى اياقتاۋ كەرەك.

«دوستىق» كانالى ارقىلى الىناتىن سۋ مولشەرىن ء(ليميتتى) قايتىمدى سۋ ەسەبىنەن كوبەيتۋ ماسەلەسىن شەشۋ قاجەت. جىلدا «دوستىق» كانالىنان الىناتىن ليميتتە قايتقان سۋلار كولە­مى قوسا ەسەپتەلىپ كەلگەن. بۇل – كوزگە كورىنبەيتىن, وسى سالا­داعى مامانداردىڭ وزدەرى دە اڭ­عارا بەرمەيتىن قۇبىلىس. جىل­دان جىلعا سۋدىڭ تۇزدانۋ دارەجەسىنىڭ كوتەرىلۋى, لاستانۋى – سونىڭ ايقىن دالەلى. وبلىستىڭ اۋىلشارۋاشىلىق باسقارماسى مەن مينيسترلىك ماماندارى ەكى اۋداننىڭ سۋ ماسەلەسىن وڭتايلى شەشۋ ءۇشىن سۋدى ۇنەمدەيتىن سۋا­رۋ قۇرىلعىلارىن كەڭىنەن قول­دانۋ, ماقتا ەگىلەتىن جەرلەر­دىڭ اۋدانىن قىسقارتۋ سىندى ۇسى­نىستار ايتىپ كەلەدى. الايدا بۇل ۇسىنىستار ايتۋعا عانا وڭاي. رەسپۋبليكادا وسى سۋارۋ قۇ­رىل­عىلارىن شىعاراتىن ونەر­كاسىپ جوق. بار بولعاننىڭ وزىندە ءوڭىردىڭ ۇساق شارۋالارى بۇل قۇرىلعىلاردى ساتىپ الۋعا شاماسى جەتە بەرمەيدى.

ال ماقتا ەگىلەتىن اۋماقتى قىس­قارتۋ ماسەلەسىنە كەلسەك, قازىر ەكى اۋداننىڭ سۋارمالى جەر­لەرىنىڭ كوپ بولىگى ءارتۇرلى دارە­جەدە سورلانعان. جەر استى سۋلارى­نىڭ دەڭگەيى دە جوعارى – 1-2 م. بۇل پروتسەسس اسىرەسە, ماقتاارال اۋدانىندا ەرەكشە باي­قالادى. اۋدانداردىڭ تابي­عات جاعدايىن (كليماتىن), توپى­راق قۇرامىن, جەرلەردىڭ سور­لانۋ دارەجەسىن, توپىراق قاتپار­لارىندا كوتەرىلگەن تۇزدانۋ كونتسەنتراتسياسىن ەسەپكە الساق, ەكى اۋدان اۋماعىندا باسقا ەگىن ءتۇرىن ەگۋ مۇمكىندىگى ازايا تۇسەدى. سورلانعان, مينەرالدانعان جەر استى سۋىمەن سورعا سەزىمتال وسىم­دىكتەردى ءوسىرىپ, ويداعىداي ءونىم الۋ مۇمكىن ەمەس. كۇرىش, جوڭىش­قا ەكسەك, ونى وسىرۋگە سۋ تاپ­شىلىعى بايلاۋ بولارى حاق. ويتكەنى كۇرىش ماقتاعا قاراعان­دا سۋدى 3-4 ەسە كوپ قاجەت ەتەدى. جوڭىشقاعا دا ماقتامەن سالىس­تىرعاندا سۋ 1,5 ەسەدەي كوپ كەرەك. ال سورعا شىدامدىلىعى جاعى­نان ماقتامەن بىردەي قانت قىزىل­شاسىن وسىرەمىن دەۋشىلەرگە اي­تارى­مىز, قانت قىزىلشاسى سال­قىن, تاۋ الدى القاپتارىندا عانا جاقسى ءونىم بەرەدى. ال ءمىر­زا­شول­دىڭ 40-45 گرادۋستىق اپتاپ ىس­تى­­عىندا قانت قىزىلشاسى دۇ­رىس ءونىم بەرەدى دەپ ايتا المايمىز.

ەكى اۋداننىڭ نەگىزگى باعىتى ماقتا ءوسىرۋ بولسا, ونىڭ باسىم كوپشىلىگى ءمىرزاشول اۋماعىنا تيەسىلى. وسى ءونىم وندىرۋشىلەردى «تۇنشىقتىرۋ» 2019 جىلى باستالىپ, 2020 جىلى جالعاسىن تاپتى. باستى سەبەبى – ماقتا شيكىزاتىن قابىلدايتىن جەرگىلىكتى زاۋىتتار شيكىزاتقا تومەن باعا بەلگىلەگەنى. ايتالىق, ليۆەرپۋل ماقتا بيرجاسىندا تۇركىستان وبلىسىنىڭ ماقتا تالاسى «ۋزبەكيستان» ماركاسىمەن ساتىلىپ كەلگەن. 2019 جىلى كوتلۋك-يندەكس كورسەتكىشى 70,15, 2020 جىلى 70,85 بولعان. ماقتا تالاسىنىڭ ءار تونناسىنىڭ ساتىلۋ باعاسى 2019 جىلى 1 546,5 دوللار بولسا (70,15 ح 22,046), 2020 جىلى 1 562,0 دوللاردان (70,85 ح 22,046) ساتىلعان.

باعاسى جىلدان جىلعا تومەن­دەگەن ماقتا شيكىزاتى ءونىم ون­دىرۋ­شىلەردىڭ شىعىنىن جابا بەر­­مەيدى. ماقتاشىلاردىڭ ەڭ­بەك­­اقىسى, تەحنيكا قىزمەتتەرى, جانار­ماي جانە باسقا دا رەسۋرس­تار (سەليترا, شيت, گەربيتسيد, دەفولاند ت.ب.) بار, شىعىن كوپ. جەتىساي اۋدانى بويىنشا ماق­تانىڭ ءار گەكتارىنا ورتاشا ەسەپپەن – 257 مىڭ تەڭگە, ماقتا­ارال اۋدانى بويىنشا 260 مىڭ تەڭگە شى­عىن كەتەتىنى ايتىلىپ ءجۇر. ور­تاشا گەكتار شىعىمدىلىعى 1,8 توننا دەپ الساق, 1 توننا ماق­تا شي­كىزاتىنىڭ وزىندىك جال­­پى قۇ­نى (شىعىنى) 142-144 مىڭ تەڭ­گەنى قۇراپ, 2020 جىل­­عى باستاپقى بەكىتىلگەن ساتىپ الۋ باعاسىمەن  (130 مىڭ تەڭگە /1 توننا) سالىستىرساق, شا­رۋا­­لاردىڭ قارىزعا باتقانىن كورە­مىز. وڭىردەگى جەكە ۇساق شا­رۋا­شى­لىقتار ەشقاشان جالپى شى­عىنىنىڭ تالداۋىن جۇرگىزگەن ەمەس. جەكە تەحنيكالارى بار شا­رۋانىڭ جالپى شىعىندارى تومەن بولىپ كورىنگەنىمەن, ادام كۇ­شى قاجەت جۇمىستاردى (شابىق, جە­گەنە, سۋارۋ جانە ت.ب.) وتبا­سى­مەن اتقارعان جاعدايدا تەح­ني­­كا­سى­نىڭ امورتيزاتسياسى, وز­دەرىنىڭ ەڭبەك­اقىسى ەسەپكە الىن­باعانى انىق.

ءونىم تەحنولوگياسىنىڭ كارتاسى بويىنشا ورتاشا ەسەپپەن 3 گەكتار ماقتاعا تۇراقتى ءبىر جۇ­مىسشى قاجەتتىگىن ەسكەرسەك, 6 ايدا ونىڭ ەڭبەك اقىسى 360 مىڭ تەڭگەنى قۇراپ, گەكتارىنا – 120 مىڭ تەڭگەدەن, 1 توننا ماقتا شيكى­زاتىنا 67 مىڭ تەڭگەدەن تۋرا كەلەدى. وسى شىعىنعا ەسەپكە الىنب­اعان ەڭبەكاقىنى قوسساق, جەتى­ساي اۋدانى بويىنشا ورتاشا شى­عىن 1 گەكتارعا – 377 مىڭ تەڭ­گەنى, ماقتاارال بويىنشا 380 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. سوندا 1 توننا ماقتا شيكىزاتىنىڭ وزىندىك قۇنى 209-211 مىڭ تەڭگەنى قۇراعان بولار ەدى. مەملەكەت تاراپىنان ماقتا ەگەتىن ديقاندارعا بەرىلەتىن سۋبسيديانى ەسەپكە الساق تا (1 گەكتارعا 40,1 مىڭ تەڭ­گە نەمەسە 1 توننا ماقتا شيكى­زاتى­نا ورتاشا ەسەپپەن – 22,3 مىڭ تەڭگە) جالپى شىعىندى اقتامايتىنى كورىنىپ تۇر.

ماقتا شيكىزاتىن ساتىپ الۋ باعاسىنىڭ تومەندىگى, ماقتا تە­رۋ كەزىندەگى تەرىمشىلەردىڭ جە­تىس­پەۋشىلىگى, ولارعا تولەماقى ماسەلەسى, كومباينمەن تەرۋ باعا­سىنىڭ جوعارىلىعى جىل سا­يىن ەكىنشى, ءۇشىنشى تەرىمدەردىڭ امالعا اسپاي قالۋىنا سەبەپشى بولىپ, ورتاشا ەسەپپەن ءار گەكتاردان 3-5 تسەنتنەر ماقتا شيكى­زاتىنىڭ دالادا قالىپ كەتۋىنە الىپ كەلۋدە. بۇل – ءمىرزاشول ءوڭىرى بو­يىنشا شامامەن 26-44 مىڭ توننا شيكىزات دەگەن ءسوز.

ارينە, ءبىر توننا ماقتا شيكى­زاتىنا كەتكەن شىعىنداردى ازايتۋ ءۇشىن ءونىمنىڭ شىعىمدىلىق دارە­جەسىن ارتتىرۋ قاجەت. قازىر­گى باعا ساياساتىندا ءار گەكتار­دان 3,0-3,5 توننا ءونىم العان ديقان عانا ازداعان پايدا كورۋى مۇم­كىن. سەۆووبورودتىڭ جوقتىعى, دي­قانداردىڭ ءال-اۋقاتى, جەرلەر­دىڭ مەليوراتيۆ جاعدايى, سۋ تاپشىلىعى ءمىرزاشول ءوڭىرىنىڭ ءار گەكتارىنان جوعارى ءونىم الۋىنا قولبايلاۋ بولىپ تۇر.

ماقتا شيكىزاتى تەحنيكالىق ءونىم رەتىندە تەرەڭ وڭدەلگەن سا­يىن قوسىمشا قۇن الىپ كەلەتىندىگى بەلگىلى بولا تۇرا مەملەكەتتىڭ بۇل ماسەلەگە نەمقۇرايلى قارايتىنى تۇسىنىكسىز. جىلدار وتسە دە ماقتا شارۋاشىلىعىندا ءبىز نەگىزىنەن شيكىزات ساتۋشى رەتىندە قالىپ, ماقتا شيكىزاتىن قابىلداۋشى زاۋىتتاردىڭ مۇددەسىن مەملەكەت مۇددەسىنەن جوعارى قويىپ كەلە جاتقانىمىزدى مويىنداۋعا تۋرا كەلەدى. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن وڭتۇستىكتە قۇرىلعان ماقتا كلاستەرىنىڭ دە جۇمىسى ويداعىداي ناتيجە بەرگەن جوق. بار-جوعى 350-380 مىڭ توننا ماقتا شيكىزاتىن (بۇل شامامەن 115-125 مىڭ توننا ماقتا تالا­سى) ءوز مەملەكەتىمىزدە تەرەڭ وڭ­دەۋدى تولىق جولعا قويا الما­ساق, قازىرگىدەي باعا ساياساتى جال­عاسا بەرسە, وبلىس بويىنشا ماقتا شارۋاشىلىعى توقىراۋعا ۇشى­راي­تىن كۇن الىس ەمەس.

اۋىل شارۋاشىلىعى مي­نيستر­لىگى تاراپىنان ماقتا ون­دىرۋ­شىلەرگە بەرىلەتىن ماردىم­سىز سۋبسيديادا بەيبەرەكەت­سىزدىك كوپ. ولاردىڭ باسى بىرىكتىرىل­مەگەن, اقشانى بەرەتىن مەرزىم دە ديقانعا قاجەت كەزەڭگە ساي كەلمەيدى.

كەلەشەكتە وبلىس اۋماعىندا ماقتا شارۋاشىلىعىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن, شارۋاشىلىقتى ودان ءارى وركەندەتۋ ءۇشىن مەملەكەت بۇل سالانى ءجىتى باقىلاۋعا الۋى كەرەك. ناتيجەسىندە, وندىرىلگەن بار­لىق ماقتا شيكىزاتىن ءوز مەم­لەكەتىمىزدە تولىق تەرەڭ وڭدەۋگە جول اشىلادى. بۇل ءوز كەزەگىندە وڭتۇستىكتە جەڭىل, تاماق ونەركاسىپتەرىنىڭ جانە باسقا دا كاسىپورىنداردىڭ اشىلۋىنا, مال ازىعىنىڭ كوبەيۋىنە الىپ كەلەرى انىق. حالىق تىعىز ورنالاسقان وڭىردە جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا, جالپى العاندا وبلىستىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىنىڭ جاق­سارۋىنا سەبەپشى بولار ەدى.

ومار كەنجەباەۆ

تۇركىستان وبلىسى,

سارىاعاش قالاسى