تۇركىستان وبلىسىنىڭ حالقى نەگىزىنەن وزبەكستاننان كەلەتىن تابيعي گازدى تۇتىنادى. كەيدە كورشى ەلدەن جەتكىزىلەتىن «كوگىلدىر وتىننىڭ» ساپاسىنا تۇرعىندار تاراپىنان اجەپتاۋىر سىن ايتىلىپ جاتادى. بۇل توڭىرەكتەگى داۋ, اسىرەسە, قىس ۋاقىتىندا ءورشي تۇسەدى.
گازدىڭ ساپاسىزدىعى ءبىر جاعىنان حالىقتىڭ رەنىشىن تۋدىرسا, ەكىنشىدەن, گاز تاسىمالدايتىن قۇبىرلاردى زاقىمداپ, وتكىزۋ قابىلەتىن شەكتەۋگە الىپ كەلەدى. مىنە, وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەردى بولدىرماس ءۇشىن وسىدان ەكى جىل بۇرىن «جەتىساي» جانە «شاردارا» گاز ولشەۋ ستانسالارىنىڭ قازىعى قاعىلعان بولاتىن. جاقىندا كوپتەن كۇتكەن ەكى ستانسانىڭ قۇرىلىسى اياقتالىپ, ولار «ينتەرگاز ورتالىق ازيا» اق-قا قارايتىن شىمكەنت ماگيسترالدى گاز قۇبىرلارى باسقارماسىنىڭ قۇرامىنا ەنگىزىلدى.
جاڭادان ىسكە قوسىلعالى تۇرعان «جەتىساي» گاز ولشەۋ ستانساسى گاز قىسىمى 5,4 مپا (55كگس/سم2) جانە ونىمدىلىگى ساعاتىنا 834 مىڭ تەكشە مەتر گاز ايدايتىن «بۇقارا گازدى اۋدانى – تاشكەنت – بىشكەك – الماتى) ماگيسترالدى گاز قۇبىرىنىڭ 372-ءشى شاقىرىمىندا ورنالاسسا, «شاردارا» گاز ولشەۋ ستانساسى جوبالىق گاز قىسىمى 7,5 مپا (75 كگس/سم2) جانە ونىمدىلىگى ساعاتىنا 834 مىڭ تەكشە مەتر گاز وتكىزەتىن «گازلي-شىمكەنت» ماگيسترالدى گاز قۇبىرىنىڭ 314-ءشى شاقىرىمىندا ورىن تەپكەن. كومپانيا وسى ەكى ستانسانى ەل يگىلىگىنە بەرۋ ارقىلى بىرقاتار ماسەلەلەردىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋدى كوزدەپ وتىر. ەكى ستانسا دا تۇتىنۋشىلاردى جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىندە گازبەن ۇزدىكسىز قامتاماسىز ەتۋگە قابىلەتتى. سونىڭ ناتيجەسىندە بۇرىنعى كەمشىلىكتەر جويىلىپ, ءوڭىردى ساپالى گازبەن قامتاماسىز ەتەتىن مۇمكىندىگى ارتىپ وتىر. وسى ورايدا گاز ولشەيتىن ەكى نىساننىڭ قۇرىلىسى «قازترانسگاز» كومپانياسىنىڭ باستاماسىمەن ىسكە اسىرىلعانىن ايتا كەتكەن ءجون.
«ينتەرگاز ورتالىق ازيا» اق-تىڭ شىمكەنت ماگيسترالدى گاز قۇبىرلارى باسقارماسى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى اباي بايقۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا, كەشەننىڭ ەرەكشەلىگى گازدىڭ ساپاسىن ءدال انىقتايتىن زاماناۋي قوندىرعىلاردا ەكەن.
– شىن مانىندە, بۇل – ۇلكەن گاز ەسەپتەگىش. بۇرىن گازدىڭ ساپاسىن اپتاسىنا ءبىر مارتە ساراپتامادان وتكىزەتىنبىز. قازىر گەرمانيادا شىعارىلعان زاماناۋي قوندىرعى ارقىلى گازدىڭ ساپاسىن دەر كەزىندە انىقتاۋعا مۇمكىندىك تۋىپ وتىر. مۇنداعى توراپتاردىڭ قۇرىلىمى دا, قۇراستىرىلۋى دا بارلىق تالاپتارعا ساي كەلەدى. وسى ارقىلى وزبەكستاننان كەلەتىن گازدى ەسەپكە الىپ, ونى ولشەۋ دالدىگىن ارتتىرۋعا قول جەتكىزدىك. سونىمەن قاتار زاماناۋي قوندىرعىلاردىڭ گاز قۇرامىن باقىلاۋ, قۇبىر مەتالىنا كەرى اسەر ەتەتىن حيميالىق ەلەمەنتتەردى انىقتاۋ, گاز تاسىمالداۋ جۇيەسىنە كونديتسيالىق ەمەس گازدىڭ بەرىلۋىن باقىلاۋدان بولەك, وزبەكستاننان «ينتەرگاز ورتالىق ازيا» اق-تىڭ ماگيسترالدى گاز قۇبىرلارىنا تۇسەتىن گازدى ەسەپكە الۋدىڭ مۇمكىندىگى ارتادى, – دەيدى اباي مۇحتار ۇلى.
«ادام ءومىرى – ەڭ باستى قۇندىلىق» دەسەك, وسى ۇراندى ۇستاناتىن باسقارما باسشىلىعى ماماندارعا قولايلى جاعداي جاساۋدى دا ۇمىتپاعان. ەكى ستانسانىڭ دا جانىنان ۆاحتالىق قالاشىقتار سالىنىپ, جۇمىسشىلاردىڭ الاڭسىز جۇمىس ىستەۋىنە جاعداي جاسالدى. ءتىپتى ءبىر ءسات بوي سەرگىتەتىن سپورتتىق ويىن الاڭدارى دا قاراستىرىلعان. مۇنداي جايلىلىق كەز كەلگەن ادامنىڭ ەڭبەككە دەگەن قۇلشىنىسىن ارتتىرادى.
«وڭتۇستىك وڭىرگە تابيعي گاز جەتكىزەتىن «جەتىساي» جانە «شاردارا» ستانسالارىنىڭ سالىنۋى ەڭ الدىمەن قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىنداعى گاز جونىندەگى كەلىسپەۋشىلىكتەردى بولدىرماۋدى كوزدەيدى, – دەيدى باسقارما ديرەكتورى ەرنۇر يبراەۆ. – زاماناۋي تەحنولوگيالارمەن جابدىقتالعان ءدال وسىنداي ستانسالار ەلىمىزدىڭ وزگە وڭىرلەرىندە جوق دەسەك تە بولادى. ال بۇل ستانسالار بىزگە نە بەرەدى دەگەنگە كەلەر بولساق, بىرىنشىدەن, ەلىمىزدىڭ گاز سالاسىنداعى ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرۋعا سەپتىگىن تيگىزبەك. سوسىن وزگە ستانسالاردان ەرەكشەلىگى – قورشاعان ورتانى لاستامايتىندىعى. ۇنەمدىلىگى تاعى بار. بىلايشا ايتقاندا, ءوڭىر تۇرعىندارى گاز ولشەيتىن ەكى ستانسادان ساپالى گاز تۇتىناتىن بولادى».
وسىلايشا, قۇرىلىسى وسىدان ەكى جىل بۇرىن باستالعان «جەتىساي» جانە «شاردارا» گاز ولشەۋ ستانسالارى بۇگىنگە دەيىن ءتۇرلى قيىندىقتاردى ارتقا تاستاپ, ءوزىنىڭ تۇپكى ماقساتىنا دا تاياپ كەلەدى. بۇل ماقسات – حالىققا ساپالى گاز ۇسىنۋ. گاز جەتكىزۋشىلەردىڭ ۇعىمى بويىنشا ءاربىر ۇيگە گاز جەتكەندە, ول وزىمەن بىرگە ىرىس پەن بەرەكەنى دە الا كەلەدى ەكەن. ياعني تۇرعىنداردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى جەڭىلدەپ, ساپالى, قورشاعان ورتاعا زيانى جوق تابيعي گازعا قول جەتكىزەدى. ەكونوميكالىق تۇرعىدان كەلگەندە, بۇل ەكى ستانسا وتاندىق ءوندىرىستىڭ دامۋىنا دا وڭ ىقپالىن تيگىزىپ, ءوڭىر ەكونوميكاسىنىڭ ىلگەرىلەۋىنە دە جول اشادى.
ءبىر انىق جايت, ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق احۋالى جاقسارعان سايىن حالىقتىڭ «كوگىلدىر وتىنعا» دەگەن سۇرانىسى كۇننەن-كۇنگە ارتىپ كەلەدى. بۇل, اسىرەسە, حالقى كوپ تۇركىستان وبلىسىندا ەرەكشە ماڭىزعا يە ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. دەسەك تە, اۋىلداردى گازداندىرۋ جۇمىسى سوڭعى جىلدارى بىرتىندەپ شەشىمىن تاۋىپ كەلەدى. بۇگىندە اۋدان, قالا ورتالىقتارى عانا ەمەس, سوناۋ تۇكپىردە جاتقان ەلدى مەكەندەرگە دە گاز قۇبىرى تارتىلىپ, اۋىل تۇرعىندارى دا «كوگىلدىر وتىننىڭ» يگىلىگىن كورە باستادى. تۇركىستان وبلىسىن گازبەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ جوسپارىنا ساي, 2026 جىلعا قاراي وبلىستىڭ ەلدى مەكەندەرىن 100 پايىز گازبەن قامتاماسىز ەتۋ كوزدەلگەن. دەمەك ەندى ءتورت-بەس جىلدا اۋىل حالقى كومىر جاعىپ, كۇل شىعارۋدىڭ قيىندىعىنان قۇتىلادى دەۋگە بولادى. ايتا كەتەيىك, گاز ولشەيتىن قوس ستانسا قازاقستان جانە وزبەكستان مەملەكەتتەرى اراسىنداعى ءوزارا كەلىسىمنەن كەيىن ىسكە قوسىلادى.
داۋلەت تۇرسىن ۇلى
تۇركىستان وبلىسى