قازاقستاننىڭ بۇگىنگى تابىستارى – ينتەگراتسيا يگىلىگى
«وسى ءبىر جىلدىڭ ىشىندە-اق مەملەكەت قۇرۋدىڭ قانداي قيىن, قانداي كۇردەلى ءىس ەكەنىنە كوزىمىز انىق جەتتى. شۇكىرشىلىك ەتەيىك. بۇگىندە قازاقستان الەمدىك ايادا ەكونوميكالىق قۋاتى ۇلكەن, بولاشاعى زور رەسپۋبليكا رەتىندە عانا ەمەس, قوعامدىق-ساياسي احۋالى تۇراقتى, بولاشاعى سەنىمدى مەملەكەت رەتىندە سىي-قۇرمەتكە بولەنىپ وتىر. ءبىز بۇل قۇرمەتتىڭ قادىر-قاسيەتىن باعالاي ءبىلۋىمىز, ىشكى-سىرتقى ساياساتتاعى ءار قادامىمىزعا ەرەكشە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋىمىز كەرەك». بۇل سوزدەردى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسىدان 22 جىل بۇرىن, دۇنيەجۇزى قازاقتارى ءبىرىنشى قۇرىلتايىنىڭ سالتاناتتى ماجىلىسىندە ايتقان ەدى. سودان بەرگى ۋاقىت ەلباسىنىڭ ساياساتتاعى ءار قادامعا ەرەكشە جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىنىن ۇدايى دالەلدەپ كەلەدى. پرەزيدەنتىمىز قازاقتىڭ «ادامنىڭ كۇنى اداممەن» دەگەن دانالىعىن مىنا جاھاندانۋ زامانى «حالىقتىڭ كۇنى حالىقپەن» دەپ تولىقتىرعانىن كەمەلدىكپەن دەر كەزىندە كورە ءبىلدى. بۇكىل الەم ەكونوميكاسى الىپ ءبىر بازارعا اينالىپ بارا جاتقان بۇل كۇندە وزىمەن-ءوزى توماعا-تۇيىق ءومىر ءسۇرۋ – تىعىرىققا تىرەيتىن جول. اسىرەسە, شىعىس پەن باتىستىڭ اراسىنداعى التىن كوپىردەي قازاق دالاسىنىڭ جان-جاعىنداعى ەلدەرمەن, ءبىرىنشى كەزەكتە تاريح تابىستىرعان, تاعدىر توعىستىرعان رەسەي مەملەكەتىمەن سان سالالى ىقپالداستىققا ءتۇسۋى نەبارى 17 ميلليون حالقى بار قازاقستانعا ەكسپورتتىق مۇمكىندىكتەردى مولايتۋ ءۇشىن دە, ەل ەكونوميكاسىن الەمدىك نارىققا كىرىكتىرۋ ءۇشىن دە وتە پايدالى ەكەندىگى تالاسسىز. وسىدان 20 جىل بۇرىن ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە ايتىلعان ەۋرازيالىق وداق يدەياسى كەزىندە ەلەستەي كورىنسە, جىلدار وتە كەلە الدىمەن كەدەن وداعىنىڭ, ودان كەيىن بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ قۇرىلۋى, سول ارقىلى ەلدەر اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستاردىڭ ايرىقشا قارقىن الۋى قازاقستان باسشىسىنىڭ الىستان ويلاعان الىمدىلىعىنىڭ ايقىن ايعاعىنا اينالدى. مۇنىڭ داۋسىز دالەلى كەدەن وداعىنا قوسىلۋعا نيەت ەتىپ وتىرعان ەلدەردىڭ قاتارى كەيىنگى كەزدە قالىڭداي تۇسكەندىگى. كوزىقاراقتى ادامنىڭ ءبارى دە بۇل ينتەگراتسيانىڭ تەك ەكونوميكالىق مۇددەدەن تۋىنداعانىن انىق بىلەدى. «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» بۇگىنگى ارناۋلى بەتىندە ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردى كەڭەيتۋ باعىتىندا جاساعان باستامالارىنىڭ باياندىلىعى جايىندا اڭگىمەلەنەدى. گازەت الداعى كەزدە بۇل تاقىرىپتى بۇرىنعىدان دا جۇيەلىرەك جازۋدى ماقسات تۇتىپ وتىر.كاسىپكەر, رەسەيدىڭ ءبىرىنشى دارەجەلى « ۇلى پەتر-ءى» وردەنىنىڭ يەگەرى الاشىباي بايمىرزاەۆ:
كەدەن وداعى كەپىلدىك بەرەدى
الاشىباي بايمىرزاەۆ تاۋەلسىزدىك جەمىسىن تەرگەن ەلىمىزگە بەلگىلى كاسىپكەرلەردىڭ ءبىرى. وسى سالاداعى بىرنەشە جەتىستىكتەرى ءۇشىن قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ العىس حاتىن العان. سونىمەن بىرگە, رەسەي مەن قازاقستان اراسىنداعى دوستىق پەن ىنتىماقتاستىقتى, ەكونوميكالىق بايلانىستاردى نىعايتقانى ءۇشىن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ۆلاديمير ءپۋتيننىڭ جارلىعىمەن ءبىرىنشى دارەجەلى « ۇلى پەتر-ءى» وردەنىمەن ماراپاتتالعان. بۇل كىسىنىڭ كاسىپكەرلىكتى ىلكىمدى جۇرگىزۋىنە ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى بولۋى دا سەپتىگىن تيگىزگەنى انىق. – الاشىباي ابدىعازى ۇلى, كاسىپكەر رەتىندەگى قازىرگى جەتىستىكتەرىڭىز ءبىر كۇندە كەلە قالعان جوق شىعار. العاشقى قادامدارىڭىزبەن تانىستىرا وتىرساڭىز. – كەڭەس وداعى ىدىراعان تۇستا مەن «اقبوبەك» دەپ اتالاتىن قازاقستان-يتاليا بىرىككەن اياقكيىم فابريكاسىن اشتىم. الەمدى شارپىعان ەكونوميكالىق داعدارىسقا قاراماستان, ءبىر جىلدا ونى ىلگەرى باستىرىپ جاتقان كەزدە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ارنايى كەلىپ, فابريكانىڭ اياقالىسىمەن تانىسقان ەدى. سوندا مەملەكەت باسشىسى ءبىزدىڭ ءىسىمىزگە ريزا بولىپ تۇرىپ: «بۇل ءبىزدىڭ ەكونوميكالىق ساياساتىمىزدىڭ وڭدى ناتيجەسى ءارى العاشقى قارلىعاشى!» دەپ باعا بەرگەن بولاتىن. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ وسى ءبىر اۋىز جىلى لەبىزى بويىما قۋات قۇيدى. ەلباسىنىڭ سول سەنىمى الداعى بيىك قيالارعا جەتەلەگەندەي بولدى. ودان كەيىنگى جىلدارى باسشىلاردىڭ قالاۋىمەن ءبىرشاما ۋاقىت مەملەكەتتىك قىزمەتتە ءجۇردىم دە, جۇرەك قالاۋىمەن قايتادان كاسىپكەرلىككە ورالىپ, وسى ۋاقىتقا دەيىن بيزنەس الەمىندە ەڭبەك ەتۋدەمىن. – ول كەزدەردە ەلىمىزدە كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن قيىنشىلىقتار دا بولدى ەمەس پە؟ – قيىنشىلىق قاي ىستە دە, قاي ۋاقىتتا دا بولادى عوي. «جەر سۇمەسىن ەمگەن حالىقپىز» دەمەكشى, قاپشاعاي ماڭىنداعى شەڭگەلدى اۋىلىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وندىرۋمەن اينالىسا باستادىق. كارتوپ, پياز ەكتىك. اۋەلى 50 گەكتار جەردى يگەرىپ, كەيىن كەلە 850 گەكتارعا دەيىن اۋقىمىن كەڭەيتىپ, شارۋامىزدى جۇرگىزە بەردىك. سول تۇستا ەلباسى باق ارقىلى جەرگىلىكتى باسقارۋ ورىندارىنا «جەردى كەپىلگە الۋ كەرەك, جەكە شارۋالارعا قارجى بەرۋ كەرەك» دەگەن ماسەلەلەردى ۇنەمى ايتىپ جاتاتىن. سونداعى ءبىر قيىن جاعداي, بانكتەر جەردى ەشبىر كەپىلدىككە الماي قويدى. مىنە, الدىڭدا وسىنداي كەدەرگىلەر تۇرعان كەزدە كاسىپكەرلىكپەن اينالىسۋ قيىننىڭ قيىنى ەدى. ەڭ العاش سول جىلدارى ەلباسى باستاماسىمەن قۇرىلعان, كەيىننەن «دامۋ» دەپ اتالعان كاسىپكەرلىكتى قولداۋ قورىنان نەسيە الىپ, ءىسىمىزدى ءارى قاراي جۇرگىزىپ الىپ كەتۋگە وڭتايلى مۇمكىنشىلىكتەر تۋدى. تاپقان-تايانعان قاراجاتقا تەحنيكا, باسقا دا كەرەك-جاراقتار الدىق. وسى ارادا الدان ەكىنشى كەدەرگى شىقتى. ەندى جاڭاعى 50 گەكتاردان وندىرگەن ءونىمىمىزدى وتكىزۋ قيىندىعىمەن بەتپە-بەت كەلدىك. ءونىمدى شەتەلگە شىعارۋ ءۇشىن كەدەندىك رەسىمدەۋ جۇمىستارىندا كوپتەگەن قيىنشىلىقتار كەزدەستى. قاتتى تاۋقىمەت شەگىپ, جۇيكە جۇقارىپ, ءتۇرلى ورالىمسىزدىقتار اياقتان شالىپ, شىعىندالىپ جۇرسەك تە, تاۋارىمىزدى رەسەيدىڭ ءنوۆوسىبىر, بارناۋل سەكىلدى ايماقتارىندا ورنالاسقان اسكەري بازالارعا وتكىزىپ جۇردىك. – وسىلايشا ەلباسى قولداۋىن سەزىنە ءجۇرىپ كاسىپكەرلىك سالاسىندا شىڭدالعان ەكەنسىز عوي؟ – ەلباسىنىڭ ءاربىر ءسوزىن, العا قويعان ماقساتتارى مەن جوسپارلارىن مۇقيات تىڭداپ جۇرەمىز. مىسالى, كەدەن وداعى تۋرالى ماسەلە كوتەرىلىپ, سول ىزگى نيەت جەرىنە جەتكىزىلىپ, جان-جاقتى ىسكەرلىك بايلانىس جۇزەگە اسقاننان كەيىن ءبىزدىڭ دە جۇمىسىمىز ىلگەرى باستى. بۇل ارادا قادىرمەندى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ تۇپكى تەرەڭ ويىن دۇرىس تۇسىنگەنىمىز ابزال دەر ەدىم. ول كىسى وتاندىق كاسىپكەرلەردىڭ, وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ شىنايى باسەكەلەستىكتە شىنىعىپ, شيرىعا شىڭدالۋىن قالايدى. كەدەن وداعى قازاقستاندىق كاسىپكەرلەردى قۇرىشتاي قايناتا شىڭدايتىن قارا قازان دەسەك تە ارتىق ەمەس. وسىنداي باسەكەدە شىڭدالماساق, الەمدىك ەكونوميكاعا قالاي كىرىگەمىز؟ انە, ءبىز ەلباسى نۇسقاعان وسىنداي بيىكتەرگە كوز سالۋىمىز كەرەك. كەدەن وداعىنىڭ ءبىر پايداسى – كاسىپكەرلەردى كەدەننەن ءوتۋ, قۇجات رەسىمدەۋ سەكىلدى كوپتەگەن كەدەرگىلەردەن قۇتقاردى. «كەدەن كەدەن بولدى, كەدەرگى نەدەن بولدى؟» دەگەن دانا بابالار ءسوزىنىڭ ءمانىسىن دە وسى ورايدا تەرەڭنەن تۇسىنگەنىمىز دۇرىس. قازىر ءبىز تاۋارىمىزدى بارناۋلدان باستاپ, التايدىڭ ىشىنە دەيىن, ومبى, توم, نوۆوسىبىرگە, ودان ءارى ۆلاديۆوستوك, ساحالينگە دەيىن اپارىپ, پايدامىزعا ساتىپ ءجۇرمىز. مىنە, ءونىمىمىزدىڭ تارالۋ اۋقىمى ۇلعايعان سايىن بىزگە سۇرانىستار دا كوپتەپ تۇسۋدە. جۋىردا بىزگە وڭتۇستىك كورەيادان تاپسىرىس ءتۇستى. ولارعا رەسەي ارقىلى ءبىزدىڭ تاۋاردى وتكىزۋ قيىنشىلىق تۋدىرمايدى ەكەن. كەدەن وداعىنا مۇشە بولعالى ءبىزدىڭ ونىمدەرىمىز ۆاگوندارعا تيەلىپ, ۆلاديۆوستوكقا جەتەدى دە, ايلاق ارقىلى الىس شەتەلدەرگە ەركىن تارايدى. دەمەك, كەدەن وداعى بىزگە كاسىپكەرلىك قاناتىن كەڭىرەك جايۋعا, الەمدىك بازارعا شىعۋعا سەپتىگىن تيگىزۋى ءسوزسىز. كەدەن وداعى دەگەن سوزدەن قاراداي شوشىپ, قىرىن قارايتىندار وسى جايدى اقىلعا سالىپ ەكشەسە ەكەن. سوندا كەدەن وداعىنىڭ پايداسى كول-كوسىر, كوكجيەگى كەڭ ەكەنىن ولار دا كورەر ەدى. – رەسەي وردەنىمەن ماراپاتتالعاندا قانداي ەڭبەگىڭىز ەسكەرىلدى؟ – بۇل مەن ءۇشىن كۇتپەگەن جاعداي بولعانى راس. شامالى سىرقاتتانىپ, اۋرۋحانادا جاتىر ەدىم, رەسەي تاراپىنان شاقىرتۋ الدىم. سويتسەم, مەنى بارناۋلدىڭ گۋبەرناتورى ءبىرىنشى دارەجەلى « ۇلى پەتر-ءى» وردەنىمەن ماراپاتتاۋعا ۇسىنعان ەكەن. ۇسىنىسى ەڭ جوعارى دارەجەدە ماقۇلدانىپتى. رەسەيدە اسكەريلەردىڭ دەنساۋلىعىنا سەپ بولاتىن ساپالى ونىمگە دەگەن سۇرانىس باسىم. كورشىلەس مەملەكەتتەردىڭ كومپانيالارى ۇسىنعان تاۋارلاردىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ ءونىم جوعارى ساپالى بولىپ, رەسەيلىك مامانداردىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ وتىر عوي. سول سەبەپتى رەسەيدىڭ اسكەري قۇرىلىمىنداعى گەنەرال-لەيتەنانت ۆ.وسيپوۆ دەيتىن كىسى وزدەرىنىڭ جەرگىلىكتى گۋبەرنياسىنا مەنى ماراپاتقا ۇسىنۋ تۋرالى نيەت بىلدىرگەن كورىنەدى. كەيىننەن وسى كىسىنىڭ ءوزى ارنايى كەلىپ, ماراپاتتى سالتاناتتى تۇردە تاپسىرىپ كەتتى. – كاسىپكەرلىك تاجىريبەڭىزدەن تارتىپ ارىپتەستەرىڭىزگە قانداي ءجون-جوبا, عيبراتتى كەڭەستەر ايتار ەدىڭىز؟ – جالپى, باسەكەلەستىك جوق جەردە ىلگەرى باسۋ دا جوق ەكەنىنە ءىس باسىندا جۇرگەن كەزىمىزدە انىق كوز جەتكىزدىك. ءاربىر تاۋار ءوندىرۋشى باسەكەگە قابىلەتتى بولۋى ءۇشىن جاڭا تەحنولوگيالاردى زەرتتەيدى, يننوۆاتسيالىق تاسىلدەردى تاجىريبەگە ەنگىزەدى. ءونىمىنىڭ وتىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن جاڭاشىل كوزقاراس پەن زاماناۋي عىلىمدى وندىرىستە پايدالانادى. ءوز باسىم جاسىم ۇلعايا باستاعان سوڭ كاسىپكەرلىگىمدەگى بارلىق يەلىكتەرىمنىڭ تىزگىنىن ۇلىم الماتتىڭ قولىنا ۇستاتتىم. ول كومپيۋتەرگە دە جەتىك, ارىپتەستەرمەن قاتىناستاردى عالامتور ارقىلى جۇرگىزەدى, بىرنەشە تىلدە ەركىن سويلەيدى. زاماناۋي كاسىپكەرگە وسىلاردىڭ ءبارى اۋاداي قاجەت قاسيەتتەر ەمەس پە؟! ۇلىما اقىل-كەڭەسىمدى ۇعىندىرىپ ايتىپ تا وتىرامىن. ادام, نەگىزى, ءوز باسىنان وتكەرمەي كوپ نارسەنىڭ بايىبىنا بارا بەرمەيدى دەسەك, اسا قاتەلەسپەيمىز. ءبىز كاسىپكەرلىكپەن اۋەل باستان اينالىسىپ, كوپتەگەن قيىنشىلىقتار مەن كەدەرگىلەردى باسىمىزدان وتكەردىك. شىندىعىن ايتۋ كەرەك, ەلىمىز ەگەمەندىك الىپ, ەكونوميكالىق قاتىناستار تۇرعىسىنداعى ءوزىمىزدىڭ جان-جاقتى زاڭداردى قابىلداعالى, ءتۇرلى ۇدەرىستەردەن ناتيجە شىعارعالى بەرى ءبىزدىڭ ەلدەگى كاسىپكەرلىكتىڭ ەكىنشى تىنىسى اشىلعانى راس. مىنە, وسى رەتتە دە ەلباسىنىڭ ەڭبەگى ەرەكشە. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءاربىر جولداۋى شىن مانىسىنە كەلگەندە كاسىپكەرلىكتى قولداۋ بولىپ تابىلادى. تاعى ءبىر ايتارىم, دايىن تاۋاردى شەتتەن اكەلىپ وتكىزۋ ءبىر باسقا دا, سول تاۋاردى وزىمىزدە ءوندىرۋ بولەك ماسەلە. سىرتتان اكەلگەن تاۋاردىڭ ساپاسىنا دا, باعاسىنا دا سەن تاۋەلدى بولساڭ, ءوز ءونىمىڭدى ويداعىداي وتكىزۋگە مۇمكىندىگىڭ شەكتەۋسىز دەر ەدىم. بۇل جەردە باسى اشىق ءبىر ماسەلە – كەدەن وداعى وتاندىق كاسىپكەرلەردىڭ تاۋار اينالىمىن ارتتىرۋمەن قاتار, ونى وتكىزۋدىڭ ءورىسى مەن اۋقىمىن دا كەڭەيتتى. ماسەلەن, ءبىز قازىر تەك رەسەي ارقىلى عانا وزگە مەملەكەتتەرگە شىعىپ وتىرعانىمىز جوق, ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن اشىلعان قازاقستان – تۇركىمەنستان تەمىرجولى ارقىلى يرانعا, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنە شىعۋعا زور مۇمكىندىكتەر تۋىپ وتىر. سول سەبەپتەن مەن كەدەن وداعى كاسىپكەرلىككە كەپىلدىك بەرەدى دەپ باتىل ايتا الامىن. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن قورعانبەك امانجول, «ەگەمەن قازاقستان». الماتى.