«ءۇش نارسە ادامنىڭ قاسيەتى: ىستىق قايرات, نۇرلى اقىل, جىلى جۇرەك», دەيدى اباي. وسى ءۇش قاسيەت بويىنان تابىلاتىن, «بارمىسىڭ بۇلتتان بيىك, ۇلتتان تومەن, قازاقتىڭ بەتىندەگى ۇياتتارى» (مۇحامەدجان تازابەكوۆ), دەپ الاش رۋحتى ۇلتىمىزدىڭ ءبىر ءماشھۇر ۇلىمەن پىكىر بولىسكەن ەدىك. ول – مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى مۇحتارباي وتەلباەۆ ەدى. ول قازىر ەل اۋزىندا جۇرگەن, قازاق ءۇشىن «ەۆريكا» دەيتىندەي «مىڭجىلدىق پروبلەما», ياعني الەمدەگى كۇردەلى جەتى ەسەپتىڭ ءبىرىن شەشكەنىن اسپاي, تاسپاي بايان ەتەدى.
– ءيا, وسى ەسەپتى شەشۋ جولىنا قىرىق جىلعا تاياۋ ءومىرىمدى ارناپپىن. «ءاي, قويشى!» دەپ جىلى جاۋىپ قويعان كۇندەر دە كەزدەستى. بىراق, اينالىپ سوعا بەردىم. ءبىر تىلسىم كۇش ەركىمە جىبەرمەدى. اقىرى پروبلەما شەشىلدى, ءتۇبى قايىرلى بولدى.
– ايگىلى كلەي ماتەماتيكا ينستيتۋتى وسى «جەتى پروبلەمانىڭ» ارقايسىسىنا 1 ميلليون اقش دوللارى كولەمىندە بايگە تىككەن ەكەن. مىنە, سول ەسەپتىڭ ءبىرىن ارحيمەد پەن ەۆكليدتىڭ ەلىنىڭ وقىمىستىسى ەمەس, قازاق عالىمىنىڭ شەشۋى شەكسىز ابىروي دەپ بىلەمىز. الەمگە ۇلتتى, تاۋەلسىز حالىقتى تانىتۋ دەگەن وسى بولار دەپ ويلايمىز.
– ءاي, ارتىقتاۋ ماقتاۋ بولىپ كەتتى مە؟! ءبىراز ءومىرىمدى ارناعان «نوۆە-ستوكس تەڭدەۋلەرىنىڭ مىقتى شەشىمىنىڭ بولۋى» دەگەن ەڭبەگىمدى جاريالادىم. بۇل – سۇيىقتىق پەن گازدىڭ قوزعالىسىنا ارنالعان. ەسەپتى عىلىمي جولمەن شەشۋگە ۇسىنعالى دا ءجۇز جىلعا تاياپ قالدى. بۇل تەڭدەۋ تايفۋن, تسۋنامي ءتارىزدى تابيعي قۇبىلىستاردىڭ پايدا بولۋىن, قوزعالىس قايدان باستالىپ, قايدان اياقتالاتىنىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن مىڭجىلدىقتىڭ جەتى پروبلەماسىنىڭ بىرەۋى عانا, ياعني, پۋانكارە گيپوتەزاسى ەدى. ونى ورىس عالىمى گريگوري پەرەلمان دەگەن ماتەماتيك شەشىپ, فيلدس سىيلىعىن الدى. كسرو كەزىندە اتاقتى عالىمدار ا.كولموگوروۆ, ۆ.ارنولد, ۆ.موناحوۆ, وزگەلەر دە تالپىنعان. ماسەلە مىنادا, تەڭدەۋ شەشىلدى. دەگەنمەن, مەن ونى جاي شەشكەن جوقپىن. شەشۋ ءادىسىن ويلاپ تاپتىم. اشىلعان جاڭالىقتى جەتكىزۋ دە وڭاي ەمەس. دالەلىڭدى, دايەگىڭدى ايناداي انىق ەتىپ, ءتۇسىندىرىپ جازۋىڭ كەرەك. سوعان تابانداعان ءبىر جىل ۋاقىتىم كەتتى. العاشقى انىقتامالارىمدى تالانتتى ماتەماتيك ماحمۇت سادىبەكوۆكە ءتۇسىندىرۋدىڭ ءوزى قيىن بولدى. سودان وننان اسا ءتۇسىندىرۋ نۇسقاسىن ازىرلەدىم. ءبىر ءارىپ, نە ءبىر ساننان قاتە كەتسە, بۇكىل ەڭبەگىڭ ەش, تۇزىڭ سور. ءالى جەتىلدىرۋ ۇستىندەمىن. اعىلشىن تىلىنە دە اۋدارتىپ جاتىرمىن. سونىڭ ءبارى ساۋاتتى جۇرمەسە جاڭالىعىڭ جەتپەي قالادى. ال باعالانۋى قالاي دەگەن سۇراققا كەلەر بولسام, جاقسى. ءوزىمىزدىڭ وقىمىستىلارىمىزبەن قاتار, رەسەي عالىمدارى قازاق ءۇشىن بيىك مارتەبە دەپ جاتىر. م.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ۆيكتور انتونوۆيچ سادوۆنيچي قاتتى قۋانىپ, تىلەكتەس بولۋدا.
– ءسوزىڭىز اۋزىڭىزدا, سول ءبىلىمدار عالىم, بىلىكتى باسشى ۆ.سادوۆنيچي وتانىمىزعا ءاتىزىن سالعان ءبىر ساپارىندا «و, ۆەليكي ماتەماتيك ۋتەلباەۆ!» دەگەنى بار ەدى.
– ءاي, ۇلىلىق ۇلكەن ۇعىم عوي. ونى كەز كەلگەننىڭ قانجىعاسىنا بايلاي بەرۋگە بولمايدى. ۆيكتور ءانتونوۆيچتىڭ ماعان دەگەن ءىلتيپاتى, ەڭبەگىمدى باعالاعانى شىعار. بىراق مەن ءوزىمدى ۇلى, تۇلعا دەگەنگە كەلىسپەيمىن. ونداي قاسيەتتى ءسوز ميلليونداردىڭ بىرىنە عانا بەرىلەتىن كەرەمەت ۇعىم. اركىمگە تەلي بەرۋ ارتىقتىق ەتەدى. كىم ۇلى, كىم تۇلعا – ول تاريحتىڭ ەنشىسىندەگى نارسە.
– ءسىز بۇعان دەيىن دە ماتەماتيكادا ەلەۋلى جاڭالىقتاردى اشىپ, ەل يگىلىگىنە جاراتتىڭىز. ايگىلى شتۋرم-ليۋۆيلل وپەراتورىنىڭ امبەباپ فۋنكتسياسىنىڭ شەشىمىن تاپتىڭىز. بۇل ارقىلى «q* – وتەلباەۆ فۋنكتسياسى» دەگەن فۋنكتسيا ەنگىزىلدى. ازەربايجاندىق عالىم ف.اليەۆ: «مۇحتارباي وسى ەسەپتى شەشتى دە, سپەكترلىك تەوريانى مۇسىلمانداردىڭ تەورياسى جاسادى», دەپتى. ءسىز شەشىمىن تاپقان «مىڭجىلدىق پروبلەماسىنا» دا ءبىر ات بەرىلەتىن بولار؟
– عىلىم جولىنا تۇسكەن سوڭ وعان بۇكىل سانالى عۇمىرىڭدى ارناپ, ىزدەنەسىڭ. تەڭدەۋدى شەشۋ ءۇشىن الدىمەن ونىڭ ءادىسىن تابۋىڭ كەرەك بولادى. ءدال ءادىسىن تاپساڭ, ەسەپ شەشىلەدى. ماتەماتيكا الەمىندە بۇل جاڭالىق «وتەلباەۆ ءادىسى» دەپ اتالاتىن بولۋ كەرەك. مەن كەيبىرەۋلەر سەكىلدى جاڭالىقتى «مەن عانا اشايىن, قازاق اشپاسىن» دەگەن پيعىلدان اۋلاقپىن. ءبارى حالقىم ءۇشىن دەگەن اداممىن. ونى ايتاسىڭ, مەنى شەتەلدىكتەر كوپ شاقىرادى. قۇدايدىڭ قۇدىرەتى, قازاق جەرىنەن شىققىم كەلمەيدى.
وسى ارادا مىنا ءبىر بايلامىمدى ايتا كەتسەم دەيمىن. مەن كەلەشەككە قاجەت ەسەپتەگى تەڭدەۋلەردى شەشۋگە تالپىنۋمەن بىرگە, وتكەن كۇندەرگە دە كوز جىبەرىپ, بىزگە جول اشقان, ۇلگى بولعان ۇلتىمىزدىڭ مىقتىلارىنا ءىلتيپات ءبىلدىرىپ, ەڭبەكتەرىن ەسكە الىپ, شاكىرتتەرىمە: «ءبىز كوكتەن تۇسكەمىز جوق» دەپ وتىرامىن. قازاق – تاۋەلسىزدىككە دەيىن ءبىراز ازاپتى كورگەن حالىق. وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارىنداعى ويراندا ءبىزدىڭ ماتەماتيكتەردىڭ زارداپ شەگۋى بىلاي تۇرسىن, اقىل يەلەرىن سانالى تۇردە جويعان. سولاردىڭ ءبىرى, زۇلمات قۇربانى, 1934 جىلى نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, اتاقتى عالىم لەونيد كانتوروۆيچتىڭ جەتەكشىلىگىمەن «ينتەگرالدىق تەڭدەۋلەردى جۋىقتاۋ شەشۋ» دەگەن تاقىرىپتا فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارى بويىنشا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاعان تۇڭعىش قازاق يبادۋللا اقبەرگەنوۆ ەدى. سول زاپىراندى زاماننان كەيىن قازاق ماتەماتيكتەرى كوپكە دەيىن ەس جيا المادى. ماتەماتيكا عىلىمى مۇلدەم تۇرالاپ قالماسا دا, السىرەدى. دەگەنمەن, بيلىككە دىنمۇحامەد قوناەۆ كەلگەن سوڭ, قازاق عىلىمى سەرپىلدى. عالىمدار سەرگي باستادى. اسان تايمانوۆ, ورىنبەك جاۋتىكوۆ, ءتولەباي امانوۆ, ولاردىڭ ءىزىن باسىپ بازارباي ورازباەۆ, قۇلجاباي قاسىموۆ, ومىرزاق سۇلتانعازين, تاعى باسقا الىپتار شىقتى. 1970 جىلدارعا قاراي ورتەڭگە ونگەن بالاۋساداي جاس ماتەماتيكتەر قاۋلاپ ءوستى. سەكسەنىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا قازاق ماتەماتيكتەرى تانىلا باستادى. ءتىپتى, ءبىراز رەسپۋبليكالاردىڭ الدىنا شىعىپ كەتتى. ت.كالمەنوۆ, ر.ويناروۆ, م.مۇراتبەكوۆ, ا.جۇمادىلداەۆ, ۋ.ءومىرباەۆ, ە.نۇرسۇلتانوۆ, ن.تەمىرعاليەۆ, وزگە دە ازاماتتار جارقىراپ شىقتى. 1991 جىلى دۇنيەجۇزىلىك كونگرەستە جاريا بولعان ايتۋلى مىڭ ماتەماتيكتىڭ 30-عا جۋىعى قازاقتار بولدى. بۇل وتە جوعارى كورسەتكىش ەدى.
– قازىر قالاي؟
– ءدال ونداي ەمەس. مىڭنىڭ ىشىندە جيىرما شاقتى بولىپ قالار. مۇنىڭ سەبەبىن كسرو قۇلاعاننان كەيىنگى باستالعان الاساپىراننان ىزدەۋ كەرەك سەكىلدى. الەمدىك عىلىمنىڭ وزىندىك دامۋ ءداستۇرى, ۇردىستەرى بار. جاقسى ما, جامان با مەن باعاسىن بەرۋگە ۇمتىلمايمىن, وعان ۋاقىتىمدى قور ەتپەيمىن. بىراق كەڭەس داۋىرىندە سول ءداستۇر ساقتالىپ ەدى. ءبىز سودان ايىرىلىپ قالدىق. مەن وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن ەكونوميكالىق داعدارىس ون جىلعا سوزىلسا, عىلىمداعى داعدارىس جيىرما جىلدان ءارى كەتە قويماس دەپ ويلايتىنمىن. سويتسەم, عىلىمداعى داعدارىس ۇزاققا كەتەتىن كورىنەدى. سونداي كەزەڭ ادامداردىڭ پسيحولوگياسىنا قاتتى اسەر ەتەدى ەكەن. سونىڭ كەسىرىنەن, باسقا سالانى قايدام, ماتەماتيكاعا كەلەتىن جاس كۇشتەر ازايدى. وتكەن عاسىردىڭ 70-80-جىلدارى مىقتى ماتەماتيكتەردىڭ جاسى 40-تان تومەنگىلەر ەدى. وسى كۇندەرى 50-60 جاستان اسىپ كەتتى.
تاۋەلسىزدىك العاندا, پاتريوت عالىمدار قاتتى قۋاندى. «ورتالىققا جالتاقتاماي, قازاق عىلىمىن دامىتامىز, جاستاردى قاتارىمىزعا تارتامىز» دەپ جىگەرلەندى. بىراق, سول توقىراۋدى پىسىقاي پسەۆدوعالىمدار ءوز مۇددەسىنە ءتيىمدى پايدالانىپ كەتتى. قۇزىرلى مەكەمەلەردىڭ تىزگىن-شىلبىرى كوبىندە سولاردىڭ قولىندا ەدى. تازا عىلىمي ىزدەنىسپەن جۇرگەندەر بىلاي قالىپ, شەنەۋنىكتەر مەن اكىمدەر, بيلىگى بارلار عىلىم دوكتورى, پروفەسسور بولىپ شىعا كەلدى. عىلىم تۋرالى ءسوزدى سولار ايتتى. ءتىپتى, وندايلاردىڭ قىزمەت ءۇشىن بولعان تالاس كەزىندە بۇكىل ءبىر سالانى قۇرباندىققا شالىپ جىبەرەتىنىن قايتەسىڭ. ەڭ باستىسى, وزدەرىنىڭ جايلى ورىنعا وتىرۋى, وتىرماۋى جولىنداعى تارتىستا حالىقتىڭ مۇددەسىن ەستەن شىعارىپ الادى. بۇعان ۇلتتىق اكادەميانىڭ قۇلاۋى دالەل بولادى.
– قازىر جاستاردىڭ عىلىمعا كەلۋى قالاي؟
– ورالمان دەپ جۇرگەن باۋىرلارىمىزدىڭ بالالارى ءبىزدىڭ سالاعا كەلە باستادى. وزىمىزدەن كوپ وسپەي تۇر. ەلۋگە جەتپەگەن ءبىر دارىندى عالىمدى عانا بىلەمىن. ونىڭ ءوزى موڭعوليادان كەلگەن. وي-ساناسى مىقتى, الىمدى جاستار بار. ونىڭ ۇستىنە ءبىراز بىلىكتى دە ءبىلىمدى جاستى شەتەلدەرگە وقۋعا جىبەرىپ جاتىر. بۇل دا ءجون. الەمدى تانيدى, باسەكەلەستىكتى كوزبەن كورەدى. قولىمەن ۇستايدى دەگەندەي. بىراق, ولار سول جاقتان وقۋ ءبىتىرىپ كەلگەن سوڭ, اقشاسى از عىلىمعا كەلگىسى كەلمەيدى. مىقتى جەردەن ورىن الۋعا ۇمتىلادى. بويلارىندا «مەن اناۋ ەلدىڭ اتاقتى ۋنيۆەرسيتەتىن ءبىتىرىپ كەلگەنمىن, ماعان ءبىرىنشى كەزەكتە جاعداي جاسالۋى ءتيىس» دەگەن وركوكىرەكتىك (گونور) كوش جەردەن كورىنىپ تۇرادى. وعان سەن عىلىمعا كەل دەپ ايتا الاسىڭ با؟ جوق. مەن كەيدە ونداي ازاماتتارعا: «قازىر سەندەرگە جاعداي جاسالماسا, ەلباسى قولداپ, قولپاشتاپ, قىرۋار قارجى ءبولىپ سونداي وقۋ ورىندارىندا وقىتتى. ەندى سەن, تاۋبە دەيتىن تاۋەلسىز ەلدىڭ كەلەشەكتەگى بۋىنىنا جاعداي جاساۋ ءۇشىن بار كۇش-جىگەرىمدى جۇمسايمىن, ءبىلىم-بىلىگىمدى وسى جولعا ارنايمىن» دەمەيسىڭ بە؟» دەسەم, ولاردىڭ ورىسشالاپ ايتقان ءسوزىنىڭ ءتۇبىرى: «پۋست پوسلە مەنيا تراۆا نە راستەت». شەتىنەن ءبارى ءوزىمشىل.
– ءسىزدىڭ بويىڭىزداعى وتان, ۇلت, جۇرت دەگەن پاتريوتتىق ۇعىمنىڭ باستاۋ باسىن بىلۋگە بولا ما؟
– نەگە بولمايدى. بولادى. باستاۋ باسى: ۇلتىمدا, جۇرتىمدا جاتىر. دارىندى ادامنىڭ قاي-قايسىسى دا جاقسى ماعىناسىندا ۇلتشىل بولىپ كەلەدى. اناۋ جاقتىرا ما, مىناۋ جاقتىرماي ما دەمەيدى. جىلپوستىققا, جىلماعايلىققا جانى قاس. اقيقاتتى ايتىپ قاراپ تۇرا بەرەدى.
مەن باتىرلار جىرىن, تەرمەلەردى قولتىقتاپ ءجۇرىپ وقىدىم. وتانشىلدىق, باتىرلىق, شەشەندىك, ەل مەن جەردى قورعاۋ, ەل بولۋ, ۇلكەندى سىيلاۋ, كىشىگە قامقورلىق جاساۋ – ءبارى سول حالىق جىرلارىنىڭ ىشىندە. مەنىڭ قولىمدا بيلىك بولسا: «پاتريوت بول, قازاق بول, ءتىلىڭدى ءبىل!» دەپ بوس سويلەمەي, كۇنىنە ەكى ساعات الگى باتىرلىق, وزگە دە جىرلاردى, ۇلتتىق ۇلگىلەردى وقىتىپ, ءۇش ساعات قازاقتىڭ بايتاق دالاسىندا دەنەشىنىقتىرۋ ساباعىن وتكىزەر ەدىم. ارينە, كەيبىر «بىلگىشتەر» ول زامان قايدا, بۇل زامان قايدا دەر. ءبىز وسىنداي سوزىمىزبەن ءوزىمىزدى عانا ەمەس, جاستاردى دا ۇلتتى ءسۇيۋ سەزىمىنەن ايىرىپ, ءبۇلدىرىپ كەلەمىز. قازىر نە كوپ, رەفورما كوپ. شەنەۋنىكتەر سول رەفورمالار ارقىلى بىردەن العا سەكىرىپ, ءبارىن دامىتىپ جىبەرەمىز دەپ بار ءداستۇردى جوعالتتى. ول ەندى سىنعا ۇشىراپ جاتىر.
– ءسىز 9 جاسىڭىزدا مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاپسىز. وسى كۇندەرى ءۇش تىلدە 6 جاستان وقىتۋ قولعا الىندى عوي.
– قالالى جەردەگى بىلگىر دەلىنەتىن كەي وتباسىلاردىڭ ءبىر-ەكى بالاسىنا قاراپ «ءيا» دەۋگە بولار. بۇكىل ەل كولەمى, قيانداعى اۋىل – وسىعان ءازىر مە؟ بالالاردىڭ قابىلەتىن, زەردە-زەيىنىن زەرتتەدىك پە؟ ءۇش اۋىسىمدى مەكتەپتەردى تۇگەل جويدىق پا, ءبىلىم ۇيالارىنداعى بازا كوڭىلدى كونشىتە مە؟.. بالانى وقىتىپ-وقىتىپ شارشاتىپ, وقۋدى كورمەستەي ەتىپ جىبەرۋگە بولادى. ونىڭ ۇستىنە قالا بالاسىنىڭ كوزى ويىلعانشا, قالجىراعانشا «تاماشالايتىنى» از با؟ اۋىل بالاسى ءالى دە بولسا وقۋعا, بىلىمگە ىنتالى. كوبى قالاعا كەلگەننەن كەيىن الا-قۇلا تىرلىكتەن ب ۇلىنەدى, سودان كەيىن جامان اتقا ۇرىنادى. ۇل مەن قىزدىڭ سەگىز-توعىز جاسقا دەيىن ەركىن وسكەنىنە نە جەتسىن.
مەنىڭ جىلىم – جىلقى. جەتپىس ەكىگە كەلىپ قالدىم. عىلىمي جۇمىسىم ءوز الدىنا, مەنى سوڭعى كەزدەرى بايقالىپ قالاتىن ۇلت ۇرپاعى اراسىنداعى ورالىمسىزدىقتار تولعاندىراتىن بولىپ ءجۇر. اللا ساقتاسىن, دىنگە بولىنۋشىلىك جۇرەگىمدى سىزداتادى. ءبىز موينىمىزداعى قارىز بەن پارىزدى ۇمىتىپ, جالعاندىققا, وزىمشىلدىككە ۇرىنىپ, تاۋەلسىزدىكتى كوبىمىز باعالاي الماي ءجۇرمىز. بۇل ويلانۋ بىلاي تۇرسىن, قاسىرەتتى قىلىق دەپ بىلەمىن. بىلايعى جۇرت, اسىرەسە, مەكتەپ وقۋشىلارى وتە نامىسشىل, ۇلتشىل. شەتىنەن: «مەنىڭ ەلىم, مەنىڭ جەرىم!» دەپ وڭ قولىن كەۋدەسىنە قويىپ, قاسقايىپ تۇرادى. ال, قالاي ەكەنىن قايدام, ستۋدەنتتەر اراسىندا مۇنداي وتانشىلدىق رۋح از.
– نەگە؟
– مەن دە وسى «نەگە» دەگەن سۇراقتى وزىمە قويعان كەزدە, ءتۇن ۇيقىم ءتورت بولىنەتىنى بار. ءبىزدىڭ بويىمىزداعى كەيبىر كورگەنسىزدىكتەردى كورگەن سوڭ سولاي ما, كىم بىلەدى. كوبى شەنەۋنىك بولۋدى كوزدەيدى. شەنەۋنىك بولىپ العاندارى ەل دەگەندى ۇمىتىپ قالادى. كەيدە ويلايمىن, ءجۇز پايىز بولماسا دا, توقسان پايىز قازاق پاتريوت بولسا, ۇتىلماس ەدىك دەپ. ءبىز وتپەلى زاماندى جەلەۋ ەتىپ, بايلىقتى, مانساپتى ايتامىز. ءسويتىپ, ۇلتتىق تاربيە جايىنا قالادى. ءبىزدى ءتۇپتىڭ تۇبىندە وپىندىراتىن وسى ەمەس پە ەكەن؟ جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى تاربيەنى جاقسارتۋ كەرەك. رەكتورلار, ولاردىڭ توڭىرەگىندە ەسەبى كۇشتى پىسىقايلار بوس شىرەنبەي, تەك جاقسى اتتى بولسام دەپ اركىمنىڭ اۋزىن باقپاي, ءوزى دە تىڭ بايلاممەن, ادال جۇمىس ىستەۋى كەرەك-اۋ!
– ءوزىڭىز دە رەكتورلىق قىزمەتتە بولدىڭىز ەمەس پە؟
– سۇراقتىڭ استارىندا ءسىز «نە ءبىتىرىپ ەدىڭىز دەمەكسىڭ عوي». ءيا, رەكتور بولدىم. سول جۇمىسقا ۇسىنعان ازاماتتارعا ءالى كۇنگە راحمەتىمدى ايتامىن. بىراق, ول ورىندا كوپ وتىرمادىم. ويتكەنى, جاۋاپكەرشىلىگى كۇشتى ەكەن. ونىڭ ۇستىنە وبلىستىڭ دەپۋتاتى بولاسىڭ دەپ جازىپ قويدى. ستۋدەنت پەن وقىتۋشىعا قايتسەم جاقسىلىق جاسايمىن دەپ, وزىمنەن جوعارىداعىلارمەن ايقاسىپ جۇرگەندە, سايلاۋشى حالىق سەنىمى قوسىلدى. ءبارىنىڭ نيەتى ءتۇزۋ. شاراپات كۇتەدى. جاقسى ءسوز ەستىگىسى كەلەدى. ءبىراز ۋاقىت تىرىسىپ كوردىم. اقىرى: «مەنىڭ العا قويعان ماقساتىم – عالىمدىق ەدى عوي. شەنەۋنىك بولىپ جۇرە بەرسەم بۇكىل ومىرىمە بالاعان عىلىم قايدا قالادى؟ ماعان قىزمەت نە ءۇشىن كەرەك؟ قوي, اداسپاي, الجاسپاي تۇرعاندا ءوز جولىما ءتۇسەيىن», دەپ ءوتىنىش بەرىپ, رەكتورلىقتان كەتتىم. سودان بەرى تەك عىلىم سالاسىندا كەلەمىن.
– اقش-تىڭ ءۇشىنشى پرەزيدەنتى توماس دجەفەرسون (1801-1809) ەلدى كوتەرۋ ءۇشىن جاستاردى ەۋروپاعا وقۋعا جىبەرگەن. ءبىلىم الىپ كەلگەندەرمەن جۇزدەسكەندە ولاردىڭ كوبى ارتىنا قاراپ, اڭىرىپ تۇرعانىن بايقاعان سوڭ, «ەندى ەۋروپاعا وقۋعا جىبەرۋدى توقتاتىپ, مۇعالىمدەر شاقىرىپ, مامان دايىنداۋدى ءوز جەرىمىزدە قولعا الايىق», دەپتى. ەكى عاسىردان كەيىن ءبىزدىڭ ەلباسى دا سونداي كورەگەندىكپەن نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى مەن نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىن اشىپ وتىر. وسىنداي دارا دانالىق تۋرالى ءسىز نە ايتاسىز؟
– مەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوزىڭ ايتقان كورەگەندىگىن شىن نيەتىممەن قولدايمىن. تەك الەمدىك دەڭگەيدەگى ادەمى ءىستى جەتىلدىرە بەرسەك, ول ماڭگىلىك ەل ءبىلىم جۇيەسىنىڭ التىن ارقاۋى بولىپ قالارى ءسوزسىز. وعان كەيىن توقتالايىن. شەتەلدەن ۇيرەنگەن دۇرىس. بىراق, مەنىڭ توپشىلاۋىمشا, ءالى وڭ-سولىن تولىق تاني قويماعان مەكتەپ وقۋشىلارىن, جاڭا بىتىرگەن تۇلەكتەردى, ستۋدەنتتەردى باكالاۆر بويىنشا جىبەرۋدى قولدامايمىن. تاپشى ماماندىقتاردان ماگيستراتۋرادا وقىتقان ابزال, PhD دوكتورانتۋرا بويىنشا جىبەرۋ كەرەك. ال پرەزيدەنتتىڭ وزىق يدەياسىن جۇزەگە اسىرىپ, الەمدىك تالاپ دەڭگەيىندە جۇمىس ىستەپ جاتقان نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى مەن نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى ۇلكەن جەتىستىك. وسى ارقىلى ۇلتتىق ءبىلىم جۇيەسىن بىرتىندەپ قالىپتاستىرۋ تۋرالى يدەياسى دا اسقان كورەگەندىك. مەنەن: «قازاق ەلىنىڭ مىقتى عالىمدارى سول ۋنيۆەرسيتەتتە نەگە ساباق بەرمەيدى؟» دەپ سۇرايتىندار بار. ونداي وي ايتۋشىلارعا: «شەتەلدىكتەردى قۋىپ جىبەرىپ, ءوزىمىز وقىتامىز دەسەك, قاناتتانىپ كەلە جاتقان ول ءبىلىم ورداسىن ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىنە قوسا سالۋ كەرەك قوي», دەيمىن. شەتەلدىكتەردىڭ ساباق بەرگەنى دۇرىس. ستۋدەنتتەرگە بىردەڭە ۇيرەتەدى. ولاردىڭ پسيحولوگياسى بولەك قوي. مەن ءوزىمىزدىڭ عالىمدارمەن, وقىتۋشىلارمەن بايلانىس جاساپ, قاتىستىرۋ قاجەت دەگەنگە قوسىلامىن. ءتۇپتىڭ تۇبىندە سول ۋنيۆەرسيتەتكە ءوزىمىز يە بولامىز. سوعان تالپىنۋ بىزگە پارىز. ول ءۇشىن ۇلت ينتەللەكتىسىن كوتەرۋ كەرەك. ينتەللەكتىسى جوعارى ەل, حالىق باردى ءتيىمدى پايدالانا الادى. بىزدە دارىندى عالىمدار بار. وعان ءبىر مىسال كەلتىرەيىن. سولاردىڭ ءبىرى ەمەس, بىرەگەيى ۋالباي ءومىرباەۆتى اتار ەدىم. سول عۇلاما ماتەماتيك سىرتتا ءجۇر. ءبىزدىڭ شەنەۋنىكتەردىڭ تاعى ءبىر جامان جەرى بار. مىقتى ادامداردان قورقادى. ورنىمدى تارتىپ الادى دەي مە, ءبىر ءپالەسى بار, ايتەۋىر. ولار ولەرمەندىك تانىتىپ ونداي مىقتىلاردان قورىققانشا جاعداي جاساسا ەكەن. ناعىز عالىم شەنەۋنىك, شەنەۋنىكتىڭ قاسىنان قالمايتىن كولەڭكە بولۋعا بارمايدى. مەنىڭ شاكىرتىم رىسقۇل ويناروۆ تا كەرەمەت جاڭالىق اشتى. ونى ماتەماتيكتەردەن باسقالار بىلە بەرمەيدى. ول – «ويناروۆ يادروسى» دەپ اتالادى. سول تەوريا الەمدەگى ايتۋلى عىلىمي ەڭبەكتەردە ءجۇر. مۇنداي مىسالداردى تىزە بەرسەم, بارشىلىق.
– كورنەكتى عالىم اسقار جۇمادىلداەۆ ءبىر ماقالاسىندا: «عىلىم شاما-شارقىنشا دامىپ جاتىر. بىراق, ساباقتاستىق جوق, عالىمداردىڭ ءىزىن باسۋشىلار جوق. اڭگىمە سوندا. ساناۋلى عانا عالىمدار بار. عىلىمعا وڭكەي كەدەي, ءۇيى جوق كەلەدى. عىلىمعا ءبىر ميلليونەردىڭ بالاسى كەلگەنىن ءالى كورگەنىم جوق. بايلاردىڭ بالاسىنىڭ ەڭ جامانى جوق دەگەندە بانكتە باسشى بولادى. بۇل مەنىڭ بىلەتىنىم عانا», دەپ ەدى. ءسىز بۇعان نە دەيسىز؟ جالپى, عىلىم بەدەلى, عالىم ابىرويى دەگەنگە قالاي قارايسىز؟
– مەن اسقاردىڭ ويىنا قوسىلامىن. ءوز تۇجىرىمىمدى دا ءبىلدىرىپ جاتىرمىن عوي. عىلىم دا, عالىم دا حالىققا قىزمەت ەتەدى. عىلىمنىڭ دا, عالىمنىڭ دا بەدەلىن كەشەگى توقىراۋ جىلدارىندا جالعان عالىمدار ءتۇسىردى. ءوزىڭ ايتقان اسقار جۇمادىلداەۆ كەيبىر عىلىمداعى عالىمدار 90 پايىز پلاگياتتار ەكەنىن ايتىپ, «ولارمەن كۇرەسۋ كەرەك» دەيدى. قاپتاپ كەتكەنى راس. قالاي كۇرەسەسىڭ؟ ءبىر قۋانارلىعى ءاتۇستى قورعاۋ توقتادى. سول كەزدەگىدەي لاۋازىم يەلەرى عىلىمي اتاعىن ايتۋدان دا, مەن عالىممەن دەۋدەن دە قازىر تىيىلعان ءتارىزدى. ويتكەنى, كوبىنىڭ كورسەتەتىن ەڭبەگى بولماي قالدى. اركىمنەن ءبىر كوشىرىپ العان سوڭ, قالاي كورسەتەدى؟
PhD دوكتورانتۋرانىڭ ەرەجەسىن جاساعاندار, تاعى دا شەنەۋنىك عالىمدار. ءبىراز كۇرەسىپ, ەرەجەگە وزگەرىس ەنگىزبەك بولعانبىز. مينيسترلىكتەگىلەر ەسە بەرمەدى. دەگەنمەن, كەيبىر تۇستارىن دالەلدەدىك. ول جەمىسسىز ەمەس. ءبىر قىزىعى, سوڭعى كەزدەرى PhD دوكتورلىعىن الۋعا پىسىقاي پسەۆدوعالىمدار كىرىسىپ كەتكەن سەكىلدى. اياعى نە بولارىن قايدام. عىلىم, عالىم بەدەلىن كوتەرىپ جۇرگەن تاۋەلسىز ەلدىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعى. ءار جىلدارى ءبىر-بىردەن ءتورت ماتەماتيك مارتەبەلى سىيلىقتى الدىق. ال كەي سالالاردان توپ-توپ بولىپ, يەلەنگەندەردىڭ ىشىندە شەنەۋنىك تە, بيزنەسمەن دە جۇرەدى. بۇل كۇماندى ويعا قالدىرادى. ۇشتەن اسقان سوڭ بۇل قالاي, دەگەن سۇراق مەنىڭ كوكەيىمنەن كەتە قويمايدى. مۇنى نەگە قوزعاپ وتىرمىن, قالاي دەسەك تە, مەملەكەتتىك سىيلىق – وتانىمىزدىڭ باس سىيلىعى. كوڭىلگە قاراپ, مارتەبەسىن تومەندەتىپ الماساق ەكەن.
– ءسىز ءبىر اڭگىمە ۇستىندە: «ءبىز اۆتوماشينا جاساپ جاپونيادان, كومپيۋتەر جاساپ امەريكادان, ۇيالى تەلەفون جاساپ فينليانديادان وزا المايمىز. ءبىر ەرەكشە جاڭالىعىمىزبەن ولاردىڭ الدىن وراۋىمىز كەرەك. ول دامىپ كەلە جاتقان روبوت ءداۋىرى», دەپ ەدىڭىز.
– جاقسى ەسىمە سالدىڭ. سول ايتقانىم – ايتقان. وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىندا حرۋششەۆ بۇل اتوم عاسىرى دەپ ايقايعا باسقان بولاتىن. سويتسەك, اتوم عاسىرى ەمەس, كومپيۋتەر عاسىرى بولىپ شىعا كەلدى. ەندى روبوت عاسىرى كەلدى. مەن انا ءبىر جىلدارى ەسەپتەۋ باعدارلامالارىن كومپيۋتەرمەن شەشۋدى ۇسىندىم. بۇعان بىرەۋلەر سەنبەدى. «5 ميلليون دوللار بەرسە, 5-10 جىلدان كەيىن 1 ميلليارد, ودان دا كوپ قارجى وندىرەر ەدىم. امال نە, قول قىسقا», دەدىم. وسى ويىمدى ەندى روبوت تۋرالى ايتسام دەپ وتىرمىن.
عىلىمدا تالپىنباي, ىزدەنبەي بولمايدى. قاي ۋاقىتتا دا «نەگە» دەگەن سۇراقتىڭ توڭىرەگىندە ويلانىپ جۇرۋگە ءتيىستىسىڭ. ىزدەنبەگەن, تالپىنباعان جەردە عىلىم توقىرايدى. روبوت تۋرالى ەرتە قيمىلداساق, بىردەڭە شىعارار ەدىك. ءبىزدىڭ شەنەۋنىكتەر مەنىڭ بۇل سوزىمە كەكەسىنمەن جىميا قاراپ, تاياۋدا قوزعالماۋى مۇمكىن. ولار ەلباسى ايتپاسا, بۇل نە ءسوز دەي قويمايدى. پرەزيدەنت «جاسىل ەكونوميكا», «تازا ەكولوگيا» تۋرالى ايتىپ ەدى, ءبارى ءبىراۋىزدان قولداپ كەتتى. ءبىز جەل قوندىرعىلارىن ويلاپ تاپقان ەدىك. ونىمەن ەنەرگيا كوزىن الۋعا بولاتىنىن الدەقاشان دالەلدەگەنبىز. ەندى سول ىسكە اساتىن ءتۇرى بار. قولعا الىندى. مەن اللادان سۇراپ جۇرەمىن, روبوت جايلى ايتقانىم ەلباسىعا جەتىپ, بيلىكتەگىلەرگە جالتارا المايتىنداي تاپسىرما بەرسە ەكەن دەپ.
– مەملەكەتتىك ءتىل, جەر تۋرالى دا ويلى پىكىرلەر ايتىپ ءجۇرسىز. ءتىل, ەل قادىرى, جەر قاسيەتى ەستى ادامنىڭ نە سانالى ۇرپاعىنىڭ كوكەيىندە شەرمەندە بولىپ قاتىپ, ارتىنان ول ويانعاندا ءتۇپ تامىرىن ىزدەمەي قويمايدى ەكەن. سونىڭ ءبىر دالەلى سوناۋ ەۋروپاداعى ماجاردان كەلىپ, قازاق توپىراعىنان ماڭگىلىك جاي تاپقان يشتۆان قوڭىر ماندوكي ەدى. قوڭىردىڭ جارى ايشامەن ءبىر جولى تىلدەسكەندە, قوڭىر جۇمىس بولمەسىنە اعاشتان جاسالعان اتتى ەرتتەپ قويىپ, كەڭ دالادا كەلە جاتقانداي كۇي كەشەدى ەكەن. ءتىپتى, ون ەكى ورمە قامشىسىن قۇلاشتاپ سەرمەيتىن كورىنەدى. قازاق ەلىنەن الدىرعان جىلقىنىڭ قازىسى مەن جال-جاياسىنىڭ ءبىر كەسەگىن استىرىپ, سونى الگى جاساندى اتتىڭ ۇستىندە وتىرىپ, ءبىر تامشىسىن قالدىرماي ىشەتىن بولعان. «بابالارىم بايتاق جەرىن وسىلاي ات ۇستىندە اس ءىشىپ ءجۇرىپ-اق قورعاعان», دەيدى ەكەن. ءبىز قولدا بار التىننىڭ قادىرىنە جەتپەي جۇرگەندە, قياندا كۇن كەشكەن قوڭىردىڭ ونداي رۋحتى وياتار ءىسى ساباق الۋعا تۇرارلىق ەمەس پە؟
– ارينە, بۇل جاي ءتامسىل ەمەس, ۇلگى الار نارسە ەكەن. اللا قازاعىمدى سوندايدان ساقتاسا ەكەن. ءوزىم قازاق بولسام, نەگە ەل ءسوزىن ايتپاۋىم كەرەك. ونىڭ ۇستىنە نۇرسۇلتان نازارباەۆ ماڭگىلىك ەلدىڭ ماڭگىلىك ءتىلى, قاسيەتتى جەرى تۋرالى ايتىپ جاتىر. ول بىزگە دە, كەيىنگى ۇرپاققا دا جۇكتەلگەن جۇك. شىن مانىندە مەملەكەتتىك ءتىل – مەملەكەتتىڭ قاجەتىن وتەپ وتىر ما؟ ونىڭ تىرەگى ءبىز بولماساق كەيىنگىلەر «ە, ورىسشا سويلەي بەرسە بولادى ەكەن» دەپ ارقاسىن كەڭگە سالىپ جۇرە بەرەدى. قازاق ەكەنىمىزدى ۇمىتپايىق. ءۇيىمنىڭ تورىندە, جۇمىس بولمەدە قازاقتىڭ كيەلى دومبىراسى تۇرادى. سىرلى سىبىزعى دا بار. كەيدە قولعا الام, كەرەمەت قۋات, شابىت بەرەدى. ەل اقساقال دەپ ايتا باستاعاندا, اتالى ءسوزىمدى باتىل, باتىرىپ ايتۋعا قۇقىلى شىعارمىن. مەملەكەت ءتىلىن ۇلكەن-كىشىنىڭ تۇگەل ءبىلۋ ءۇردىسىن كسرو كورسەتكەن. ول ءبارىمىزدىڭ جادىمىزدا. سونى كورىپ, ءبىلىپ وتىرىپ, مەملەكەتتىگىن العان ەلدىڭ تىلىنە نەمقۇرايلىلىق تانىتۋ, بىلدىر-بىلدىر, ءشۇلدىر-ءشۇلدىر ەتۋ كەشپەس كۇنا. مەن: «باستى ءتىل قازاق ءتىلى بولعاندا, ورىس تىلىندە سويلەي بەر», دەپ ءوز تىلىمە, ەلىمە دۇشپاندىق تانىتقىم كەلمەيدى. مەن كىم بولسا, ول بولسىن: «مەنى سىيلاماساڭ دا مەملەكەتتى, سول مەملەكەتتىڭ ءتىلىن سىيلا», دەيمىن. قورىقپاي جازا بەر, مەن ايتپاعاندا, سەن ايتپاعاندا مۇنى كىم ايتادى. ەشقاشان دا قازاق ءتىلى, ورىس تىلىنە, وزگە تىلگە ەندى ءوز ەسەسىن جىبەرمەيدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا, سوڭعى جولداۋىندا «قازاق ءتىلى بۇگىندە عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ, ينتەرنەتتىڭ تىلىنە اينالدى. ەندى ەشكىم وزگەرتە المايتىن ءبىر اقيقات بار, انا ءتىلىمىز ماڭگىلىك ەلىمىزبەن بىرگە ماڭگىلىك ءتىل بولادى» دەپ ەرەكشە اتاپ ءوتتى. وسىدان كەيىن دە سەرپىلمەيمىز بە؟ ەجىكتەپ وتىراتىندار, مەنسىنگىسى كەلمەيتىندەر ويلانۋى كەرەك.
ءبىزدىڭ شەنەۋنىكتەر قۇلاعىنىڭ تىنىشتىعىن ويلاپ, «بولاشاعى جوق اۋىل» دەگەن جەلەۋمەن جۇرتتى قازىردەن-اق قالاعا كوشىرىپ جىبەرمەك ويدا. سوندا ولاردى بوس قالاتىن جەر تاعدىرى ويلاندىرماي ما؟ ساناداعى ۇلتتىق رۋحتى نارىق زامانى ءوشىرىپ تىنعان با؟ ءسوزىم جالاڭ بولماسىن. ءبىر مىسال ايتايىن: مەن تۋىپ-وسكەن كولحوزدا ەكى بولىمشە بولىپ ەدى. ءبىرى – ورتالىق, ەكىنشىسى – تاۋ بوكتەرىنە ورنالاسقان مەنىڭ قۇت مەكەنىم. سول اۋىل تۇرعىندارى قازىر جاپپاي كوشىپ جاتىر ەكەن. وتكەندە ءبىر ازامات ايتادى, پالەننىڭ ءۇيىن ءبىر وزبەك الدى, مال بورداقىلاماق, تاعى ءبىر ءۇيدى باسقا جاقتان كەلەتىن تۋىسىنا دۇنگەن دايىنداپ قويدى دەپ. ەرسىلەۋ ەستىلسە دە بۇل بىرتىندەپ باستالعان كولونيزاتسيا ەمەس پە؟ ارينە, ەلگە ۇيىتقى, تىرەك, اشىنا اينالىپ, توعىنا تولعانۋى ءتيىس شەنەۋنىكتەر ەسكى سارىنمەن حالىققا ءبارىن يتەرە سالارى حاق. ءتىپتى قازاق جالقاۋ دەگەن جاۋىر بولعان كىنانى ارتا سالار. «سول جۇرتقا سەندەر يە ەمەسسىڭدەر مە؟» دەسەم نە دەر ەكەن. قانداستارى كەتكەن اۋىلعا ەرتەڭ باسشى كىم بولادى؟ وزدەرى قىزمەتسىز قالىپ جۇرمەي مە؟ قازاق كولونيزاتسيانى بۇرىن باستان وتكەرگەن. جوعارىدا ايتقان ەكى قازاقتىڭ ۇيدەن, جەردەن ايىرىلۋىن مەن قاسىرەت دەپ تۇسىنەمىن. كەيبىرەۋلەر قايداعى قاسىرەتتى ءسوز ەتىپ وتىر دەر. ساقتانباساق, مىسقالداپ كىرگەن دەرت باتپانداپ باسىپ, ۇلتىمىزعا زيانىن تيگىزۋى مۇمكىن. جەردەن ايىرىلساڭ ءبىتتىڭ عوي. اتامەكەندى بۇلاي بوساتۋعا بولمايدى. «پريرودا نە ليۋبيت پۋستوتۋ» دەيدى ورىستار. سەنىڭ ءبىر جازعانىڭنان وقىپ قالعانىم بار. «بوس جەر جاۋ شاقىرادى» دەپسىڭ. ءبىز كوپ نارسەگە ەلەۋسىز, ءبىرلى-جارىم دەپ قارايمىز. سونداي ءبىرلى-جارىمنان «اتتەگەن-اي» دەپ سان سوققان تۇستارىمىز از با؟ كوكجيەكتى كورىپ وسكەن ۇرپاق تالانتتى دا تالاپتى, دارقان دا دارا بولادى. تاس قالانىڭ بالاسى ءوزىمشىل, وركوكىرەك كەلەدى. كورشى رەسەيدىڭ زيالى جاندارى دارىندى ۇل-قىزدى اۋىل-اۋىلدى ارالاپ تاۋىپ, ءىرى قالالارعا اكەلىپ وقىتادى. قازىر دە ولار سول ءۇردىستى جالعاستىرىپ وتىر.
– اكادەميك اسقار جۇمادىلداەۆ: «امەريكادا 1-سىنىپتىڭ وقۋشىلارى تالاپ بويىنشا ءبىر جىلدا 100 ءسوزدى جاتقا ءبىلۋى كەرەك, 2-سىنىپتاعىلارعا تاپسىرما 200 سوزدەن اسپايدى. ال ءبىزدىڭ وقۋلىقتار بالالاردى 6 جاستان اقىندىققا باۋليدى» دەيدى. ءسىزدىڭ بۇعان ءۋاجىڭىز قانداي؟
– اسقار – كەرەمەت ءبىلىم يەسى. اقيقاتتان اتتامايتىن جىگىت قوي. وقۋلىق تۋرالى اڭگىمە كوپ. جازاتىن ادام بار. بىراق سونىڭ اق-قاراسىن, بارماق باستى, كوز قىستىعا سالماي ءادىل ايتاتىن ادام كەمشىن بولىپ تۇر. نەگە دەيسىڭ عوي, مەنىڭ ءبىر جاقسى شاكىرتىم ابدىعاني شىنىبەكوۆ تۇسىنىكتى تىلمەن, بالانىڭ ولشەمىنە ساي كەلەتىن وقۋلىق جازدى. بىراق, شىعارا المادى. ءبىر پسەۆدوعالىم ءوزىن اۆتورلىققا قوس دەپتى. بۇل تىرىدەي قاناۋ عوي. ول كونبەگەن. انانىڭ قولى ۇزىن بولۋى كەرەك. شىعارتپاي تاستادى. بۇدان سوڭ وقۋلىق وڭا ما؟ اركىم ءوزىنىڭ بويى مەن ويىن ولشەۋ كەرەك ەمەس پە؟ ونىڭ ۇستىنە وقۋلىق – وقۋلىق قانا ەمەس, تاربيە قۇرالى.
– وسىدان ون جىل بۇرىنعى اڭگىمەمىزدە ءسىز ەينشتەيننىڭ سالىستىرمالىق تەورياسىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋ ۇستىندە ەكەنىڭىزدى ايتىپ, «دۇنيەدە قاتىپ قالعان ەشنارسە جوق. دامىپ, دامىتىپ وتىرۋ – ءومىر زاڭى», دەپ ەدىڭىز. وسى تۇرعىداعى زەرتتەۋ, زەردەلەۋ قالاي بولىپ جاتىر؟
– تىڭ بايلامدار بار. اتوم عاسىرى – كومپيۋتەر عاسىرىنا اۋىستى. ەندى كومپيۋتەر عاسىرى – مەنىڭ بولجامىمشا روبوتتار عاسىرىنا ءسوزسىز جالعاسادى. سوندىقتان جاڭا عاسىردان قازاق ءوز ۇلەسىن الۋى ءتيىس. وسى يدەيامدى ەينشتەين تەورياسىن زەردەلەۋ بارىسىندا جەتىلدىرۋ ۇستىندەمىن. مەن «ەينشتەيننىڭ سالىستىرمالىق تەورياسىن مودەل رەتىندە قاتە ەمەس, بىراق ناعىز فيزيكانى تۇسىندىرە المايدى» دەيمىن. بۇعان داۋلاسۋشىلار تابىلادى. سوندىقتان «ماتەماتيكالىق تۇرعىدان» دەگەندى قوسىپ قويدىم. فيزيكتەر «ە, باسە» دەسەدى. ىشكى ءتۇيىن قاعازعا ءتۇسىپ جاتىر. ءبىر بىلەتىنىم, دۇنيەنى تولىق ءتۇسىندىرىپ بەرەتىن بىردە-ءبىر تەوريا جوق دەسەم قاتەلەسپەيمىن. ورتا عاسىردا يسااك نيۋتون ءوز تەورياسىن اشتى. ول گاليلەي-نيۋتون تەورياسى دەپ اتالدى. العاشىندا دۇنيەنىڭ بۇكىل بولمىسى سوندا كورىنىس تاپقانداي بولعان. ارتىنان ولاي ەمەس ەكەنى بەلگىلى بولدى. ول دا الەمنىڭ ءبىر مودەلى ەكەن. ماسەلەن, ادام مودەلى – ادامنىڭ سۋرەتى ەمەس قوي. ەينشتەيننىڭ سالىستىرمالىق تەورياسىن اشقاننان كەيىن فيزيكتەر دۇنيە ءدال وسىلاي ماڭگىلىك دەپ ويلادى. سويتسەك, ول دا دۇنيەنىڭ ءبىر مودەلى ەكەن.
بۇل سالاداعى فيلوسوفيالىق بايلامدارىمدى دوسىم اقبەرگەن بازارباەۆ ەكەۋمىز قازاقشالاپ جاتىرمىز. ول ءدىن ماسەلەلەرىنە قاتىستى. قازىر ءدىن تۋرالى اڭگىمە دە, سودان تۋىنداعان لاڭكەستىك قاتەر دە از بولماي تۇر. اللانىڭ اقيقاتىن ادام بىلە تۇرا – سان قۇبىلتادى. مەن وسى تۇرعىداعى فيلوسوفيالىق ەڭبەكتەرىمدى زەردەدەن وتكىزىپ جاتىرمىن. جاراتۋشى يەم پەندەسىن ومىرگە اكەلدى. كەم بولماسىن دەپ اقىل بەردى, ەركىندىك بەردى. ءبىز سونى تۇسىندىك پە؟ ءتۇسىنىپ ءجۇرمىز بە؟ بەرگەن اقىلىن ورنىمەن پايدالانىپ, يگىلىككە جاراتۋ جاعى قالاي؟ اقىلدى ازدىرىپ, ەركىندىكتى ەركەلىككە اينالدىرىپ المادىق پا؟ جاراتۋشىم قاھارىنا مىنسە, كوزىڭدى اشىپ, ساباڭا تۇسىرەدى. مەن وسىلايشا ەينشتەين تەورياسىن قازىرشە فيلوسوفيالىق تۇرعىدا قاراستىرا بەرەمىن. ونىڭ ناتيجەسى كەلەر كۇندەردىڭ ەنشىسىندە.
عىلىمعا سۇيەنگەن ەل ءداۋىردىڭ ۇلى كوشىنەن قالمايدى. سول عىلىمعا كەرەگى نە دەسەڭ, مەن – دارىن, دارىنعا كەرەگى نە دەسەڭ, عىلىم, دارىنسىز, داراقى عىلىمنىڭ سورى دەر ەدىم.
– مازمۇندى اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان».