تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن قازاقستان ءوزىنىڭ ساياسي جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىندا قارقىندى سەرپىلىس جاسادى. ەلىمىز حالىقارالىق ارەنادا ايتارلىقتاي سىرتقى ساياسي جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزىپ, الەمدىك قوعامداستىقتىڭ بەدەلدى ءارى جاۋاپتى مۇشەسىنە اينالدى.
قازاقستاندىق ديپلوماتيا الەمنىڭ بارلىق ەلدەرى جانە حالىقارالىق ۇيىمدارىمەن ءوزارا ىنتىماقتاستىقتىڭ سەنىمدى جۇيەسىن قۇردى, قازىرگى تاڭداعى الەم قۇرىلىسىنىڭ ايماقتىق جانە جاھاندىق ماسەلەلەرىن شەشۋگە تەڭ دارەجەلى قاتىسىپ, ءوزىنىڭ كونسترۋكتيۆتى ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى. بۇگىندە استانانىڭ سىرتقى ساياسي قىزمەتى ۇلتتىق مۇددەلەردىڭ بارلىق سالالارى مەن ەڭ وزەكتى حالىقارالىق ماسەلەلەردى قامتيدى.
تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن قازاقستان ءوزىنىڭ ساياسي جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىندا قارقىندى سەرپىلىس جاسادى. ەلىمىز حالىقارالىق ارەنادا ايتارلىقتاي سىرتقى ساياسي جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزىپ, الەمدىك قوعامداستىقتىڭ بەدەلدى ءارى جاۋاپتى مۇشەسىنە اينالدى.
قازاقستاندىق ديپلوماتيا الەمنىڭ بارلىق ەلدەرى جانە حالىقارالىق ۇيىمدارىمەن ءوزارا ىنتىماقتاستىقتىڭ سەنىمدى جۇيەسىن قۇردى, قازىرگى تاڭداعى الەم قۇرىلىسىنىڭ ايماقتىق جانە جاھاندىق ماسەلەلەرىن شەشۋگە تەڭ دارەجەلى قاتىسىپ, ءوزىنىڭ كونسترۋكتيۆتى ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى. بۇگىندە استانانىڭ سىرتقى ساياسي قىزمەتى ۇلتتىق مۇددەلەردىڭ بارلىق سالالارى مەن ەڭ وزەكتى حالىقارالىق ماسەلەلەردى قامتيدى.
سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى قازاقستان پرەزيدەنتى بەلگىلەگەن ستراتەگيالىق سىرتقى ساياسي ماقساتتار مەن بارلىق باعىتتارداعى باسىمدىقتاردى جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا ءبىرىزدى جۇمىستى جالعاستىرۋدا. وسىلايشا, وتكەن جىلى ەلباسىمىزدىڭ قاتىسۋىمەن قازاقستاندا جانە شەتەلدەردە 170-كە جۋىق حالىقارالىق ءىس-شارالار مەن كەزدەسۋلەر ءوتتى.
ءبىزدىڭ جاقىن كورشىلەرىمىز – قىرعىزستان, تۇركىمەنستان جانە وزبەكستان ەلدەرىمەن جوعارى دەڭگەيدە جەمىستى كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلدى.
2013 جىلعى قاراشا ايىندا رەسەي فەدەراتسياسىمەن ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستىڭ بارلىق سالالارىن قامتيتىن ءححى عاسىرداعى تاتۋ كورشىلەستىك جانە وداقتاستىق تۋرالى جاڭا كەلىسىمگە قول قويىلدى.
قحر-دىڭ جاڭا توراعاسى سي ءتسزينپيننىڭ استاناعا العاشقى مەملەكەتتىك ساپارى اياسىندا ەنەرگەتيكا, قارجى جانە ينۆەستيتسيا سالالارىندا جالپى سوماسى 35 ملرد. اقش دوللارىن قۇرايتىن ناقتى كەلىسىمدەرگە قول قويىلدى. سونىمەن قاتار, ەكى مەملەكەت اراسىندا سۋ الماسۋ جونىندەگى كەلىسىم جوباسىنا قاتىستى 2015 جىلدان باستاپ جۇمىس جۇرگىزۋ تۋرالى ماڭىزدى ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزىلدى.
اقش-پەن ەكىجاقتى جانە حالىقارالىق كۇن ءتارتىبىنىڭ كەڭ اۋقىمدى ماسەلەلەرى بويىنشا ستراتەگيالىق ارىپتەستىك سەنىمدى جالعاسۋدا.
ەۋروپا باعىتىندا جاڭا بەلەستەر الىندى. ەلباسىمىز موناكو كنيازدىگىنە ءوزىنىڭ العاشقى ساپارىمەن باردى. ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستار تاريحىندا العاش رەت ۇلىبريتانيا پرەمەر-ءمينيسترى د.كەمەروننىڭ قازاقستانعا مەملەكەتتىك ساپارى بولىپ ءوتتى. بۇل ساپار ءبىزدىڭ قارىم-قاتىناستارىمىزدى ستراتەگيالىق ارىپتەستىك دەڭگەيىنە شىعاردى. العاشقى رەسمي ساپارىمەن استاناعا يسپانيا ۇكىمەتىنىڭ توراعاسى م.راحوي كەلدى.
ەۋروكوميسسيانىڭ توراعاسى ج.م.بارروزۋدىڭ وتكەن جىلعى ماۋسىم ايىندا قازاقستانعا جاساعان ساپارى ەلىمىزدىڭ ءىرى ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە ينۆەستيتسيالىق ارىپتەسىمىز بولىپ تابىلاتىن ەو-مەن كەڭ اۋقىمدى قارىم-قاتىناسىن تەرەڭدەتۋگە ايتارلىقتاي ىقپال جاسادى.
سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسى ءوزىنىڭ ازيالىق باعىتىن كۇشەيتە ءتۇستى. بۇل ءبىزدىڭ ءداستۇرلى ارىپتەستەرىمىز – جاپونيا, كورەيا رەسپۋبليكاسى, ءۇندىستان, مالايزيا ەلدەرى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, ايماقتىڭ باسقا دا مەملەكەتتەرىنە قاتىستى. وسىلايشا, يندونەزيا پرەزيدەنتى س.ب.يۋدويونونىڭ استاناعا العاشقى مەملەكەتتىك ساپارى بارىسىندا ەكى ەلدىڭ مەملەكەتتىك جانە جەكە ونەركاسىپتەرىنىڭ, سونداي-اق, قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ قاتىسۋىمەن ساۋدا جانە ەكونوميكا, تەحنولوگيالىق بايلانىستار سالالارىندا بىرقاتار كەلىسىمدەرگە قول قويىلدى.
بۇۇ, ەقىۇ, يىۇ, اوسشك, شىۇ, ۇقشۇ جانە باسقا دا كوپجاقتى قۇرىلىمدار شەڭبەرىندەگى ءوزارا ىقپالداستىق پەن كوپجاقتى ديپلوماتياعا ۇلكەن نازار اۋدارىلدى. 2014-2016 جىلدار ارالىعىندا توراعالىق تۇركيادان قحر-عا وتەتىن ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەستى تولىققاندى حالىقارالىق ۇيىمعا ترانسفورماتسيالاۋ جونىندە ارىپتەستەرمەن ءارى قاراي جۇمىستاردى جالعاستىرۋعا ۇلكەن ءمان بەرىلۋدە.
سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى ءوزىنىڭ قۇرىلعان كۇنىنەن باستاپ, ەڭ الدىمەن, مەملەكەت پەن قوعامدى دامىتۋ ماسەلەلەرىنە ىقپال جاساۋ قاجەتتىلىگىنە سۇيەندى. ەلىمىزدىڭ ءىرى ىشكى ساياسي, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك رەفورمالاردى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قازاقستان ءدال وسى ديپلوماتيالىق قۇرالدارمەن قولايلى سىرتقى ورتانى قالىپتاستىردى.
سىرتقى ساياسات تۇجىرىمداماسىن قۇرۋ ۇدەرىسى بىرنەشە ساتىدان تۇردى – ونىڭ ارقايسىسىندا مەملەكەت باسشىسى سىرتقى ساياسي باسىمدىقتاردى ايقىنداپ, قۇجات قازاقستاننىڭ قازىرگى زامانداعى ورنى مەن ءرولىن, سونىمەن قاتار, ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياسي قىزمەتىنىڭ قاعيدالارىن, ماقساتتارىن, باسىمدىقتارى مەن الدا تۇرعان تاپسىرمالارىن انىقتايتىن قۇجات بولىپ تابىلدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2014-2020 جىلدارعا ارنالعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ساياسي تۇجىرىمداماسىن بەكىتۋى جاڭا 2014 جىلدىڭ ماڭىزدى وقيعاسى بولدى. بۇل قۇجات «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا بەكىتىلگەن سىرتقى ساياسي ۇستانىمدار اياسىندا جاسالىپ شىعارىلعان, سوندىقتان جاڭا تۇجىرىمداما وسىعان دەيىنگى قۇجاتتاردان ءوزىنىڭ مازمۇندىق تولىقتىرىلۋى جاعىنان ەرەكشەلەنۋى تابيعي زاڭدىلىق. بۇل ەلباسى العا قويعان جاڭعىرتۋ ۇدەرىستەرىنىڭ جاڭا باسىمدىقتارىنىڭ, قازاقستاننىڭ ءوسىپ كەلە جاتقان حالىقارالىق بەدەلى مەن ىقپالىنىڭ, قازىرگى زامانعى ساياسات پەن ەكونوميكانىڭ وزىندىك جاڭا ترەندتەرىنىڭ پايدا بولۋىمەن بايلانىستى.
قۇجاتتى ازىرلەۋ بارىسىندا, ءبىر جاعىنان, قازاقستان سىرتقى ساياساتىنىڭ ساباقتاستىعىن ساقتاپ تۇرسا, ەكىنشى جاعىنان, زاماناۋي وزگەرىستەرگە دەگەن ونىڭ بالامالىعىن پاش ەتۋ ماقساتى تۇردى. ناتيجەسىندە بۇل ويىمىز ىسكە استى دەپ سەنەمىن. تۇجىرىمدامادا كورسەتىلگەن سىرتقى ساياسي قىزمەتتىڭ باسىم باعىتتارى ىرگەلى, مىزعىمايتىن جاعدايىن كورسەتسە, سونىمەن قوسا, بۇگىنگى كۇننىڭ تالاپتارى مەن جاڭا يمپەراتيۆتەردى دە قامتىعان.
تۇجىرىمداماعا اشىق قوعامدىق سيپات بەرۋ جاڭالىق بولدى. وسىلايشا, ءبىز ەكى بىردەي ماسەلەنى شەشىپ وتىرمىز. سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قىزمەتىنە انىق جانە ناقتى باعدار قويىپ جانە بۇدان دا ماڭىزدىسى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ساياسي باعىتى مەن باسىمدىقتارىن ءبىزدىڭ قوعام مەن شەتەلدىك ارىپتەستەرىمىزدىڭ جاقسىراق تۇسىنۋىنە جول اشىپ وتىرمىز.تەرەڭىرەك ءتۇسىنىسۋ مول سەنىمگە جول اشادى; تۇسىنىكتى جانە بولجامعا كەلەتىن كونتراگەنت كوپ جاعدايدا ەڭ جاقىن ارىپتەسكە اينالادى.
تۇجىرىمدامانىڭ كەلەسى ەرەكشەلىگى ونىڭ شاعىن سيپاتىندا. بۇل مازمۇنىنىڭ نەگىزگى اسپەكتىلەرىن ءبولىپ شىعارۋ ءۇشىن جانە اقپاراتتى قابىلداۋ قولايلىلىعى ءۇشىن جاسالعان. ول الدىمىزداعى جەتى جىلعا ەسەپتەلگەن قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياسي فيلوسوفياسى رەتىندە بەرىلگەن.
تۇجىرىمداما سوڭعى بەكىتىلۋىنە دەيىن قازاقستاندىق زاڭنامامەن قاراستىرىلعان ءتيىستى ازىرلەۋ جانە مەملەكەتتىك ورگاندارمەن كەلىسۋ جولىنان ءوتتى. ونى ازىرلەۋ كەزىندە قازاقستاننىڭ ساراپتامالىق قاۋىمداستىق وكىلدەرىنىڭ ۇسىنىستارى, سونىمەن قاتار, حالىقارالىق ءومىردىڭ ءتۇرلى اسپەكتىلەرى بويىنشا ەلىمىز جۇرتشىلىعىنىڭ پىكىرلەرى مەن باعالارى ەسكەرىلدى. وسى مۇمكىندىكتى پايدالانا وتىرىپ, تۇجىرىمدامانى جاساۋعا جانە ونى تالقىلاۋعا قاتىسقان ادامدارعا شىنايى العىسىمدى بىلدىرگىم كەلەدى.
تاۋەلسىزدىك تاڭىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى جاريا ەتكەن كوپۆەكتورلى جانە تەڭدەستىرىلگەن سىرتقى ساياساتتىڭ قاعيداتتارى ءوزىنىڭ قالىپتاسقاندىعىن راستادى جانە حالىقارالىق قوعامداستىقپەن ءوزارا ىنتىماقتاستىقتىڭ بالاماسىز نەگىزىنە اينالدى. سونىمەن قاتار, الەمدىك ساياساتتا بولىپ جاتقان شىنايى جاعدايلاردى ەسكەرە وتىرىپ, قۇجاتتىڭ وسى رەداكتسياسىندا ۇلتتىق مۇددەلەردى نىق قورعاۋ جانە ءوزارا تيىمدىلىك نەگىزىندە ەرەكشە سىندارلى سىرتقى ساياسات جۇرگىزۋ قاجەتتىلىگى كۇشەيتىلگەن. جۋىردا جاريالانعان قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋى دا ءبىزدى وسىعان باعىتتايدى.
قازاقستان حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ مۇشەسى بولىپ تابىلادى جانە وندا بولىپ جاتقان بارلىق ۇدەرىستەرگە ءسوزسىز تاۋەلدى بولادى. وسى جايتتى ەسكەرە وتىرىپ, ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتى سىندارلى بولماۋى مۇمكىن ەمەس. ادەتتە «ساياساتتا تۇراقتى دۇشپاندار مەن تۇراقتى دوستار جوق, تەك تۇراقتى مۇددەلەر بار», دەلىنەدى. قازىرگى حالىقارالىق جاعدايدا بۇل ناقىل ءسوز ءوز وزەكتىلىگىن جوعالتقان جوق.
قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتتاعى ماقساتى جايىندا جازىلعان قۇجاتتان ءداستۇرلى نۇسقاۋلارمەن بىرگە, مىسالى, «ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ, قورعانىس مۇمكىنشىلىكتەرى, ەگەمەندىك جانە اۋماقتىق تۇتاستىق», سونداي-اق, جاڭا ەلەمەنتتەردى تابۋعا بولادى.
اتاپ ايتقاندا, ماسەلە «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن ءتيىمدى ورىنداۋ ءۇشىن قولايلى جاعداي جاساۋ, حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ جاعدايىن جوعارى دەڭگەيگە كوتەرۋگە قول جەتكىزۋ, كوپۇلتتى قوعامنىڭ بىرلىگىن, قۇقىقتىق مەملەكەتتى جانە دەموكراتيالىق ينستيتۋتتاردى نىعايتۋ, ادامنىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعىن ىسكە اسىرۋ بولىپ تابىلادى. ەگەر بۇرىن نازار ايتارلىقتاي دەڭگەيدە مەملەكەتتىڭ مۇددەسىن قورعاۋعا اۋدارىلسا, ال بۇگىنگى تاڭدا نازار بىرتىندەپ قوعامنىڭ قاجەتتىلىكتەرىن ازاماتتاردىڭ جيىنتىعى مەن ءار قازاقستاندىقتى جەكە الۋ رەتىندە قامتاماسىز ەتۋىنە اۋىسىپ كەلەدى. وسى تاپسىرما اياسىندا ءبىز شەت-ەلدەردەگى قازاق دياسپوراسى مەن قازاق تىلىنە دەگەن قامقورلىقتى جالعاستىرا بەرۋدى قاراستىرامىز.
قازاقستان ءۇشىن باسەكەلەستىككە يە الەمدە وزىنە لايىقتى ورىن تابۋعا ارەكەت جاساۋ جات ماسەلە ەمەس. وسىعان بايلانىستى سىرتقى ساياساتتاعى جاڭا تۇتاس نۇسقاۋلاردىڭ ىشىنەن ەلدىڭ «جاسىل» دامۋعا اۋىسۋى مەن الەمنىڭ 30 ەڭ دامىعان مەملەكەتتەر قاتارىنا كىرۋىن تابۋعا بولادى. استانا قالاسىندا وتەتىن «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى» اتتى ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىنە ساپالى دايىندىق پەن ونى وتكىزۋ, سونداي-اق, جوعارى تەحنولوگيا مەن ەنەرگيا ساقتاۋ ستاندارتتارى مەن تەحنولوگيالاردى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ەنگىزۋ وسى ماقساتقا جەتۋدەگى ەڭ باستى ەلەمەنتتەردىڭ ءبىرى بولماق.
ەلدەردىڭ كوبىسى ءوزىنىڭ ۇلتتىق مىنەز-قالپى الەۋەتىن اشىپ كورسەتۋ ارقاسىندا دامۋعا قول جەتكىزگەنى بەلگىلى. وسىعان وراي, قازاق جانە ەلىمىزدەگى باسقا دا ۇلتتاردىڭ ۇلتتىق-مادەني ەرەكشەلىكتەرىن ساقتاۋ مەن مەملەكەتتىڭ جەكە دامۋ جولىمەن ءجۇرۋ قازاقستان سىرتقى ساياسي قىزمەتىندەگى باستى باعىتتاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.
تۇجىرىمدامادا قازاقستاننىڭ قازىرگى سىرتقى ساياساتىندا ورتالىق ازيانى باستى ستراتەگيالىق باسىمدىقتاردىڭ ءبىرى رەتىندە العا تارتۋ – جاڭا ماڭىزدى ەنگىزۋلەردىڭ ءبىرى. وسىنداي باعىت ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ تۇپكى ۇلتتىق كوزقاراسى جاعىنان ماڭىزدى بولىپ سانالادى دەپ ويلايمىز. قازاقستان ورتالىق ازيانىڭ ورتاسىندا ورنالاسقان جانە ونىڭ بەيبىتشىلىگى كورشىلەس جاتقان مەملەكەتتەرمەن تىعىز بايلانىستى. الدىمەن بۇل – ەكونوميكالىق جانە ساياسي دامۋدى, ايماقتىق تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى, جاڭا سىن-قاتەرلەر مەن قاۋىپتەرگە قارسى تۇرۋدى قامتاماسىز ەتۋ.
بارلىق ورتالىقازيالىق ەلدەردىڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ كەپىلى ولاردىڭ ايماقارالىق ىنتىماقتاستىققا بەلسەندى قاتىسۋىندا جانە كەلەشەكتە ەكونوميكالىق ينتەگراتسيادا دەپ ەسەپتەيمىز. تەك وسى جاعدايدا عانا جالپى ايماقتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ەكولوگيالىق ماسەلەلەرىن ءتيىمدى شەشۋگە, ساۋدا جانە كولىكتىك بايلانىستاردى نىعايتۋعا, حالىقتارىمىزدىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ جۇمىستارىن باستاۋعا بولادى.
قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ نەگىزىندە ادەتتەگىدەي ەلدىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىنىڭ باسىمدىقتارى جاتىر. ءدال وسى كوزقاراسپەن ءبىز ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ ءجۇرىسىن جانە وعان قاتىسۋىن باعالايمىز.
ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا XXI عاسىردىڭ جاھاندانۋداعى زاڭدى قۇبىلىسى مەن ءادىل بەتالىسى بولىپ تابىلادى. بىردە-ءبىر مەملەكەت ەكونوميكانىڭ ينتەگراتسيالانۋىنسىز ءتيىمدى دامۋعا قول جەتكىزە المايدى. ال ءبىزدىڭ ەكونوميكامىز جاڭا نارىقتارعا شىعۋدى, ينۆەستيتسيا مەن ساۋداداعى بوگەۋلەردى الىپ تاستاۋدى تالاپ ەتەدى. بۇل ءۇشىن ءبىز ەكونوميكالىق ينتەگراتسياعا جانە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتى قۇرۋعا بەت الامىز. سونىمەن بىرگە, ءبىز ساياسي ەگەمەندىكتىڭ باياندىلىعىن, قابىلداناتىن شەشىمدەردىڭ ەكونوميكالىق دالەلدىلىگىن, كەزەڭدىلىگىن, پراگماتيزم مەن ءوزارا پايدا رەتىندەگى نەگىزگى قاعيدالارىن مۇلتىكسىز ساقتايمىز. ءبىز, سونداي-اق, ينتەگراتسيانىڭ بارلىق ورگاندارىندا تەڭ وكىلەتتىك پەن ينتەگراتسيالىق ءوزارا ارەكەتتەسۋدىڭ بارلىق دەڭگەيىندەگى كونسەنسۋستىڭ بولۋىن العا تارتامىز.
سونىمەن قاتار, تۇجىرىمدامادا قازاقستاننىڭ سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتىندەگى باسىمدىقتاردى ىسكە اسىرۋعا ەرەكشە كوڭىل اۋدارىلادى. ءبىز مۇندا وتاندىق ەكونوميكاعا «نوۋ-حاۋ» مەن شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ بويىنشا جانە قازاقستاندىق بيزنەستىڭ الەمدە العا باسۋى بويىنشا ساياسي-ديپلوماتيالىق قولداۋدى ماڭىزدى دەپ سانايمىز. حالىقارالىق تاجىريبە ءسىم-دەردىڭ جانە ەلشىلىكتەردىڭ قىزمەتىن ەكونوميالاندىرۋ ديپلوماتيانىڭ دامۋىنداعى باستى بەتالىسى بولىپ سانالۋىن كۋالاندىرادى. مىسالى, قازاقستاندا تىركەلگەن شەتەلدىك ەلشىلەردىڭ ءسىم-گە جانە باسقا مەمورگاندارعا ارنالعان ۇندەۋلەرىنىڭ كوپشىلىگى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىققا بايلانىستى.
قازاقستاننىڭ حالىقارلىق بەدەلىنىڭ نىعايۋى ەلىمىزدىڭ الەمدىك ۇيىمدار جۇمىسىنا ايماقتىق جانە جاھاندىق دەڭگەيدە بەلسەندى قاتىسۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى. سونىمەن بىرگە, قازاقستان ءبىزدىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىمىزگە جاۋاپ بەرەتىن قىزمەتى بار حالىقارالىق ۇيىمدارعا قاتىسادى. قازاقستان بۇۇ مۇشەسى رەتىندە سوڭعى جىلدارى وسى بەدەلدى ۇيىمنىڭ قىزمەتىنە بەلسەندى قاتىسىپ كەلەدى. قازاقستاندىق بىرقاتار باستامالار الەمدىك قوعامداستىق تاراپىنان تولىق قولداۋ تاۋىپ, ەلىمىزدىڭ جاعىمدى حالىقارالىق ءيميدجىن قالىپتاستىرۋعا وڭ ىقپال ەتىپ وتىر. ءبىز بۇگىن وسىنداي نەگىزدەمەلەردىڭ ارقاسىندا 2017-2018 جىلدارى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە تۇراقتى ەمەس مۇشە بولۋعا ۇمىتكەرمىز.
جاھاندىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى بەلسەندى جانە جاۋاپتى ساياسات قازاقستانعا يادروسىز الەم, قارۋسىزدانۋ مەن جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن تاراتپاۋ قوزعالىسىندا كوشباسشى بەدەلىن الىپ كەلدى. جاڭا تۇجىرىمداما سىرتقى ساياساتقا قاتىستى وسى ماڭىزدى سالاداعى ميراسقورلىقتى ساقتاپ قالۋدى كوزدەيدى.
الەمدىك قوعامداستىقتىڭ اجىراماس بولىگى بولا وتىرىپ, قازاقستان قورشاعان ورتانى قورعاۋ جانە جاھاندىق كليماتتى ساقتاۋ ماسەلەلەرىنە ەرەكشە كوڭىل اۋدارا بەرەتىن بولادى. بۇل ەل اۋماعىندا ورنالاسقان ەكولوگيالىق وسالداۋ ايماق بولىپ تابىلاتىن ارال تەڭىزى جانە بۇرىنعى سەمەي يادرولىق پوليگونىمەن ايقىندالادى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنداعى باسىمدى ايماقتاردىڭ جانە ەلدەردىڭ اراسىنداعى كوشباسشىلار ىشىندە رەسەي, قىتاي, ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى, اقش, ەۋروپا جانە تمد كەڭىستىگى ەدى. تۇجىرىمدامانىڭ جاڭا ماتىنىندە ءداستۇرلى سپەكترلەردى قامتيتىن باسىم باعىتتاردى كەڭەيتۋ قاراستىرىلعان. اتاپ ايتقاندا, سىرتقى ساياساتتىڭ ازيالىق ۆەكتورىن نىعايتۋ سونىڭ ىشىندە قازىرگى ۋاقىتتا جاسالىپ جاتقان ارنايى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى جوسپارلانىپ وتىر. ينۆەستيتسيالىق-تەحنولوگيالىق جانە ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق ءوزارا ءىس-ارەكەتتىڭ باستى سالالارى بولماق. مۇنداي شەشىمنىڭ قابىلدانۋ دۇرىستىعى ءبىزدىڭ بۇرىنعى تاجىريبەمىزبەن دالەلدەنەدى. ءسويتىپ, 2009-2011 جىلدارى تابىستى ىسكە اسقان «ەۋروپاعا جول» مەملەكەتتىك باعدارلاما ساۋدا مەن ينۆەستيتسيا كولەمىن ەداۋىر ارتتىرۋعا, قارىم-قاتىناستاردىڭ بارلىق سپەكترلەرى بويىنشا ەۋروپا ەلدەرىمەن ىنتىماقتاستىقتى جانداندىرۋعا ىقپال ەتتى.
قازاقستان جاقىن جاتقان ەل رەتىندە اۋماعىنان حالىقارالىق تەرروريزم, ەسىرتكى تاسىمالى, ءدىني ەكسترەميزم قاۋپى تارالاتىن اۋعانستاننىڭ بەكەم جانە تۇراقتى دامۋىنا مۇددەلى جانە بۇل ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇرعىدا اياقتانۋىنا حالىقارالىق ارىپتەستەرمەن بىرگە ارەكەتتەسۋگە دايىن. وتانىمىزدى ورتا جانە تاياۋ شىعىس ەلدەرىمەن بىرىكتىرەتىن تاريحي جانە رۋحاني بايلانىستار ەسەبىنەن ءبىز بۇل وڭىردە كوپتەن كۇتكەن تۇراقتىلىقتىڭ تەزىرەك ورناۋىنا ءۇمىت ارتامىز. قازاقستان ءاردايىم يران يادرولىق باعدارلاماسى اياسىنداعى جاعدايدى بەيبىت جولمەن, ياعني تەك ديپلوماتيالىق تۇرعىدا رەتتەۋگە ۇندەپ كەلەدى جانە ءوزارا ءتيىمدى شەشىمدەر شىعارۋ ءۇشىن يراننىڭ بارلىق مۇددەلى تاراپتارمەن سىندارلى ۇنقاتىسۋىنىڭ جالعاساتىنىنا سەنەدى.
ءبىزدىڭ ەلدىڭ ارتىپ كەلە جاتقان بەدەلى مەن ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەرى افريكا, ورتا جانە لاتىن امەريكاسى ەلدەرىمەن ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ العىشارتتارىن قالىپتاستىردى. ەلباسى 2013 جىلعى قاراشادا وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسىندا ەلشىلىك اشۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى. بۇل ەل «افريكا قۇرلىعىنىڭ قاقپاسى» سانالادى. وسى جىلى قازاقستاننىڭ مەكسيكا جانە ەفيوپيادا ەلشىلىكتەرى اشىلادى دەپ كۇتىلۋدە. ال 2012 جىلدان باستاپ ەلىمىزدىڭ برازيلياداعى ەلشىلىگى ءوز قىزمەتىن باستاعانى ءمالىم.
جاڭا تۇجىرىمداماعا سايكەس, ەلىمىز ءوز مۇددەسىن ەڭ الىستاعى ەلدەر مەن ايماقتاردا ىلگەرىلەتۋدى جوسپارلاۋدا. بۇل ماسەلەنى تاۋەلسىزدىكتىڭ ءتاڭسارى شاعىندا كۇن تارتىبىندە مۇلدە باسقا ماسەلەلەر تۇرعان كەزدە شەشۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. ءدال بۇگىن, قازاقستان تۇراقتى جانە سەرپىندى دامۋشى ەل رەتىندە قالىپتاسىپ, 2050 جىلعا دەيىن ءوز الدىنا ۇلكەن ماقساتتار قويعان كەزدە, بۇدان دا اۋقىمدى كەڭ سىرتقى ساياسات جۇرگىزۋ ءۇشىن جاڭا العىشارتتار پايدا بولىپ وتىر.
وزىنە وتكەن جىلداردان تاريحي ءتاجىريبە جيناقتاعان جاڭا تۇجىرىمداما قازاقستاندىق ديپلوماتيا دامۋىنىڭ كەلەسى كەزەڭىنە بەت بۇرعىزۋدا. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز ونى ءتيىمدى جانە ساپالى جۇزەگە اسىرۋ بولىپ تابىلادى.
ەرلان ىدىرىسوۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ
سىرتقى ىستەر ءمينيسترى.