ونى قامتاماسىز ەتۋ سالاسىنداعى باستى ەرەكشەلىگىمىز –
ەلىمىزدىڭ ءتيىمدى دامۋ ستراتەگياسىنىڭ بولۋى
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياسات سالاسىنداعى جەكە ادامنىڭ, قوعام مەن مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگىن جوعارى دەڭگەيدە قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان شەشىمدەرىن شىعارۋداعى بارىنشا ماڭىزدى قۇرالدارىنىڭ ءبىرى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى. وسىعان وراي ءبىز پرەزيدەنتتىڭ كومەكشىسى ءارى وسى قۇرىلىمنىڭ حاتشىسى قايرات قوجامجاروۆتان ءبىزدىڭ سۇراقتارىمىزعا جاۋاپ بەرۋدى وتىنگەن ەدىك. – 2013 جىلدان باستاپ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن ىسكە اسىرۋ باستالدى. وندا زاڭدىلىقتى نىعايتۋ, قىلمىسقا قارسى كۇرەستى, تەرروريزم مەن ەكسترەميزمگە قارسى ارەكەت ەتۋدى جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلادى. ن.ءا.نازارباەۆ ءوزىنىڭ بيىلعى حالىققا جولداۋىندا بارلىق قۇقىق قورعاۋ جۇيەسى جۇمىسىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ قاجەتتىگىن تاعى دا ەسكەرتتى, سونداي-اق, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى جاڭا ستراتەگيا قالىپتاستىرۋ مەن ىسكە اسىرۋدى جالعاستىرۋدى تاپسىردى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ وسى ماسەلەلەرگە قاتىستى بەرگەن بىرقاتار تاپسىرمالارىن ورىنداۋ جونىندەگى جۇمىستاردى ۇيلەستىرۋدى سىزگە جۇكتەگەنىن بىلەمىز. قايرات پەرنەش ۇلى, وتكەن جىل ءسىز ءۇشىن نەسىمەن ەستە قالدى جانە نە تۋرالى ايتىپ بەرۋدى قالار ەدىڭىز؟ – قوعام ومىرىندەگى ۇلكەن وزگەرىستەردىڭ باستالۋىنا جول سالعان 2013 جىل قاۋىرت بولۋىمەن ءارى جەمىستىلىگىمەن ەستە قالدى. جىل باسىندا-اق ەلباسىنىڭ قاتىسۋىمەن كەڭەس ءوتتى. قاڭتار ايىندا وتكەن كەڭەستە ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن, قوعام مەن مەملەكەت مۇددەلەرىن زاڭسىز قولسۇعۋشىلىقتان قورعاۋدى كۇشەيتۋگە بايلانىستى بىرقاتار وزەكتى ماسەلەلەر قارالدى. كەيىننەن ءبىز وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا پرەزيدەنت جارلىعىمەن بەكىتىلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن ودان ءارى جاڭعىرتۋدىڭ 2014-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ازىرلەۋگە ەرەكشە نازار اۋداردىق. بۇل قۇجاتتى ىسكە اسىرۋ جۇمىستىڭ زاماناۋي ادىستەرىن قولدانۋعا باعدارلانعان قۇقىقتىق ءتارتىپتىڭ جاڭا ۇلگىسىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەك. بۇل جۇمىستىڭ تيىمدىلىگى, ەڭ الدىمەن, سىرتقى باعالاۋ نەگىزىندە انىقتالاتىن بولادى. وسىلايشا, جۇمىسى تەك ۆەدومستۆولىق كورسەتكىشتەرمەن باعالانىپ كەلگەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتىنىڭ تىم جازالاعىش, شامادان تىس اسكەريلەنگەن, ەسكىرگەن مودەلىنەن باس تارتۋ ءۇردىسى باستالدى. قازىرگى تاڭدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنداعى كادرلىق ساياسات ماسەلەلەرى جونىندەگى كوميسسيا قۇرىلىپ, جۇمىس ىستەۋدە. كوميسسيا ۇمىتكەرلەردى باسشىلىق لاۋازىمدارعا كەلىسۋمەن قاتار, قۇقىق قورعاۋ جانە ارنايى ورگاندار باسشىلارىنىڭ پرەزيدەنتتىك رەزەرۆىن قالىپتاستىرۋمەن اينالىسادى. ۋاقىت پەن حالىقارالىق ستاندارتتار تالاپتارىنا سايكەس كەلەتىن جاڭا قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكسىن ازىرلەۋ دە ماڭىزدى وقيعالاردىڭ ءبىرى. قازىرگى تاڭدا بۇل قۇجاتتىڭ جوباسى پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ قاراۋىندا جاتىر. جاڭا كودەكستە ۇسىنىلعان ەۋروپالىق ستاندارتتارعا باعدارلانعان سوتقا دەيىنگى ءىس جۇرگىزۋ مودەلدەرى ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن قورعاۋدى كۇشەيتۋگە, ءادىل سوتتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا جانە جالپى زاڭدىلىقتى نىعايتۋعا ىقپال ەتەتىن بولادى. 2013 جىلدان باستاپ مەملەكەتتىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ستراتەگياسىن جاڭارتۋ جونىندەگى جۇمىسى باستالدى. وزىڭىزگە بەلگىلى, بۇل – ءپىسىپ-جەتىلگەن ماسەلە. بۇرىندارى قالىپتاسقان سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل تەتىكتەرى مەن قۇرالدارى ءىس جۇزىندە ءوز رەسۋرسىن تاۋىسقانىن مويىنداۋمىز كەرەك. سول سەبەپتى دە بۇل «توقىراۋ» وسى سالادا ەلەۋلى تابىسقا قول جەتكىزگەن مەملەكەتتەردىڭ دەڭگەيىنە وتۋگە مۇمكىندىك بەرمەيدى. راس, وتكەن جىلداردا بۇل باعىتتا ايتارلىقتاي جۇمىس ىستەلدى. الايدا, بىزگە ءبىر ورىندا تۇرىپ قالماي, العا جىلجۋ قاجەت. ۆەدومستۆوارالىق جۇمىس توبىنىڭ دەڭگەيىندە ۇسىنىستاردىڭ تولىق دەستەسى ازىرلەندى. ءبىز ولاردى ارنايى شاقىرىلعان بەدەلدى حالىقارالىق ساراپشىلارمەن بىرگە تالقىلايمىز. بۇل مىندەتتەردى ورىنداۋعا پرەزيدەنت بىزگە ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ شىلدە ايىنا دەيىن ۋاقىت بەرىپ وتىر. – ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قوعامدىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى كوپشىلىك نازارىندا دەيسىز عوي. – قوعامدىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىنىڭ كوپشىلىك نازارىندا بولۋى زاڭدى دا. سەبەبى, قازاقستان كونستيتۋتسياسى ادامدى, ونىڭ ءومىرىن, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن مەملەكەتتىڭ باسقا مۇددەلەرىنە قاراعاندا, باسىم سيپاتتا مويىندايدى. قوعامدىق قاۋىپسىزدىك دەگەنىمىز نە؟ بۇل, ەڭ الدىمەن, قوعام مۇشەلەرى ءومىرىنىڭ, دەنساۋلىعى مەن يگىلىگىنىڭ شىنايى جانە الەۋەتتى قاۋىپ-قاتەرلەردەن قورعالۋىنىڭ جاي-كۇيى. سوڭعى قاۋىپ-قاتەرلەر تىزبەسىندە – مەملەكەت قوعامنىڭ قولداۋىنا سۇيەنە وتىرىپ كۇرەس جۇرگىزەتىن قىلمىستىلىق, سىبايلاس جەمقورلىق, لاڭكەستىك جانە باسقا دا قاۋىپتى قۇبىلىستار بار. مۇندا, سونداي-اق, ادامداردىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن قامتاماسىز ەتۋدە ءتۇرلى جۇيەلەردىڭ ۇدايى ءارى قاۋىپسىز جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى دە قاراستىرىلعان. قورعالۋدىڭ جاي-كۇيى جەكە تۇلعانىڭ دەڭگەيىن انىقتاۋدا نەگىزگى پارامەتر بولىپ تابىلادى. اتاپ ايتقاندا, الەۋەتتى قاۋىپ-قاتەرلەردى ۋاقتىلى انىقتاۋ مەن بولدىرماۋدىڭ ماڭىزدىلىعى جوعارى. ماسەلەن, رەسەيدە شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن پايدالانۋ تالاپتارىن كۇشەيتۋ مەن وزگە دە ەلدەردەگى ەڭبەك نارىقتارىنداعى احۋالدىڭ ودان ءارى ناشارلاۋى سالدارىنان قازاقستانعا سىرتقى زاڭسىز كوشى-قوننىڭ كۇشەيۋىن كۇتۋگە بولادى. ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك قۇرىپ, ەلىمىزدە ەكسپو-2017 سەكىلدى اۋقىمدى ءىس-شارانى وتكىزۋ دە بۇل ۇدەرىستى ۇدەتەتىنى انىق. زاڭسىز يمميگراتسيانىڭ ۇلكەن اعىمى بولعان جەردە ەكونوميكانىڭ كولەڭكەلى سەكتورى ۇلعايادى, ال قىلمىستىلىقتىڭ الەۋمەتتىك بازاسى بولعان جەردە الەۋمەتتىك شيەلەنىس كۇشەيەدى. قوعامدىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىنە بيلىكتىڭ ورتالىق ورگاندارى تاراپىنان دا, سونىمەن قاتار, جەرگىلىكتى ورگاندارى تاراپىنان دا ەرەكشە نازار اۋدارىلۋى قاجەت. ويتكەنى, بۇل جەردە كوپ جاعداي وسى جۇمىستىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلداعى جانە ۇيلەستىرۋدەگى تيىمدىلىگىمەن تىعىز بايلانىستى. – بۇرىن ايتىلعاندارعا ورالساق. كەيبىر پوستكەڭەستىك كەزەڭنەن كەيىنگى مەملەكەتتەردە (اتاپ ايتقاندا, رەسەي مەن ۋكراينادا) ەۋروپالىق ستاندارتتار بويىنشا ازىرلەنگەن جاڭا قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكسى (قىجك) الدەقاشان قابىلدانعان. بىراق, ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ءبارى بىردەي ويداعىداي بولا الماعان. كەيبىر نورمالار جۇمىس ىستەمەيتىن بولىپ شىققان, ال باسقالارىن قولدانعان كەزدە قيىندىقتار تۋىنداعان. جاڭا قىجك كۇشىنە ەنگەننەن كەيىن قازاقستان مۇنداي جاعدايلارعا تاپ بولماي ما؟ – تمد-داعى ارىپتەستەرىمىزگە قاراعاندا, ءبىز باسقا جولدى تاڭدادىق. بىرىنشىدەن, بۇل ماسەلەنى كەشەندى تۇردە قولعا الدىق, ياعني بىردەن ءتورت كودەكستىڭ (قىلمىستىق, قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ, قىلمىستىق اتقارۋ جانە اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى) جوبالارى قاتار ازىرلەندى. ەكىنشىدەن, قولدانىستاعى زاڭناماعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ ارقىلى وتكەن جىلدارى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ءۇشىن جاڭا قۇقىقتىق كەڭىستىك قۇرىلدى. وسىنىڭ نەگىزىندە اتالعان زاڭ جوبالارىندا تۇپكىلىكتى بەكىتىلگەن قۇقىق قولدانۋ پراكتيكاسىنىڭ ينستيتۋتتارى مەن قۇرالدارى سارالاۋدان وتكىزىلىپ, ەنگىزىلدى. ەندى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جەكە قۇرامىن جاڭا جاعدايلارداعى جۇمىسقا تياناقتى دايىنداۋدى باستايمىز. مۇنىڭ ءبارى ءبىز ايتىپ وتىرعان زاڭ نورمالارىن ءساتتى قولدانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءىستىڭ ناتيجەلى بولارىنا سەنەمىن. – شەتەلدىك تاجىريبە تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا باسقا مەملەكەتتەردىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ستراتەگياسىنان ءبىزدىڭ الارىمىز بار ما؟ – سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ قانداي دا ءبىر امبەباپ مودەلى جوق. بۇعان تاڭعالۋعا بولمايدى. سەبەبى, سىبايلاس جەمقورلىق كوپ قۇرىلىمدى ءارى كوپ دەڭگەيلى مازمۇنداعى الەۋمەتتىك قۇبىلىس بولىپ تابىلادى. ونى تەك كريمينولوگيالىق جوسپار تۇرعىسىنان قاراستىرماۋ كەرەك. سىبايلاس جەمقورلىقتى جۇيەلى تالداۋ باعىتىندا قولايلى انىقتامانىڭ ءالى كۇنگە دەيىن جوق بولۋى بۇل ماسەلەنىڭ قانشالىقتى كۇردەلى ەكەنىن كورسەتەدى. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل سالاسىنداعى ەلەۋلى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزگەن ءاربىر ەل بۇعان ءوز جولىمەن كەلگەنى وسىمەن بايلانىستى. ەگەر دە بۇل ىندەتپەن كۇرەستىڭ ناقتى تۇرلەرى مەن ادىستەرى تۋرالى ايتاتىن بولساق, وندا بۇل جەردە ءارى قىزىقتى, ءارى ۇلگى بولارلىق نارسەلەر كوپ. ماسەلەن, بۇگىنگى تاڭدا وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسىندا سىبايلاس جەمقورلىق دەڭگەيى كەيبىر ەۋروپا ەلدەرىنە قاراعاندا, تومەن. وار بۇل جەتىستىككە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ بارىنشا اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى قول جەتكىزىپ وتىر. ينتەرنەت-تەحنولوگيالاردىڭ كومەگىمەن «ايقىندىلىق مادەنيەتىن» ەنگىزۋ كورەيا رەسپۋبليكاسىندا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستەگى تابىستىلىقتىڭ ماڭىزدى فاكتورى بولدى. ەندى, مىنە, ءبىز دە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا ازاماتتار وتىنىشتەرىنىڭ قارالۋىن باقىلاۋدىڭ ونلاين جۇيەسىن ەنگىزۋدى باستادىق. – 2013 جىلى جەكە ادامنىڭ, قوعامنىڭ جانە مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە تىكەلەي باعىتتالعان تاعى ءبىر مەملەكەتتىك باعدارلاما ازىرلەنىپ, بەكىتىلدى. مەن ءدىني ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قارسى ءىس-قيمىل باعدارلاماسى تۋرالى ايتىپ وتىرمىن. – بۇل قۇجات پرەزيدەنت تاپسىرماسى بويىنشا ازىرلەندى. ەسىڭىزدە بولار, «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن جاريالاي وتىرىپ, مەملەكەت باسشىسى حالقىمىزدىڭ مادەنيەتى مەن تانىم-تابيعاتىنا جات ەكسترەميستىك ءدىني كوزقاراستاردىڭ تارالۋىنا بايلانىستى ەرەكشە الاڭداۋشىلىق بىلدىرگەن بولاتىن. قازاقستان ءوزىنىڭ تاۋەلسىز دامۋىنىڭ العاشقى كۇنىنەن باستاپ كۇشەيتىلگەن ءدىني-دۇنيەتانىمدىق ەكسپانسيانىڭ وبەكتىسىنە اينالدى. ءبىز بۇگىنگى جاھاندانۋ زامانىندا بۇل ءۇردىستىڭ كۇشەيۋى مۇمكىندىگىنە بەيجاي قاراي المايمىز. ونىڭ ۇستىنە, مۇنداي جايت قازاقستانعا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, كوپتەگەن باسقا, ونىڭ ىشىندە دامىعان ەلدەرگە دە ءتان. سوندىقتان كونستيتۋتسيا نورمالارىن بۇزاتىن ادامدارعا نەمقۇرايدى قاراماۋىمىز كەرەك. مەملەكەتتە ەكسترەميزم كورىنىسىنىڭ, سونىڭ ىشىندە, ءدىن سالاسىنداعى كورىنىستىڭ الدىن الۋ مەن بەيتاراپتاندىرۋ مۇمكىندىگى بولۋعا ءتيىس. ال مۇنى جاساۋ ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قارسى ارەكەت ەتۋدىڭ باعدارلامالىق ماقساتتارىن, مىندەتتەرىن جانە تەتىكتەرىن انىقتامايىنشا, ءبىر جۇيەگە كەلتىرمەيىنشە قيىندىق تۋعىزادى. وسى سەبەپتەن دە مەملەكەتتىك باعدارلاما ازىرلەندى. – جۋرناليستەردە تەرروريزم مەن ەكسترەميزم كورىنىستەرىنە بايلانىستى تاقىرىپتار مەن وقيعالاردى جاريالاۋدا قاجەتتى تاجىريبە جوق. سوندىقتان, ءتۇرلى ايىپتاۋلار مەن سىن-پىكىرلەر ەستىلىپ قالادى. ءسىز بۇل جونىندە نە ايتار ەدىڭىز؟ باق-تىڭ ۇستانىمى قانداي بولۋى كەرەك جانە ولار نە ىستەي الادى؟ – ەكسترەميستىك جانە لاڭكەستىك ۇيىمداردىڭ اقپارات سالاسىنداعى نەگىزگى ماقساتتارىنىڭ ءبىرى – باق-تا بارىنشا داۋ-دامايعا قول جەتكىزۋ, قوعامدا شيەلەنىستى جاعدايدى ورشىتە ءتۇسۋ, سونداي-اق, مەملەكەتكە قارسى كوڭىل-كۇي قالىپتاستىرۋ. وسىلايشا, بيلىك پەن ساياساتقا قىسىم جاسالادى. بۇل – تۇپكىلىكتى ماقسات. بۇعان قوسا, جۋرناليستەر لاڭكەستىك جونىندە كوپ ايتقان سايىن, جەرگىلىكتى حالىققا ىقپالى دا كۇشتىرەك بولادى. باق-تىڭ جاۋاپكەرشىلىگى حالىقارالىق ەكسترەميستىك جانە تەرروريستىك ۇيىمداردىڭ قازىرگى زامانعى اقپاراتتىق تەحنولوگيالار مەن بايلانىس قۇرالدارىنىڭ كومەگىمەن ناسيحاتتاۋدىڭ جانە ۇگىتتەۋدىڭ زور مۇمكىندىكتەرىنە يە ەكەندىگىن ەسكەرگەندە, ايتارلىقتاي كۇشەيە تۇسەدى. ينتەرنەت جەلىسىندە 40-تان استام تىلدە كونتەنتتى قامتاماسىز ەتەتىن كوپتەگەن سايتتار جۇمىس ىستەيدى (كەيبىر دەرەكتەر بويىنشا, ولاردىڭ سانى شامامەن 5 مىڭعا جەتەدى). وسىنداي قۇرىلىمداردىڭ قىزمەتىنە قاتىسى بولعان كوپتەگەن جاس قازاقستاندىقتار وسى اقپاراتتىق ەكسپانسيانىڭ قۇربانىنا اينالدى. حالىقارالىق لاڭكەستىك ۇيىمدار وزدەرىنىڭ قىزمەتىن ۇلتتىق جانە ءدىني فاكتورلارمەن تىعىز بايلانىستىرادى. ءدىن سالاسىنداعى قاراما-قايشىلىقتار مەن ەتنوستىق الاۋىزدىق كۇشەيگەن جەردە, سىرت جاق قولداۋ كورسەتەتىن قاۋىپتى لاڭكەستىك ارەكەتتەرى دە ارتا تۇسەدى. يدەيانى تەك قانا كۇش قۇرىلىمدارىنىڭ كومەگىمەن جەڭۋگە ءالى ەشكىمنىڭ شاماسى جەتكەن ەمەس. قۇقىق قورعاۋ جانە ارنايى ورگاندار قىزمەتتەرىنىڭ ماڭىزدىلىعىن جوققا شىعارماي-اق, جەڭىسكە جەتۋدىڭ اناعۇرلىم ءتيىمدى ءارى بايىپتى جولدارى بار ەكەنىن ەستەن شىعارماعان ءجون, ول جول – ەكسترەميزم مەن تەرروريزم يدەولوگياسىنىڭ نەگىزدەرىن كۇيرەتۋ. بۇل ورايدا, باق جەتەكشى ءرول اتقارادى, ال ول ءۇشىن جۇيەلى, ساۋاتتى جانە نىسانالى اقپاراتتىق جۇمىس قاجەت. ءبىز زايىرلى ءارى دىنگە ءتوزىمدى مودەل قۇردىق. قازاقستاننىڭ ەتنوسارالىق قارىم-قاتىناس سالاسىنداعى تاجىريبەسىن بۇكىل الەم مويىنداپ وتىر. مۇنىڭ ءبارى – ۇلتتىڭ ۇلى يگىلىگى, ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – ونى ساقتاپ, كەلەر ۇرپاققا جەتكىزۋ. – مامانداردىڭ ايتۋىنشا, قازاق ەلى ورنالاسقان ءوڭىردىڭ ەرەكشەلىگى جاڭعىرتۋ جولىنداعى زور سىن-قاتەرلەرمەن بايلانىستى بولىپ وتىر. بۇل, اسىرەسە, ۇلكەن ورتا شىعىس دەپ اتالاتىن پروبلەمالاردان, ونىڭ ىشىندە, اۋعانستاندا جانە باسقا دا بىرقاتار ەلدەردە قالىپتاسقان احۋالدان بايقالادى. جاپپاي جۇمىسسىزدىق, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ تومەندەۋى حالىقارالىق ەكسترەميستىك جانە تەررورلىق ۇيىمدار ىقپالىنىڭ ءوسۋى, ءىرى مەملەكەتتەردىڭ گەوساياسي مۇددەلەرىنىڭ قاقتىعىسۋى, ەتنوسارالىق شيەلەنىستىڭ كۇشەيۋى, ءدىن سالاسىنىڭ راديكالدانۋى – ياعني, وسىنداي جايسىز سىرتقى فاكتورلاردىڭ ءبارى قازاقستان ءۇشىن تەز ارادا ناقتى قاۋىپ-قاتەرلەر بولىپ وزگەرۋى ابدەن مۇمكىن. ءبىز بۇعان قالاي قارسى تۇرا الامىز؟ – ءوڭىردىڭ كەي ەلدەرىندە حالىقتىڭ 80%-عا جۋىعى كەدەيلىكتىڭ قۇرساۋىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. سول سەبەپتى دە ءدىني ەكسترەميزم مەن الەۋمەتتىك شيەلەنىستەر تۋىنداپ جاتسا, وعان ەش تاڭدانۋدىڭ ءجونى جوق. ءبىزدى لاڭكەستىكتىڭ ۇيىمداسقان ءتۇرى, قارۋدىڭ زاڭسىز اينالىمى, ەسىرتكى بيزنەسى, زاڭسىز كوشى-قون پروبلەمالارى قاتتى الاڭداتادى. اۋعانستانداعى احۋالدىڭ باقىلاۋدان شىعىپ كەتۋ قاۋپى بار, الەمدەگى گەرويننىڭ بارلىعى ءىس جۇزىندە سوندا وندىرىلەدى. ال قازاقستان – كوپتەگەن جاھاندىق ويىنشىلار, ونىڭ ىشىندە, ترانسۇلتتىق قىلمىستىق قاۋىمداستىق مۇددەلەرىنىڭ توعىساتىن نۇكتەسى. سونىمەن قاتار, حالىقارالىق لاڭكەستىك ۇيىمدار ءداستۇرلى ەمەس ءدىني اعىمداردى وزدەرىنىڭ ميسسيونەرلەرى ارقىلى دا جان-جاقتى تاراتىپ, جۇمىستارىن جانداندىرا تۇسۋدە. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, اتقاراتىن جۇمىس جەتكىلىكتى. سوندىقتان بىزگە ۇلتتىق جانە وڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ جاڭا تەتىكتەرى مەن قۇرالدارى كەرەك. اعىمداعى جىلى بۇل ماسەلەلەر قاۋىپسىزدىك كەڭەسى دەڭگەيىندە, ونىڭ ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيالارىندا جانە ساراپتامالىق توپتارىندا تالقىلاناتىن بولادى. جاھاندىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىنىڭ وڭىرلەنۋ ءۇردىسى ايقىن بولا باستاعاندىقتان, قازاقستان ۇقشۇ مەن شىۇ سەكىلدى وڭىرلىك ۇجىمدىق ينستيتۋتتار پەرسپەكتيۆالارى شەڭبەرىندەگى ىنتىماقتاستىقتاردى ارتتىرۋعا ەرەكشە ءمان بەرىپ وتىر. كوپتەگەن جۇمىستار قارۋلى كۇشتەردى نىعايتۋ ءۇشىن جاسالۋدا. قارۋلى كۇشتەردى قازىرگى زامانعى قارۋ-جاراقتارمەن جانە تەحنيكامەن جابدىقتاۋ, جوعارى دەڭگەيلى ۇتقىر جانە جەدەل باسقارۋدى قامتاماسىز ەتۋ وتە ماڭىزدى. سونداي-اق, اسكەري ماقساتتاعى وتاندىق جوعارى تەحنولوگيالىق ونىمدەردى ءوندىرۋ جولعا قويىلۋدا. ءتۇرلى وقىس ارەكەتتەرگە جەكە قۇرامنىڭ جاۋىنگەرلىك دايىندىعى جەتكىلىكتى دەۋگە دە نەگىز بار. تەك 2013 جىلدىڭ وزىندە عانا 90 وقۋ-جاتتىعۋ, ونىڭ ىشىندە حالىقارالىق دەڭگەيدەگى «دالا قىرانى», «جاۋىنگەرلىك ىنتىماقتاستىق» سياقتى شارالار وتكىزىلدى. اعىمداعى جىلى قازاقستاندا اۋعانستاننان كواليتسيا كۇشتەرىنىڭ شىعارىلۋىنا بايلانىستى پايدا بولۋى ىقتيمال قاتەرلەردىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان وداقتىق ۇقشۇ جەدەل دەن قويۋ ۇجىمدىق كۇشتەرىنىڭ وقۋ-جاتتىعۋلارى وتكىزىلەتىن بولادى. قازىرگى تاڭدا, سونىمەن قاتار, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسىنىڭ ماڭىزدى بۋىنى بولىپ تابىلاتىن شەكارا قىزمەتىن رەفورمالاۋعا كوپ كوڭىل بولىنۋدە. بۇل باعىتتا ءتيىستى ءىس-شارالار جوسپارىنىڭ كەشەنى بار. 2013 جىلى وتكىزىلگەن شەكاراشىلار مەن ولاردىڭ باسشى قۇرامىن اتتەستاتتاۋ ۇدەرىستەرى وسى باعىتتاعى العاشقى قادام بولىپ تابىلادى. مۇنىڭ ءبارى ىقتيمال سىرتقى اگرەسسيانى بولدىرماۋ ءۇشىن عانا ماڭىزدى ەمەس. مۇنداي قاۋىپ قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سارا ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ءىس جۇزىندە جوققا شىعارىلعان. بۇل, ەڭ الدىمەن, ەكسترەميستىك جانە تەررورلىق ۇيىمدار وكىلدەرىنىڭ ەلىمىزدىڭ اۋماعىنا كىرۋىنىڭ الدىن الۋ مەن جولىن كەسۋ ءۇشىن ماڭىزدى. ەگەر وندايلار شەكارادا كوزى جويىلاتىنىن بىلەتىن بولسا, وندا ەلىمىزدە بەلسەندى ارەكەت جاساۋعا باتىلدارى بارا بەرمەيدى. «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا وڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتەتىن باسقا دا جولدار بەلگىلەنگەن. ماسەلەن, ونىڭ ءبىرى – اۋعانستاندى ساياسي رەتتەۋ مەن قالپىنا كەلتىرۋ ۇدەرىستەرىنە قاتىسۋ. پرەزيدەنت ىشكى وڭىرارالىق ينتەگراتسيانى ورتالىق ازياداعى احۋالدى تۇراقتاندىرۋدىڭ ەڭ جاقسى ءتاسىلى دەپ بىلەدى. ەكونوميكاسى ەڭ جىلدام دامىپ وتىرعان ون ەلدىڭ قۇرامىنا كىرەتىن, ەڭ دامىعان مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنا ەنۋدىڭ ناقتى جانە پەرسپەكتيۆالى ستراتەگياسىن ىسكە اسىرا باستاعان قازاقستان وسى ۇدەرىستەرگە بەلسەندى قاتىسۋدىڭ بارلىق مۇمكىندىكتەرىنە يە. بۇل وتاندىق بيزنەستى دامىتۋدىڭ ءتيىمدى باعىتى دا بولىپ تابىلادى. كوپتەگەن ماسەلەلەر جاقىن ارادا پرەزيدەنتتىڭ جارلىعىمەن بەكىتىلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2014-2020 جىلدارعا ارنالعان سىرتقى ساياسات تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرۋ بارىسىندا شەشىلەتىن بولادى. – ءسىز قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيالارى تۋرالى ايتىپ ءوتتىڭىز. ولار نە ماقساتپەن قۇرىلعان جانە نەمەن اينالىسادى؟ – 2013 جىلى ءبىز ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە وڭ اسەرى بار جانە وسى سالانىڭ وڭىرلىك, سونداي-اق, جاھاندىق دەڭگەيلەردە جىلدام وزگەرەتىن احۋالدارعا ساياسي بەيىمدەلۋىنە مۇمكىندىك بەرەتىن ينستيتۋتتىق, نورماتيۆتىك قۇقىقتىق جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق شارالارعا ەرەكشە نازار اۋداردىق. مەملەكەت باسشىسىنىڭ وكىمىمەن وتكەن جىلدىڭ قاراشا ايىندا قاۋىپسىزدىك كەڭەسى قىزمەتىنىڭ نەگىزگى ماقساتتارى مەن باعىتتارىنا سايكەس قۇرىلعان ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيالار وسىنداي جۇمىستاردىڭ ءبىر پاراسى بولىپ تابىلادى. ولار كوميسسيا قۇزىرەتىنە, ياعني وزدەرىنە قاتىستى ماسەلەلەر شەڭبەرىندە اعىمداعى احۋالداردى كەشەندى تالداۋمەن, ۇلتتىق مۇددەلەردى قوزعايتىن وقيعالارعا جەدەل دەن قويۋ ءۇشىن شەشىمدەر جوباسىن ازىرلەۋمەن, ستراتەگيالىق ءمانى بار قۇجاتتاردى ساراپتاۋمەن اينالىسادى. بۇعان قوسا, قاۋىپسىزدىك كەڭەسى جانىندا جەكە ادامنىڭ, قوعامنىڭ جانە مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ەڭ وزەكتى ماسەلەلەرى بويىنشا عىلىمي نەگىزدەلگەن ۇسىنىمدار ازىرلەۋ ماقساتىندا قۇرىلعان ساراپتامالىق كەڭەس جۇمىس ىستەيدى. جاقىندا وتكەن ساراپتامالىق كەڭەس وتىرىسىندا ءبىز كيبەرقاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىن تالقىلادىق. قىسقاسى, تۇراقتى ءارى كەشەندى مونيتورينگ نەگىزىندە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ ناقتى ءارى ىقتيمال قاتەرلەرىن تالداۋ جۇمىسىمىزدىڭ باستى باعىتى بولىپ قالا بەرمەك. ول ءۇشىن مەملەكەتتەگى بارلىق مۇمكىندىكتەر قولدانىلاتىن بولادى. – كەزىندە ءبىزدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى زاڭىمىز تمد-دا زاڭ ۇلگىسى رەتىندە قابىلداندى. قازاقستاننىڭ تاعى دا قانداي جەتىستىكتەرىن اتاي الاسىز؟ – ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ءبىزدىڭ ەڭ باستى ەرەكشەلىگىمىز – ەلىمىزدىڭ ءتيىمدى دامۋ ستراتەگياسىنىڭ بولۋى. ونى ەلباسىنىڭ كورەگەندىگىمەن تىكەلەي بايلانىستىرۋ كەرەك. باستى ماقساتتار مەن ولارعا قول جەتكىزۋ جولدارىن دەر كەزىندە انىقتاۋ ەلىمىزدى ءتۇرلى داعدارىستاردان ساقتاۋعا جانە ونى تۇراقتى قارقىندى دامۋ وربيتاسىنا شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرىپ كەلەدى. بۇل – ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ باستاپقى شارتى. قازاقستان باسشىسىنىڭ ۇلكەن ساياسي الەۋەتى حالىقارالىق قارىم-قاتىناستار سالاسىندا دا, اتاپ ايتقاندا, ەۋرازيالىق قاۋىپسىزدىك يدەياسىن ىلگەرىلەتۋ ۇدەرىسىندە دە ايقىن كورىنەدى. پرەزيدەنتتىڭ بەدەلى مەن تانىمالدىعى ارقاسىندا ەلىمىز 2010 جىلى ەقىۇ-عا باسشىلىق ەتتى. وسى ۇيىمنىڭ تاريحىندا العاش رەت استانادا سامميتكە قاتىسۋشى 56 ەل ەۋرواتلانتيكالىق قانا ەمەس, سونداي-اق, ەۋرازيالىق قاۋىپسىزدىكتىڭ جولىن ۇستانۋشى ەكەندىگىن جاريا ەتتى. سونىمەن, جالپى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ۇدەرىستەرىنىڭ جاڭا باستاماسىنا نەگىز قالاندى. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ باستاماسىنىڭ ۇلكەن ءرولىن ءبارىمىز دە بىلەمىز. ۇستىمىزدەگى جىلعى ناۋرىز ايىندا مەملەكەت باسشىسى گااگاداعى يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى جاھاندىق سامميتكە قاتىساتىن بولادى. پرەزيدەنت وسى جىلعى حالىققا جولداۋىندا ودان ءارى دامۋدىڭ نەگىزى بولاتىن قۇندىلىقتار رەتىندە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, ەلىمىزدىڭ جالپىالەمدىك جانە وڭىرلىك پروبلەمالاردى شەشۋگە قاتىسۋىن دا اتاپ ءوتتى. ءبىز وسى نەگىزدى نىعايتۋعا ءتيىسپىز. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگى جولىنداعى جۇمىستارىڭىز جەمىستى بولسىن.
اڭگىمەلەسكەن
سامات مۇسا,
«ەگەمەن قازاقستان».