قازاق ەلىنىڭ قازىنالى قيىرىندا

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جۇمىس ساپارىمەن اتىراۋ وبلىسىندا بولدى

ماڭگىلىك ەل بولۋ –  اتا-بابامىزدىڭ ارمانى. بۇل ارماندى بابالارىمىز كوكتاسقا قاشاپ جازىپ كەتكەن. بۇگىن ءبىز ەڭ وسكەن, ونگەن, ورەلى ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلۋدى ماقسات تۇتىپ وتىرمىز.

نۇرسۇلتان نازارباەۆ.

(اتىراۋ. 06.02.2014)

ەلباسى اتىراۋ وبلىسىنا ساپارىن وزگە مەكتەپتەردەن ارتىقشىلىعى باسىم ەرەكشە ءبىلىم ورداسى – نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەبىنىڭ جۇمىسىمەن تانىسۋدان باستادى.

ەرەكشە ۇلگىدەگى ءبىلىم ورداسى

وتكەن جىلدىڭ قىركۇيەگىندە اشىلعان بۇل ءبىلىم ورداسىن ەرەكشە دەۋىمىزدىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. الدىمەن ايتارىمىز, مۇندا «مىڭنان – تۇلپار, جۇزدەن – جۇيرىك» دەگەندەي, ەڭ تالانتتى شاكىرتتەر وقيدى. الايدا, ءوڭىردىڭ ءار مەكتەبىندە, ءار ۇستازدان ءدارىس العان وقۋشىلار نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەبىنە بىردەن قابىلدانا قويعان جوق. وسى وقۋ ورداسىنا قابىلدانۋعا ءوتىنىش بەرگەن 2978 وقۋشىنىڭ ارقايسىسى اۋەلى ەكى كەزەڭنەن تۇراتىن پاندىك تەستىلەۋ سىناعىن تاپسىردى. سول سىننان جوعارى بالل جيناعان وقۋشىلار اراسىندا كونكۋرستىق ىرىكتەۋ وتكىزىلدى. ءسويتىپ, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «وركەن» گرانتى بارلىق سىننان سۇرىنبەي وتكەن 697 وقۋشىعا بەرىلدى. «بۇل ءوتىنىش بەرۋشىلەردىڭ 23 پايىزىن عانا قۇرايدى», دەدى نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى تابيليا اكيموۆا. ەكىنشىدەن, بۇل ءبىلىم ورداسىندا ءدارىس بەرەتىن ۇستازدار دا كونكۋرستىق ىرىكتەۋدەن وتكىزىلىپتى. ۇستازداردىڭ بىلىكتىلىگىن جەتە زەردەلەگەن كونكۋرستىق كوميسسيا ۇيعارىمىمەن 74 ۇستاز ەرەكشە مەكتەپتىڭ دارىندى شاكىرتتەرىنە ءدارىس بەرۋ قۇقىن يەلەندى. ولاردىڭ اراسىنان 33 مۇعالىم ءۇش دەڭگەيلى ءبىلىم جەتىلدىرۋ كۋرسىنان ءوتتى. ال «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ ءتورت تۇلەگى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بازاسىندا ءبىر جىلدىق كۋرستا ءبىلىمىن ودان ءارى شىڭداپتى. ۇشىنشىدەن, ەلباسىنا ەرەكشە ۇلگىدەگى ءبىلىم ورداسى تۋرالى كەڭىنەن بايانداعان «نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى» دەربەس ءبىلىم بەرۋ ۇيىمىنىڭ باسقارما ءتورايىمى كۇلاش شامشيدەنوۆانىڭ ايتۋىنشا, مۇنداعى پاندىك دارىستەر تەك قازاق جانە ورىس تىلىندە عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, اعىلشىن تىلىندە دە جۇرگىزىلەدى. سول سەبەپتەن, ءار ۇستازدىڭ اعىلشىن ءتىلىن بىلۋىنە باسا كوڭىل ءبولىنىپ, ءتىپتى, اقش, ۇلىبريتانيا, رۋمىنيا, يرلانديا جانە وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسى سەكىلدى شەت مەملەكەتتەردەن 12 جوعارى ساناتتى ۇستازدار شاقىرتىلعان. سونداي شەتەلدىك ماماننىڭ ءبىرى حاسان سابيگ شاكىرتتەرگە بيولوگيا پانىنەن اعىلشىن تىلىندە ءدارىس جۇرگىزەدى. ال ەندى نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەبىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىنىڭ جاراقتاندىرىلۋىنا توقتالساق, وزگە مەكتەپتەردەن وق بويى وزىق تۇراتىندىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. سەبەبى, مۇندا ءبىر مەزگىلدە 720 شاكىرتتىڭ وقيتىندىعى ءوز الدىنا, ءبىلىم ورداسىنداعى 60 كابينەتتىڭ بارلىعى دا كومپيۋتەر مەن ينتەراكتيۆتى تاقتامەن قامتىلعان. بۇدان وزگە وقۋشىلاردىڭ دەربەس جۇمىس جاساۋى ءۇشىن 650 نوۋتبۋك ورناتىلىپ, 15 تىلدىك كابينەتتىڭ ارقايسىسى ون وقۋشىنىڭ وتىرۋىنا لايىقتالعان. بۇل مەكتەپ حيميا-بيولوگيا باعىتىندا بولعاندىقتان, اسىرەسە, نانوتەحنولوگيا, بيوتەحنولوگيا كابينەتتەرى وقۋشىلاردىڭ عىلىممەن تەرەڭىرەك اينالىسۋىنا مول مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن بىرگە, روبوت تەحنيكاسى كابينەتى دە دارىندى ورەندەردىڭ وي ۇشقىرلىعىن جەتىلدىرە تۇسۋىنە سەپتىگىن تيگىزەتىنى داۋ­سىز. ءبىلىم ورداسىنىڭ كىتاپحاناسى دا باي, سپورتتىق الاڭدارى دا وقۋشىلاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن ساقتايتىن ارنايى گەتەروگەندىك جابىندىمەن كومكەرىلىپ, مۇندا سپورتتىڭ بىرنەشە تۇرىمەن شۇعىلدانۋىنا جول اشىلىپ وتىر. ال الىس اۋىلداردان كەلگەن شاكىرتتەر ءۇشىن اشىلعان جاتاقحانانىڭ دا جابدىقتالۋى كورگەن جاننىڭ كوڭىلىنە قۋانىش ۇيالاتادى. – بۇگىنگى ەڭ نەگىزگى ماقسات – تەك نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرىندە عانا وقۋشىلاردىڭ ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋ ەمەس, جالپى قازاقستانداعى ءبىلىم وشاقتارىنىڭ ساپاسىن جوعارىلاتۋ. ەلىمىز بويىنشا ون بەسىنشى بولىپ اتىراۋدا اشىلعان نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەبىنىڭ جانىنان پەداگوگيكالىق شەبەرلىك ورتالىعى دا قۇرىلدى. بىزدە كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىمەن بىرلەسىپ جاسالعان مۇعالىمدەردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ باعدارلاماسى ىسكە اسىرىلۋدا. اتىراۋ ءوڭىرىنىڭ مۇعالىمدەرى دە وسى جوباعا قاتىسۋعا مۇمكىندىك الىپ وتىر, –دەدى «نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى» دەربەس ءبىلىم بەرۋ ۇيىمىنىڭ باسقارما ءتورايىمى كۇلاش شامشيدەنوۆا. ...ايتا بەرسە, نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەبىنىڭ ەرەكشەلىگى كوپ. وسى ورايدا, مۇندا سىنىپ جەتەكشىسى بولمايدى ەكەن. ءار سىنىپتىڭ ءوز كۋراتورى بار. «ءبىلىم – ينەمەن قۇدىق قازعانداي» ەكەنىن تەرەڭ سەزىنىپ, بىلىكتىلىكپەن, بىلىمدىلىكپەن الدان كورىنۋگە ۇمتىلعان نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەبىنىڭ ۇستازدارى مەن شاكىرتتەرى ەرەكشە ۇلگىدەگى ءبىلىم ورداسىن ماقتان تۇتادى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسى ءبىلىم ورداسىنىڭ ۇستازدارى جانە شاكىرتتەرىمەن جۇزدەسۋدە دارىندى بالالاردى انىقتاۋ مەن ولارعا قولداۋ كورسەتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى. «مۇنداي بالالار بىلىكتىلىگى جوعارى ماماندار بولىپ, ەل يگىلىگىنە قىزمەت ەتۋلەرى ءۇشىن جاقسى ءبىلىم الۋلارى ءتيىس», دەپ اتاپ ءوتتى. سونداي-اق, ەلباسى نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرىندە ءبىلىم الۋشىلارعا جاسالاتىن جاعداي مەن مۇمكىندىكتەر جالپى ءبىلىم بەرۋ وردالارىندا دا قاراستىرىلۋىنىڭ ماڭىزدى ەكەنىنە توقتالدى. دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋدى ماقسات تۇتقان قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسىنىڭ ءوسىمى جىلىنا كەم دەگەندە 4%-دى قۇراۋى ءتيىس. ەلباسى مۇنداي ماقساتقا قول جەتكىزۋ ءۇشىن تەك ەكونوميكانى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, مادەنيەتتى, الەۋمەتتىك سالانى, ءبىلىمدى جانە مەديتسينا سەكىلدى الەۋمەتتىك سالانى قوسا دامىتۋ قاجەت ەكەنىنە توقتالا كەلە, «ماڭگىلىك ەل» بولۋ – اتا-بابامىزدىڭ ارمانى. بۇل ارماندى بابالارىمىز كوكتاسقا قاشاپ جازىپ كەتكەن. بۇگىن ءبىز ەڭ وسكەن, ونگەن, ورەلى ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلۋدى ماقسات تۇتىپ وتىرمىز», دەپ ەرەكشە ەكپىن ءتۇسىردى. – ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ اتاۋىندا ورتالىق ازيانىڭ باسقا ەلدەرىندەگى سياقتى «ستان» دەگەن جالعاۋ بار. سونىمەن ءبىر مەزگىلدە, شەتەلدىكتەر حالقى نەبارى 2 ميلليوندى قۇرايتىن موڭعولياعا قىزىعۋشىلىق تانىتادى, بىراق ونىڭ اتاۋىندا «ستان» جالعاۋى جوق. ءسىرا, ەلىمىزدىڭ اتاۋىن ۋاقىت وتە كەلە «قازاق ەلى» دەپ وزگەرتۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋ كەرەك شىعار, بىراق الدىمەن مىندەتتى تۇردە حالىقتىڭ تالقىسىنا سالىنعانى ءجون, – دەدى ەل پرەزيدەنتى اتىراۋ وبلىسى جۇرتشىلىعىمەن كەزدەسۋىندە. ەلىمىزدىڭ بىرلىك پەن تولەرانتتىلىقتى ساقتاي وتىرىپ, العا قويعان بارلىق ماقساتتارعا جەتەتىندىگىنە سەنىم بىلدىرە كەلە, نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «ءبىزدىڭ ارتىقشىلىعىمىز – كوپەتنوستى حالقىمىزدىڭ ارالۋاندىلىعىندا», دەپ قورىتىندىلادى كەزدەسۋدى.

 كەلەشەگى كەمەل كەشەن

بۇدان سوڭ نۇرسۇلتان نازارباەۆ اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىندا ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى اياسىندا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان «اروماتيكالىق كومىرسۋتەكتەر شىعاراتىن كەشەن قۇرىلىسى» (اكش) جانە «مۇنايدى تەرەڭدەتىپ وڭدەۋ كەشەنى قۇرىلىسى» (متوك) ينۆەستيتسيالىق جوبالارىنىڭ بارىسىمەن تانىستى. «اكش قۇرىلىسى» جوباسى مۇناي حيمياسى ءۇشىن شيكىزات (بەنزول جانە پاراكسيلول) ءوندىرۋ قاراستىرىلعان. بۇل جوبانىڭ كەلىسىمشارت قۇنى –1 064 ميلليون اقش دوللارى. 2010 جىلدان بەرى ءاتموز-دە قۇرىلىس-مونتاجداۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. اروماتيكالىق كومىرسۋتەكتەر شىعارۋ كەشەنىنىڭ قۇرىلىسى بيىلعى جىلدىڭ قىركۇيەگىندە اياقتالادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. اكش جوبالىق قۋاتتىلىققا شىققاننان سوڭ قۇرامىنداعى كۇكىرتتى قوسىلىستار, اروماتيكالىق كومىرسۋتەكتەر مەن بەنزولدى تومەندەتۋدىڭ ناتيجەسىندە ساپاسى جونىنەن ەۋرو تالاپتارىنا ساي كەلەتىن اۆتوكولىك بەنزين ءوندىرىسى, قازاقستاندا بەنزول جانە پاراكسيلول ءوندىرىسى جونىنەن ءبىرىنشى مۇناي حيمياسى ءوندىرىسىن قۇرۋ, كومىرتەگى توتىعى مەن ازوت سەكىلدى اتموسفەراعا شىعارىلاتىن لاستاعىش زاتتار مولشەرىن ازايتۋ, سونىمەن بىرگە, زاماناۋي تەحنولوگيالار مەن تەحنولوگيالىق جابدىقتاردى قولدانۋ ەسەبىنەن قورشاعان ورتاعا اسەردى تومەندەتۋ قامتاماسىز ەتىلمەك. ءاتموز-دە ىسكە اسىرىلىپ جاتقان ەكىنشى ءىرى جوبا – «مۇنايدى تەرەڭدەتىپ وڭدەۋ كەشەنى قۇرىلىسى» (متوك). بۇل جوباعا 1 680 ملن. اقش دوللارى كولەمىندە ينۆەستيتسيا سالىنىپ وتىر. ماماندار اتالعان زاۋىتتا مۇناي وڭدەۋ تەرەڭدىگىن ارتتىرۋ ماسەلەسىن تۇبەگەيلى شەشۋ قوسىمشا وڭدەۋ تەرەڭدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن ەكىنشى پروتسەستەردى (كوكستەۋ, اۆت-3 ۆاكۋمدى بلوگى), سونداي-اق, كاتاليتيكالىق كرەكينگتى ەنگىزۋمەن تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن العا تارتادى. بۇل كەشەن جىلىنا 2 ميلليون 400 مىڭ توننا شيكىزات وڭدەۋگە (قاراماي, ۆاكۋمدى گازويل) ەسەپتەلگەن. جىلىنا 5,5 ميلليون توننا مۇناي وڭدەۋدى كوزدەپ وتىرعان ءاتموز 1 ميلليون 745 مىڭ توننا اۆتوكولىك بەنزينىن, 1 ميلليون 640 مىڭ توننا ديزەل وتىنىن, 244 مىڭ توننا اۆياكەروسين وندىرەتىن بولادى. ال قاراماي ءوندىرىسى 193 مىڭ تونناعا دەيىن ازايادى. زاۋىتتا شىعارىلاتىن بارلىق موتور وتىندارى ەۋرو-5 ستاندارتىنا سايكەستەندىرىلەدى. ءاتموز-دەگى متوك جوباسى زاۋىتتىڭ وتىن ونىمدەرىنىڭ ەكولوگيالىق ساپاسىن جاقسارتۋ, باعالى مۇناي شيكىزاتىن ءتيىمدى پايدالانۋ جانە ءوندىرىستىڭ ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. وسى جوبانى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن بۇگىندە جوبالاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, جابدىقتار مەن ماتەريالداردى جەتكىزۋگە تاپسىرىستار بەرۋ باستالدى. ەندى جاقىن ارادا ەكىنشى جوبا بويىنشا كەڭ اۋقىمدى قۇرىلىس جۇمىستارى قارقىن العالى وتىر. دەمەك, وتاندىق مۇناي وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ كوشباسشىسى اتانعان زاۋىتقا تىڭ سەرپىلىس بەرەتىن قوس جوبانىڭ كەلەشەگى كەمەل ەكەندىگى داۋسىز.

 كاسىپكەرلەرمەن كەزدەسۋ

 نۇرسۇلتان نازارباەۆ مۇنايلى ءوڭىردىڭ عانا ەمەس, تۇتاس ەل ەكونوميكاسىن وركەندەتۋدى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرەتىن جوبالارمەن تانىسقان سوڭ, اتىراۋ وبلىسىنىڭ كاسىپكەرلەرىمەن كەزدەسۋ وتكىزدى. وبلىستىڭ ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك دامۋ كورسەتكىشتەرى تۋرالى بايانداعان اكىم باقتىقوجا ىزمۇحامبەتوۆتىڭ ءمالىم ەتۋىنشە, شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ سانى ۇدايى ءوسىپ كەلەدى. وتكەن جىلى ءوڭىردىڭ شاعىن جانە ورتا بيزنەسپەن اينالىساتىن 31 947 كاسىپكەرى 471,5 ميلليارد تەڭگەنىڭ ونىمدەرىن ءوندىرىپ, ءتۇرلى قىزمەتتەر كورسەتىپتى. ءوڭىر كاسىپكەرلەرى مەملەكەت تاراپىنان كاسىپكەرلىكتى وركەندەتۋگە بارىنشا قولداۋ كورسەتىلىپ وتىرعانىن ءوز ىستەرىنىڭ مىسالىنان وربىتە ايتىپ بەردى. ەلباسى كاسىپكەرلەرمەن ەمەن-جارقىن اڭگىمەلەسە وتىرىپ, ەكونوميكانى وركەندەتۋدە باسىمدىق شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا باعىتتالاتىنىنا توقتالدى. بۇل – الەمنىڭ بار ەلىنە ءتان وركەندەۋ جولى. سول سەبەپتەن, ۇرپاق تاربيەسىندە قانداي دا ءبىر جەتىستىككە جەتۋ ءۇشىن تەك ەڭبەكپەن كەلەتىنىن ۇمىتپاۋ قاجەت. ويتكەنى, تابىستىڭ ءبارى ەڭبەكپەن كەلەدى. بۇگىنگى نارىقتىڭ داۋىرىندە تەك تىنباي ەڭبەكتەنگەن ادام عانا تابىسقا كەنەلەدى, ابىرويى تەك ەڭبەكپەن عانا كوتەرىلەدى. اسىرەسە, شيكىزاتتىق رەسۋرس­تاردى يگەرەتىن ءىرى كاسىپورىنداردىڭ اينالاسىندا شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قارقىندى دامىتۋعا باسا ءمان بەرىلۋى قاجەتتىگىنە كەڭىرەك توقتالدى. ودان ءارى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلامانىڭ اياسىندا بۇگىندە 800 كاسىپورىن ىسكە قوسىلعانىن, 700 ميلليارد تەڭگە كولەمىندە قارجى ءبولىنىپ, 150 مىڭ ادام جۇمىسپەن قامتىلعانىن اتاپ ايتتى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان حالقىنا بيىلعى جولداۋىندا شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ ماسەلەسىنە ايرىقشا نازار اۋداردى. ەلباسى ونىڭ سەبەبىن بىلايشا ءتۇسىندىرىپ بەردى: – بۇل ءبىز ءۇشىن نەگىزگى ماسەلە, ول ەلدى جۇمىسپەن قامتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. دامىعان ەلدەردە بيۋدجەتتەرىنىڭ 80 پايىزى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ەسەبىنەن تولىعادى. ال قازاقستاندا 300 ءىرى كاسىپورىن بيۋدجەت تۇسىمدەرىنىڭ 80-90 پايىزىن بەرەدى. بۇل دەگەنىمىز, شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك تيىسىنشە دامىماي وتىرعانىن بىلدىرەدى. مۇنىڭ نەلىكتەن بۇلاي بولىپ وتىرعانىنىڭ سەبەپتەرىن سىزدەرمەن بىرگە تالقىلاعىم كەلدى. وسىلاي دەگەن پرەزيدەنت شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ەل ەرتەڭىن ەڭسەلەندىرۋدەگى ورنى تۋرالى وردالى اڭگىمە قوزعادى. جالپى, ەلباسىنىڭ اتىراۋ وڭىرىنە ساپارى وبلىستا جان جادىراتار جاقسى ىستەر جالعاسىپ جاتقانىن كەلىستى كورسەتىپ بەردى. جولداسبەك شوپەعۇل, «ەگەمەن قازاقستان». اتىراۋ وبلىسى. سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.