الەمدە اعايىنگەرشىلىكتى, تۋىستىقتى قاتاڭ ساقتاي وتىرىپ, ۇلت تۇتاستىعى مەن قوعام بىرلىگىن رەتتەپ كەلگەن جۇرتتىڭ ءبىرى − قازاق حالقى. مىسالى, بابالارىمىزدان جەتكەن «ابىسىن تاتۋ بولسا اس كوپ...» نەمەسە «اعايىننىڭ ازارى بولسا دا, بەزەرى جوق» دەيتىن قۇندى تامسىلدەر ۇلتىمىزدىڭ اعايىنگەرشىلىك بولمىسىنان حابار بەرسە, مۇسىلمان ۇمبەتىنىڭ پايعامبارى مۇحاممەد: «كىم ريزىق-نەسىبەسى كوبەيىپ جانە عۇمىرىنىڭ ۇزاق بولۋىن قالاسا, اعايىنگەرشىلىك قارىم-قاتىناسىن كۇشەيتىپ, تۋعان-تۋىسىنا قارايلاسسىن» دەيتىن اسا قۇندى وسيەت قالدىرعانى بەكەر ەمەس.
اتام قازاقتىڭ تۋىس-تۋعان, اعا-باۋىر, قۇدا-قۇداعي, ناعاشى-جيەن, جەزدە-جەڭگە, نەمەرە-شوبەرە, جەگجات-تۋاجات سەكىلدى اعايىنگەرشىلىكتى بىلدىرەتىن اتاۋلارى تۋىسقاندىق قاتىناستى نىعايتىپ, بەرەكە-بىرلىكتى ارتتىرۋعا نەگىزدەلگەن قادىرلى ۇعىمدار. ياعني بۇل اتاۋلار ءبىزدىڭ قازاقتى اعايىنگەرشىلىك اتتى ۇستىنعا بايلاپ تۇرعان تەمىرقازىق. وسى ۇعىمدار ارقىلى حالقىمىز ءبىرىن-ءبىرى تانىعان, قادىر تۇتقان, سونىمەن قاتار اعايىنگەرشىلىك, تۋىستىق قاتىناستارىن رەتتەپ, جەكە تۇلعانىڭ قوعامداعى ورنىن بەلگىلەي العان. تىپتەن بۇل جۇيە – ءبىر-ءبىرىن تاني بەرمەيتىن بىلايعى جۇرت ءوزارا اعايىنگەرشىلىك قاتىناسىن جاڭعىرتۋعا, ەكى قازاق ءبىر-ءبىرىن تۋىس-باۋىر ەتۋىنە جول اشاتىن اسا قاسيەتتى داڭعىل.
بىردە حالقىمىزدىڭ كورنەكتى اقىنى قادىر مىرزاليەۆ قوستاناي ولكەسىندەگى كۇنتيمەس دەگەن اۋىلعا ات باسىن بۇرادى. بۇل اۋىل – وقىمىستى شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ بالالىق شاعى وتكەن ءارى ۇلكەن عالىم وسىندا اكەسى اشقان قىر مەكتەبىندە حات تانىعان جەر. سودان ءبىر قاريالار كەلىپ قادىر اعادان «قاي ەلدىڭ ازاماتىسىڭ؟» دەپ سۇرايدى. قاداعاڭ:
– باتىستىڭ بايباقتىسىمىن, – دەيدى. شالدار جامىراپ جۇرە بەرەدى.
– وي, قۇدا ەكەنسىز, ۇيگە ءجۇر مال سويامىز. قاداعاڭ اڭ-تاڭ. «مەن سىزدەرگە قالاي قۇدا بولام؟» دەسە, شالدار:
– جاستار بىلمەيدى عوي, اتاقتى سىرىم باتىردىڭ اپكەسى ەرتەدە 1743-جىلدارى ءبىز جاققا كەلىن بولىپ كەلدى ەمەس پە, سەن قۇدا بولماي كىم بولاسىڭ, بابالارىمىز «قۇدا مىڭ جىلدىق» دەپ بەكەر ايتتى دەيسىڭ بە, قاراعىم؟! – دەپتى.
سول سياقتى قازاقتىڭ ءبىرتۋار ۇلى اقسەلەۋ سەيدىمبەك 1995 جىلى جارىق كورگەن «كوشپەلىلەر تاريحى» اتتى ەڭبەگىنىڭ 108-ءشى بەتىندە: «قازاق حالقىنىڭ اعايىنگەرشىلىك ءداستۇرى وسىدان مىڭداعان جىل بۇرىن تاريحتىڭ ەنشىسىنە اينالعان قۇندى دۇنيەسى. ونى العاشقى قاۋىمدىق قۇرىلىستىڭ نانىم-سەنىمىنە تەلىپ, ەسكى ءۇردىستىڭ قالدىعى دەسەك, وندا كوشپەلىلەر قوعامىنىڭ ەڭ ءبىر ءماندى تەتىگىن تاني الماعان بولار ەدىك», دەپ جازسا, رەسەي يمپەرياسىنىڭ قازاق دالاسىنا جىبەرگەن ەلشىسى ا.تەۆكەلەۆ 1731 جىلى 27 قاڭتاردا رەسەي سىرتقى ىستەر كوللەگياسىنا جازعان حاتىندا قازاق حالقىنىڭ ەڭ جاقسى قاسيەتى رەتىندە ۇلكەندى سىيلاۋ, كىسى اقىسىن جەمەۋ, باۋىرمالدىق, اعايىنگەرشىلىك ءۇردىسىن اتاپ وتكەن ەكەن.
وسى ورايدا مىنا ءبىر دەرەككە دە نازار اۋدارعان ءجون سياقتى. رەسەيلىك زەرتتەۋشى ۆيكتور فون گەرن وسىدان ءبىر جارىم عاسىر بۇرىن جازىپ قالدىرعان ەڭبەگىندە: «قازاقتار تابيعي قايىرىمدى اقكوڭىلدىگىمەن جانە قوناقجايلىلىق قاسيەتىمەن ەرەكشە حالىق. اسىرەسە, ءبىر-بىرىنە دەگەن اعايىنگەرشىلىك باۋىرمالدىعى ولاردىڭ سۇيەگىنە ەجەلدەن ءسىڭىپ كەتكەن كەرەمەت اسىل قاسيەتى» دەي وتىرىپ, «مۇنداي قاسيەتكە يە حالىق جەر بەتىنەن جويىلىپ كەتۋى مۇمكىن ەمەس», دەگەن وي تۇيەدى.
دەمەك, قازاق حالقىن سان عاسىرلىق قيىندىقتان, باسى بوداندىققا بايلانعان اۋىر جىلداردان امان الىپ شىعىپ, بۇگىنگى ازاتتىققا جەتكىزگەن كوزگە كورىنبەيتىن رۋحاني قۋاتى وسى – اعايىنگەرشىلىگى, تۋىسقا دەگەن جىلى قاتىناسى مەن جۇمساق جۇرەگى. ويتكەنى سەن دوستى, ارىپتەستى, قىزمەتتەستى تاڭداي الاسىڭ. ال اتا-انا, اعايىن-تۋىستى تاڭداي المايسىڭ. بۇلار ساعان بەرگەن ءتاڭىردىڭ سىيى ءھام تاعدىردىڭ بۇيرىعى. ەگەر اعايىنىڭ ناشار بولسا, ول – ءتاڭىرىنىڭ سىناعى. سول ناشار اعايىنعا قارايلاسىپ, شاماڭ جەتسە اۋزىن اققا تيگىزۋ – تاعدىر بۇيىرعان مىندەتىڭ. قازىرگى قازاق قوعامىنداعى ۇلكەن قاتەلىك – وسى ءبىر رۋحاني سىناقتى تۇسىنبەيدى. اعايىنگەرشىلىك دەگەنىمىز – اسىل قاسيەت ەكەنىن, شىندىعىن ايتقاندا, ۇلت پەن ۇلىستى ساقتاۋدىڭ ەڭ نەگىزگى رۋحاني العىشارتى ەكەنىنەن جۇرت حابارسىز.
دانا بابامىز اباي ايتقانداي: «جورعالىقپەنەن كوڭىلىن السام ەكەن دەگەن نادان بەيباق, اكە-شەشەسىن, اعايىن-جۇرتىن, ادامشىلىعىن جاۋىرىنىنان ءبىر قاققانعا ساتاتىن» (22-ءشى قاراسوز) كەلەڭسىز قۇبىلىس قالىپتاستى. بىلە, بىلسەڭىز قازىرگى پاندەميانى جەڭۋدىڭ, ىندەتتەن قۇتىلۋدىڭ جولى وسى اعايىنگەرشىلىكتە. ۇلكەن قالامگەر ءابىش كەكىلباي ايتقانداي, ء«بىر-بىرىنە قايىرىمدى, اعايىنگەرشىلىكتى تۋ ەتكەن قاۋىمعا عانا ءتاڭىردىڭ ءوزى كومەكتەسەدى».