كورنەكتى عالىم, ءبىرتۋار ازامات

ول – م.ا.ۆاكسبەرگ, گ.م.ستە­پانەنكو, ا.ي.بەسپالوۆا, ب.ۆ.پوك­روۆسكي, ي.د.فوندامينسكي, م.گ.ماسەۆيچ, يۋ.گ.باسين, ب.ب.با­زار­باەۆ سىندى قازاقستاندىق ازا­ماتتىق قۇقىق عىلىمىنىڭ قا­لىپتاسۋى مەن دامۋىنا وراسان زور ۇلەس قوسقان عالىمداردان باستاۋ الاتىن تسيۆيليستيكا مەك­تەبىن جالعاستىرۋشى.

مايدان كۇنتۋار ۇلى وتكەن عا­سىردىڭ 60-جىلدارىنىڭ ورتا­سىندا ازاماتتىق قۇقىق عى­لى­مىن­دا ءوز جولىن باستادى. 1966 جى­لى, 25 جاسىندا ماسكەۋدە زاڭ عى­لىمدارى كانديداتىنىڭ عى­لى­مي دارەجەسىن الۋ ءۇشىن «شارت­تىق مىندەتتەمەلەردىڭ ورىن­­دا­لۋىن كەشىكتىرگەنى ءۇشىن جا­­ۋاپ­كەر­شىلىك» تاقىرىبىندا ديس­­سەر­تاتسيا قورعادى. 1971 جىلى ونىڭ «شارتتىق مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋ مەرزىمدەرىن بۇزعا­نى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك» العاش­قى مونوگرافياسى جارىق كوردى. 1980 جىلى حاركوۆ زاڭ ينستيتۋتىندا زاڭ عىلىمدارى دوك­تو­رى­نىڭ عىلىمي دارەجەسىن الۋ ءۇشىن «كسرو حالىق شارۋا­شى­­لى­عىنداعى شارت­تىق باي­لا­نىس­تاردىڭ قۇرى­لىمى» تا­قى­رى­بىندا ديسسەرتاتسيا قورعادى. بى­راق مايدان كۇنتۋار ۇلىنىڭ نە­گىزگى زاڭ شىعارۋشىلىق جانە پە­دا­گوگيكالىق قىزمەتى قازاقستان رەس­پۋبليكاسى مەملەكەتتىك تا­­ۋ­ەل­­­سىزدىك العان كەزەڭگە تۇسپا-تۇس كەلدى.

 1991 جىلى م.ك. سۇلەيمەنوۆ قازاق كسر عىلىم اكادەمياسى­نىڭ جاڭا قۇرىلعان مەملەكەت جا­نە قۇقىق ينستيتۋتىنىڭ ال­­­عاش­­­قى جەتەكشىسى بولدى. 1992 جى­­لى قازاقستان عى­لىم اكادە­ميا­سىنىڭ باس عىلى­مي حاتشىسى, 1994 جى­لى كوررەسپوندەنت-مۇشەسى بولىپ ساي­لاندى, ال 2003 جى­لى ۇلتتىق عىلىم اكادەميا­سى­نىڭ اكادەمي­گى اتاندى. 1995 جى­لى قازاق مەم­لە­كەتتىك زاڭ ينس­تي­تۋتىنىڭ قۇرى­لىمىندا جە­كە قۇ­قىق عىلىمي-زەرتتەۋ ورتا­لى­عىن باسقاردى, ول قازىرگى تاڭدا جەكە قۇقىق عى­لىمي-زەرتتەۋ ينس­­­تيتۋتى دەپ اتا­­لىپ, كاسپي قو­­عامدىق ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ قۇرا­مى­نا ەنگى­زىلگەن.

م.ك.سۇلەيمەنوۆ 1989 جىلى قازاق كسر ءوزىن ءوزى باسقارۋ جا­­نە ءوزىن ءوزى قارجىلاندىرۋ تۇ­­جى­­­­رىمداماسىن ازىرلەۋگە قا­تىس­­­تى, ونىڭ ەرەجەلەرى كەيىن قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك تا­ۋەل­­سىزدىگىنىڭ ەكونوميكالىق نە­گى­زىنە اينالدى.

تاۋەلسىزدىك جىلدارى قازاق­ستاندا ەلدەگى ەكونوميكالىق, الەۋ­مەتتىك تۇبەگەيلى وزگەرىستەردى قام­تاماسىز ەتەتىن زاڭنامانى قۇرۋعا م.ك.سۇلەيمەنوۆتىڭ قوس­قان ۇلەسى وراسان زور. ول قازاقستان كون­ستي­تۋتسياسىن دايىنداعان جۇ­مىس توبىنىڭ قۇرامىندا بولدى, 80-نەن استام زاڭدى ازىرلەۋگە قا­تىستى, ونىڭ ىشىندە ازاماتتىق كودەكس (اك), تۇرعىن ءۇي كودەكسى, مەنشىك تۋرالى, جەكەشەلەندىرۋ, مۇناي, جەر قويناۋى مەن جەر قوي­­ناۋىن پايدالانۋ تۋرالى, جەر تۋرالى, شارۋاشىلىق سە­رىك­­تەستىكتەر, كاسىپورىندار, لي­تسەن­­­زيالاۋ, مەملەكەتتىك م ۇلىك, ارا­­لىق سوت, حالىقارالىق كوم­مەر­تسيالىق تورەلىك سوت تۋرالى, شە­تەلدىك ينۆەستيتسيالار تۋرالى, جەكەشەلەندىرۋ, ساقتاندىرۋ تۋ­رالى, جىلجىمايتىن م ۇلىك يپو­تەكاسى تۋرالى, جىلجىمايتىن م ۇلىك قۇقىعىن مەملەكەتتىك تىركەۋ جانە ونىمەن مامىلەلەر جاساۋ تۋرالى, سىرتتان قارىز الۋ جانە سىرتقى قارىزدى باسقا­رۋ, تۇرعىن قاتىناستارى تۋرالى زاڭدار بار. بۇل رەتتە مايدان كۇن­تۋار ۇلىنىڭ ازاماتتىق قۇ­قىق, حالىقارالىق جەكە قۇقىق جانە جەكە ءىس جۇرگىزۋ قۇقىعى (داۋ­­­لاردى بالاما شەشۋ قۇقىعى) سا­­لا­سىنداعى زاڭنامانى ءارى قا­راي دامىتۋعا قوسقان ۇلەسىن دە ەرەك­­شە اتاپ ءوتۋ كەرەك. قا­زىر­گى ۋاقىتتا قازاقستاندا زاڭ­نا­مانى رەفورمالاۋدىڭ كەزەكتى كەزەڭى جوسپارلانىپ وتىر. قا­زاق­ستان زاڭناما ينستيتۋتى ازىر­لەگەن قۇقىقتىق سايا­سات تۇجى­رىم­داماسىنىڭ جو­با­­سىنداعى «ازا­ماتتىق قۇ­قىق» ءبو­لىمى م.ك.سۇ­لەي­مەنوۆ باس­قارعان جەكە قۇقىق عزي-مەن بىر­لەسە دايىندالدى.

پاندەميا كەزىندەگى م.ك.سۇ­لەي­مەنوۆتىڭ عىلىمي قىزمەتى توق­تاپ نەمەسە باياۋلاپ قالعان جوق, كەرىسىنشە, اناعۇرلىم ار­تا ءتۇستى. مايدان كۇنتۋار ۇلى ءا.ە.دۇي­سەنوۆامەن بىرلەسىپ, «تو­رە­لىك سوت» تۋرالى زا­ڭى­نا عى­­لى­مي-پراكتيكالىق تۇسىن­دىر­­­­مە­نى العاش بولىپ دايىندا­دى. ونىڭ باس­شىلىعىمەن «قا­­­­­زاق­ستان­دا داۋلاردى بالاما جول­­­­­مەن شەشۋ: جاڭا دامۋ كە­­­­­زەڭى» عىلىمي-پراكتيكالىق مونو­گرا­فياسى العاش رەت جارىق كوردى. ول اك مامىلەلەر تۋرالى باپتارىنا تۇسىندىرمەلەر جاز­دى, ەڭ وزەكتى ماسەلەلەر بويىن­شا, ونىڭ ىشىندە تسيفرلى قۇ­قىق, ازاماتتىق زاڭنامانى جا­ڭار­تۋ, قازاقستاندا جەكەمەنشىك قۇقىعىنىڭ قالىپتاسۋى, 2017 جىلعى جەر قويناۋى جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ تۋرالى كو­دەكستىڭ ارتىقشىلىقتارى مەن كەم­شىلىكتەرى, قازاقستان رەس­پۋبليكاسى ۇلتتىق قورىنىڭ مۇ­­لىكتىك قۇقىقتارى, پاندەميا­دان كەيىن وزگەرىسكە ۇشىراعان حالىقارالىق قۇقىق پروبلەمالارى, ازاماتتىق زاڭناما نورمالارى مەن شارتتاردىڭ قولدانى­لۋى مەن پايىمدالۋى جانە باسقا تاقىرىپتارعا ونداعان ماقالا جاريالادى.

مايدان كۇنتۋار ۇلى قازاق­ستاننىڭ ەكونوميكالىق دامۋىندا ماڭىزدى ءرول اتقارعان, قازاق­ستان سول ۋاقىتتا اسا مۇقتاج بولعان شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردىڭ اعى­لۋىنا ىقپال ەتكەن زاڭ جوبالارىن دايىنداۋ جونىندەگى ءوزىنىڭ كەڭ اۋقىمدى تاجىريبەسىن ءبولىستى (پرەزيدەنتتىڭ زاڭ كۇشىنە ەنگەن جارلىقتارى, «مۇناي تۋ­رالى», «جەر قويناۋى مەن جەر قويناۋىن پايدالانۋ تۋرالى», «شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار تۋرا­لى», «قازاقستانداعى ەركىن ەكو­نوميكالىق ايماقتار تۋرالى» زاڭدار جانە ت.ب.). ونداعان جىلداردى ارتقا سالىپ, مەنشىك قۇ­قىعى مەن باسقا دا زاتتىق قۇ­­­قىقتىڭ قالىپتاسۋىنىڭ باس­­تا­ۋىندا بولعان عالىم تاريح بەت­­تەرىن سارالاپ, ونىڭ كە­رە­­مەت تالداۋىن ۇسىندى: قازاق­ستان-دا جەكە­مەنشىك قۇقىعى ينستي­تۋتىنىڭ قالىپتاسۋى, جەر قوي­ناۋى مەن جەر قويناۋىن پايدالانۋ تۋرالى زاڭناما جانە ت.ب.

وسى جانە باسقا دا كوپتەگەن ەڭبەك م.ك.سۇلەيمەنوۆتىڭ 75 جىل­دىق مەرەيتويىنا وراي 2016 جىلى جاريالانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتىق قۇ­­قىعى: تەوريالىق زەرتتەۋ تا­جى­ريبەسى» مونوگرافياسىنىڭ 4-6-تومدارىنىڭ نەگىزىنە الىندى. 2021 جىلى ول «تاريح بەتتە­رى» كىتابىن جارىققا شىعارىپ, وعان جەكە ءوزى قاتىسقان نەمەسە كۋاگەر بولعان تاريحي وقيعالار­دى سۋرەتتەيتىن ماتەريالداردى توپتاستىردى. بۇل – قازاقستان­نىڭ, قازاق حالقىنىڭ, تاريحي تۇل­عا­لاردىڭ جانە اۆتوردىڭ ۇس­تاز­دارىنىڭ, ارىپتەستەرىنىڭ, دوس­­تارى مەن وتباسىنىڭ تاري­حى. كىتاپقا وداقتىق شارتتىڭ ءبىرىنشى نۇسقاسىنىڭ, قازاقستان كونستيتۋتسياسىنىڭ, ازاماتتىق كودەكستىڭ جانە قازاقستاننىڭ باسقا دا بىرقاتار نەگىزگى زاڭدا­رىنىڭ ازىرلەمەسى, س.ز.زيمانوۆ, م.ت.وسپانوۆ, يۋ.گ.باسين, بولات­حان تايجان, ا.ي.حۋدياكوۆ, ن.شاي­كەنوۆ, رولف كنيپەر, ب.ۆ.پوك­روۆسكي, قازاقستان رەس­پۋبليكاسى جوعارعى سوتى­نىڭ توراعاسى بول­عان اكەسى ك.ا.سۋ­لەي­مەنوۆ, كوم­مۋنيستىك پار­تيانىڭ الماتى وبلىستىق كو­مي­تەتىنىڭ حاتشىسى قىزمەتىن ات­قارعان اناسى گ.تولەگەنوۆا, اپ­كەسى سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ر.ب.نۋرتازينا تۋرالى ەستەلىكتەر ەنگىزىلگەن.

م.ك.سۇلەيمەنوۆ – ازامات­تىق جانە حالىقارالىق جەكە قۇقىق-تىڭ نەگىزىن قالاۋشى, ازا­مات­تىق, وتباسىلىق, تۇرعىن ءۇي, حا­لىق­­ارالىق جەكە قۇقىق, جەكە ءىس جۇر­­­گىزۋ قۇقىعى (داۋلاردى با­لاما شەشۋ قۇقىعى), سونى­مەن قا­تار جەر قويناۋىن پايدا­لا­­نۋ, مۇ­ناي وپەراتسيالارىن جۇر­­گىزۋ جانە قازاقستان رەس­پۋب­لي­كا­­سىن­داعى شەتەلدىك ينۆەس­­تي­تسيا­­لار جونىندەگى پروبلە­ما­لار تۋ­را­لى 630-دان استام باسى­لىم­نىڭ, ونىڭ ىشىندە 50-دەن اس­تام مونو­گرافيانىڭ اۆتورى. ونىڭ باس­شىلىعىمەن ازاماتتىق قۇ­قىقتىڭ اكادەميالىق كۋرسى قۇرىلدى (3 تومدا), ازاماتتىق كو­دەكسكە 4 تومدىق تۇسىندىرمە (4-با­سىلىم) جازىلدى. ول قازاق­ستان­داعى حالىقارالىق جە­كە قۇ­قىق جانە حالىقارالىق ازا­مات­تىق پروتسەسس جونىندەگى ال­عاش­­قى وقۋلىقتى, سونىمەن قا­تار حالىقارالىق جەكە قۇقىق بو­­يىنشا حالىقارالىق شارتتار مەن نورماتيۆتىك-قۇ­قىق­تىق اكتى­لەردىڭ 15 تومدىق جي­نا­عىن باسىپ شىعاردى.

م.ك.سۇلەيمەنوۆ قازاقستان­نىڭ تسيۆيليستىك مەكتەبىن شەتەل­دە تانىستىرىپ, تانىتۋ ءۇشىن كوپ ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. حالىق­ارا­­لىق قۇقىق پەن حالىقارالىق قا­تى­ناس­تاردى دامىتۋعا اۋقىم­دى ۇلەس قوسىپ وتىر. مايدان كۇن­تۋار­ ۇلى بريۋسسەلدەگى ەنەر­گە­تي­كالىق حارتياعا شارتتى قايتا قاراۋ بويىنشا كەلىسسوزدەردە قازاق­ستان­دىق توپتى باسقاردى (1993-2004 ­جىلدار ارالىعىن­دا). قازاقستاننىڭ بەلسەندى قا­تى­سۋىمەن 1994 جىلعى 17 جەل­توق­ساندا ليسسابوندا قول قويىلىپ, 1995 جىلعى 18 قازاندا بەكىتىلگەن ەنەرگەتيكالىق حارتياعا شارت جوباسىن ازىرلەدى.

قازىرگى ۋاقىتتا م.ك.سۇلەي­مەنوۆ ەنەرگەتيكالىق حارتياعا شارتتى قايتا قاراستىرۋ جو­نىن­­دەگى كەلىسسوزدەرگە قاتىسۋ ۇس­تىندە (2020-2021 جج.). 1993 جىل­دان باس­تاپ ول تمد ەلدەرىنىڭ مو­دەلدىك زاڭناماسىن ازىرلەۋگە بەلسەندى قاتىستى.

م.ك.سۇلەيمەنوۆ – كاسپي ­ۋني­­­ۆەرسيتەتى جانىنداعى جە­كە قۇقىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينس­تيتۋتىنىڭ تۇراقتى جەتەكشىسى. ول قازاقستانداعى تسيۆيليستيكا­نىڭ عىلىمي ورتالىعى بولىپ سانالادى جانە ەلىمىزدەن تىسقارى جەرلەردە دە تانىمال. كورنەكتى عالىم عىلىمي كادرلار دايارلاۋعا دا زور ۇلەس قوسىپ, 57 اسپيرانتى مەن ىزدەنۋشىلەرى كانديداتتىق ديسسەرتاتسيالارىن, 10 شاكىرتى دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالارىن قورعادى.

مايدان كۇنتۋار ۇلى قازاق­ستانداعى وزەكتى ءارى شيەلەنىسكە تو­لى جەر قۇقىعى ماسەلەسىن تال­قىلاۋدان دا سىرت قالعان جوق. ءوز پىكىرىن زاڭگەر رەتىندە عانا ەمەس, ءبىرىنشى كەزەكتە ءوز وتانىنىڭ پاتريوتى رەتىندە بىلدىرگەنىن اتاپ ءوتۋ كەرەك.

م.ك.سۇلەيمەنوۆ – قازاق­ستان­­داعى تورەلىك قوزعالىسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى. ول كوپ جىلدار بويى ەلىمىزدەگى ال­عاشقى تورەلىك ينستيتۋتتار­دىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىن ساۋ­­دا-ونەر­كاسىپ پالاتاسى جانىن­دا­­عى تورەلىك كوميسسيانىڭ ۇيىم­­داستىرۋشىسى جانە تۇراق­تى تور­اعاسى بولدى. 2005 جىل­دىڭ قاڭ­تار ايىندا جاڭا ينستي­تۋت­تىق تورەلىكتى – ءوزى توراعالىق ەتە­تىن قازاقستان حالىقارالىق تورە­لىگىن (قحت) قۇردى. قا­زىر­گى ۋاقىتتا قحت-عا قا­زاقستان­دىق قانا ەمەس, شەتەل­دىك, حالىق­ارا­لىق كومپانيالار دا داۋلاردى شە­شۋدى سەنىپ تاپسى­رادى.

م.ك.سۇلەيمەنوۆتىڭ پراك­تي­كالىق قىزمەتى تۋرالى ايتقان ­كەز­دە ونىڭ «زاڭگەر» زاڭ فيرماسى­نىڭ قۇرىلتايشىلارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىنىن اتاماي كەتۋگە بولمايدى. ول رەسپۋبليكاداعى كاسىبي زاڭ قىزمەتىن كورسەتەتىن العاشقى مەملەكەتتىك ەمەس كوم­مەرتسيالىق ۇيىمداردىڭ ءبىرى.

م.ك.سۇلەيمەنوۆ زاڭ شىعا­رۋشىلىق, عىلىمي جانە پراك­تي­كالىق قىزمەتكە قاتىسقانى ءۇشىن بىرنەشە مارتە مەملەكەتتىك جانە وزگە ماراپاتتارمەن ماراپاتتال­دى. ونىڭ ءومىرى – ازاماتتىق قۇ­قىق عىلىمىنا قىزمەت ەتۋ ونەگەسى.

كۇلاش يلياسوۆا,

اسەل دۇيسەنوۆا