قازاق پوەزياسىنىڭ جارقىن جۇلدىزى ەدى

ءومىرىن ولەڭمەن ورنەكتەگەن, جىرلارىنان اسقاق التايدىڭ ورلىگى دە, كارى حازاردىڭ تاكاپپارلىعى دا, ساعىمدى سارىارقانىڭ سىرشىلدىعى دا, وڭتۇستىك ولكەنىڭ جانعا جايلى اۋاسىنىڭ جىلىعى دا ايقىن كورىنىپ تۇراتىن فاريزا اقىندى تۋعان حالقى, ەلى, جىرسۇيەر قاۋىم تۇگەل جوقتاپ جاتىر. ءبىز بۇدان ءبىرشاما ۋاقىت بۇرىن گازەتىمىزدىڭ سايتىندا سونداي حاتتاردىڭ بىرقاتارىن جاريالاپ ەدىك, ەندى, مىنە, سولاردىڭ سوڭىن الا تاعى ءبىر دۇركىن ويلار مەن تىلەكتەر كەلىپ جەتتى.

ءبىتىمى بولەك جان ەدى...

فاريزا اپامىز دا ماڭگىلىك ساپارعا اتتاندى.

«سۇحبات» كىتابى ارقىلى تانىپ, جيىرما جىلعا جۋىق قاسىندا جۇرگەندە, ءبىتىم-بولمىسىنان كوپ ونەگە الدىم.

ول ەركىندىكتى, بوستاندىقتى سۇيەتىن. ويلاعان ويى, ايتقان ءسوزى, جاساعان ءىسى بىردەي بولىپ تۇرۋشى ەدى.

ونى «اساۋ, تارپاڭ» دەپ تابيعاتىن تانىماعاندار, شىندىقتى بەتكە ايتاتىن تۋراشىلدىعىنان, ءوز ۇستانىمىنان تايمايتىن مىنەزىنەن تايسالاتىندار ايتاتىن.

تارپاڭدىعى تاكاپپارلىقتان, وركەۋدەلىكتەن ەمەس ەدى.

ول ەشۋاقىتتا ەشكىمدى جاماندامايتىن, بىرەۋلەرگە كوڭىلى تولماعان ساتتەردە «جاي ادام عوي» دەپ قانا قويا سالاتىن, اڭگىمەنى ۇزاق-سونارعا سوزبايتىن.

جالعاندىقتى, جاساندى كولگىرسۋدى جانى سۇيمەۋشى ەدى. جانى وتە نازىك بولاتىن.

«اقىنداردى سالىستىرىپ قاراۋعا بولمايدى, اركىمنىڭ دەڭگەيى بار, شاماسى كەلگەنىنە قاراي جازادى, سوندىقتان اناۋ ارتىق, مىناۋ كەم دەۋ ورىنسىز» دەيتىن.

شىنشىلدىعى سول – ولەڭ جازۋدى قويىپ بارامىن, پوەزيادا ايتارىمدى ايتىپ بولدىم, – دەپ اشىق مالىمدەدى.

سويتە تۇرا, قالامى قولىنان تۇسكەن جوق. وسى كەسەل جابىسقالى پۋشكيننىڭ ولەڭدەرىن اۋداردى, «مارك تۆەنگە ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ ءجۇرمىن» دەۋشى ەدى.

20 قاڭتاردا سوڭعى رەت اۋرۋحانعا بارىپ كوڭىلىن سۇراعانىمدا: «مۇحامەد پايعامبار» دەگەن كىتابىمدا بۇرىنىراق جازىلعاندىقتان وزگەرتۋگە جاتاتىن مىناداي-مىناداي جەرلەرى بار, سونى كومپيۋتەرىڭدەگى نۇسقادا تۇزەتىپ قويشى» دەپ تاپسىرىپ ەدى.

ەشقاشان, قايسىبىر جاعداي بولماسىن ۇساقتىق تانىتقانىن كورمەدىم. بۇل مىنەزدى وزگەلەردەن دە تالاپ ەتەتىن. «مەن تىلەيمىن كۇڭكىل مەن ۇساقتىقتان, ساقتاعاي دەپ دالامنىڭ جىگىتتەرىن» دەگەنى جاي عانا جالىندى ءسوز ەمەس ەدى.

ول وزىنەن ۇلكەندەرگە ەرەكشە قۇرمەتپەن قاراۋشى ەدى. ءماريام حاكىمجانوۆا, ومىربەك جولداسبەكوۆ, زەينوللا قابدولوۆ, قاراتاي تۇرىسوۆ, شەرحان مۇرتازا, ءابدىجاميل نۇرپەيىسوۆتەردى ىلتيپاتپەن ۇدايى ايتىپ وتىراتىن.

ول – قازاقتاعى قىز بىتكەننىڭ اناسىنداي ەدى. ءبىزدىڭ ۇيدەگى ءسىڭلىسىن ايرىقشا جاقسى كوردى.

وتباسىنداعى مەيىرىمى ەرەكشە بولاتىن, ەرتە قايتىس بولىپ كەتكەن اعاسىنىڭ ۇل-قىزدارىنىڭ ءبارىن جەتىلدىرىپ, قامقور بولدى.

ادامنىڭ ءبارى – بۇل ومىردە جولاۋشى عانا عوي, ماڭگىلىك ورنىنا بەتتەگەن اپامنىڭ جانى ءجانناتتا بولىپ, نۇرى پەيىشتە شالقىعاي دەپ تىلەۋ قالدى دا بىزگە...

مىرزاگەلدى كەمەل.

فاريزا قىز فانيدەن ءوتتى!

نارىن قۇمىنىڭ ىزىڭداعان قۋرايى مەن شاعىل بۇيراتتارىنان قاناتتانىپ, ارمانشىل بالا قيالى كون تاريحتى كيەلى توپىراقتان ءنار الىپ, قازاق پوەزياسىنىڭ كوگىندە اقيىق اقىننىڭ اماناتىن ارقالاپ, قالىقتاعان ارشىن -اقىن فاريزا دۇنيەدەن وزدى.

ايەل تەك ەرلىك تاعدىر كەشەدى. جار سالىپ, جاريالاماي ەرلىك جاسايدى.

«بيىك تۇرعان ءبىر كۇش بار,

ديدارىنا جەر دە قۇشتار, كۇن قۇشتار:

ول نازىكتىك,

ماڭگى شۋاق, نۇرى – قۇت,

سارقىلمايتىن جىلىلىق,

ول – تىرلىكتىڭ قۋاتى –

ايەل اتتى ۇلىلىق! – دەپ الەمگە جار سالعىڭ كەلەدى» دەپ فاريزا اپامنىڭ ءوزى  جىرلاعانداي, التى الاشتىڭ اناسى, قازاق قىز- كەلىنشەكتەرىنىڭ پاناسى, ۇلت رۋحانياتىنىڭ جوقشىسى پەندەلەرگە قوش دەدى! ءومىردىڭ جالعاندىعىن ايتساڭشى! ساعىم با دەرسىڭ؟!

 جاناشىر اپام, رۋحاني انامنان ايىرىلىپ, قۇلازىپ قالدىم!

 «سۋ سۇراساڭ بال بەرگەن,

سارايشىقتىڭ قىزدارى-اي» دەيمىن,  ادالدىعى مەن اقيقاتىن ايتار  تۋرالىعى, كىسىلىگى جانە كىسى تانيتىن قاسيەتى, اسىرەسە, كولگىرسۋدى جانى سۇيمەيتىندىگى ەندى ەستەلىك بولىپ قالدى. ەلىنىڭ قامىن جەپ, ابىرويىن ويلاعان قازاق ۇلدارىنىڭ تىلەۋىن تىلەيتىن تىلەۋشىمىز ەدى عوي.

«ءبارىن العان – قۇلقىننىڭ ق ۇلى, بارىن بەرگەن – ۇلى» دەيدى حافيز شايىر, سول ايتقانداي فاريزاجان, فاريزا قىزدىڭ جۇدىراقتاي جۇرەگى تۋمىسىنان ەلىم دەپ سوعىپ, سانالى عۇمىرىندا كۇيكى تىرلىكتىڭ كۇيبەڭىنەن الىس, تازا بولۋعا تىرىستى.

فاريزا اپانىڭ مەن ءۇشىن ومىردەگى ورنىن ايتىپ تاۋىسا الار ەمەسپىن. ونەردەگى سىڭلىلەرى ءبىر توبە, ال بيلىككە ەندى ارالاسقان نامىستى قازاق قىزدارىنا دا ەرەكشە ءىلتيپات ءبىلدىرىپ, قامقورلىعىنا الدى. ەلگە كەلگەندە حال-جاعدايىمىزدى سۇراپ, «سەندەردى باسشىلارىڭ رەنجىتپەدى مە؟ قولداپ ءجۇر مە؟» دەپ سۇراپ, باسشىلارىمىزعا تۋعان قىزىنداي, سىرلاس سىڭىلىسىندەي تاپسىرىپ, مارتەبەمىزدى اسىرىپ كەتەتىن.

ءوزىنىڭ جىر كەشتەرىنە دە ەل باسىندا جۇرگەن سىڭلىلەرىن ارنايى شاقىرىپ, كەشكە بارعان اكىمقارالار بولسا سولارعا تابىستاپ جاتاتىن. ەڭ الدىمەن, قازاق قىزدارىنا دەگەن قامقورلىعى ەرەكشە ەدى.

بۇگىندە الاش جۇرتىنىڭ باسىن قوسقان ەلوردامىزعا پارلامەنت دەپۋتاتى رەتىندە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ كەلىپ, استانانىڭ رۋحاني وسۋىنە ايانباي ەڭبەك ەتتى. قالالىق ونوماستيكا  كوميسسياسىنىڭ بەلدى مۇشەسى رەتىندە كوشەلەرگە بوياۋى قانىق, ءسانى مەن سالتاناتى كەلىسكەن اتاۋلاردىڭ بارىنشا دەندەپ قويىلۋىنا ات سالىستى.

ەلىمىزدىڭ ەرتەڭى جاس ۇرپاقتىڭ العاشقى ءتالىم-تاربيەنى قازاق بالاباقشاسىنان الۋى ءۇشىن,  ءبىلىم ءنارىن قازاق مەكتەبىنەن سۋسىنداۋى ءۇشىن داۋىلپاز جىرلارىمەن تىڭدارماندى قاناتتاندىرىپ, قاتقان توڭدى بۇزىپ, سەڭدى قوزعادى, كوپشىلىكتىڭ ساناسىن وياتىپ, ناسيحاتتاۋشىسى بولدى.

قازاق پوەزياسىندا وزىندىك ورنەگىمەن,  نازىك ليريكاعا تولى جىرلارىمەن قولتاڭباسىن قالدىرعان فاريزا اپامىزدىڭ قاي ولەڭىن الساق تا, ونىڭ ءون بويىندا الماس قىلىشتاي جارقىراعان وتكىرلىك پەن ءمولدىر سۋداي تازالىق جاتادى. اپامىزدىڭ قايسار مىنەزى مەن ءور تۇلعاسىنان, «ۇيقىسىز تۇندەرى مەن كۇلكىسىز كۇندەرىنىڭ كۋاسى بولىپ, ايالاپ وتكەن ولەڭدەرىنەن» كەشەگى ماحامبەت پەن يساتايدىڭ ەكپىنىن سەزەسىڭ. ولەڭدەرىندە ينەنىڭ جاسۋىنداي دا جاساندىلىق جوق, ازاماتتىق ليريكاسى سىنشىلدىعىمەن, قوعامداعى, ادام مىنەزىندەگى كەلەڭسىز تۇستاردى ءدال نىساناعا الۋمەن ەرەكشەلەنەدى.

ايەل جاراتىلىسىنىڭ نازىكتىگى مەن قىلىعىن, جانى مەن ءتانىنىڭ سۇلۋلىعىن, ماحابباتىنىڭ مولدىرلىگىن تاپ فاريزاداي جارقىراتىپ, سۇيسىنتە جازعان اقىن از-كەم.

ءابدىلدا تاجىباەۆ: «فاريزادا حالىقتىق رۋح بار, ول – ەلىمەن بىرگە, قازاعىنان بولىنبەيتىن اقىن. ونىڭ ءتىلى جۇيرىك, وتكىرلىگى مەن تاپقىرلىعى, قاناعاتتىعى ءبارىمىزدى دە قىزىقتىراتىن, قۋانتاتىن اقىن. اباي باستاعان ۇلى اقىندارى بار ەلدە قىزدان شىققان فاريزاسى بولۋ دا قازاق ەلى ءۇشىن كەرەمەت جاراسىم. مەن وسى جاراسىمدى كورگەنىمە باقىتتىمىن», – دەگەن ەكەن.

مەن دە فاريزاداي قازاقتىڭ ءبىرتۋار قايتالانباس ءبىر قىزىمەن بەس كۇندىك جالعاندا عۇمىر كەشكەنىم ءۇشىن, دامدەس, داستارقانداس بولعانىم ءۇشىن, قاسىندا ءجۇرىپ ونەگەلى وسيەتىن تىڭداعانىم ءۇشىن باقىتتىمىن!!! 

ءالى ەسىمدە, ەلوردا تورىندە اقىننىڭ جىر كەشىن وتكىزگەن كۇندەرىمىز. ەكى كۇن قاتارىنان جىردان شاشۋ شاشىپ, «فاريزا جانە ونىڭ سىڭلىلەرى», «فاريزا, فاريزاجان, فاريزا قىز» اتتى جىر كەشتەرىندە حالىق ءبىر تولاستاماي, اياعىنان تىك تۇرىپ قوشامەت-قۇرمەت  كورسەتكەنى كەشە عانا سەكىلدى.

جاستار – جارا تۇسپەگەن جانىنا ءالى

تۇسىنگەندەي جانىمدى تابىنادى;

مەنىڭ اسقاق ءام مۇڭدى جىرلارىمدى

ىزدەۋى حاق سولاردىڭ, ساعىنارى...

مەن كەشپەگەن دۇنيە جوق ەكەنىن

سەزەدى ولار. سەزەدى ءبارى-ءبارى, –

دەپ جازعان اقىن اپامىزدى, ارامىزدا جۇرگەندە ءسال كورمەسەك, ورنى ويسىرىپ, ساعىناتىن اپامىزدى ۋاقىت وتكەن سايىن ىزدەرىمىز, اڭسارىمىز حاق. ارينە, ساعىنامىز, جىرىنا تابىنامىز. 

باقۇل بول, مەنىڭ جان اپام! توپىراعىڭ تورقا, جانىڭ جانناتتا بولسىن!

ورازگۇل اسانعازى,

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءماجىلىس دەپۋتاتى.                                           

 

فاريزا اپامنىڭ قازاسىن ەستىگەندە

الاتاۋدىڭ باسىنان

اقجاۋلىعى ۇشتى ما؟

تيىلماي كوز جاسىنان

دىردەكتەتتى قىس مىنا!

قىستى قويشى, جانىمنىڭ

جاۋراعانىن ايتايىن!

توسىن سوزدەن قانىمنىڭ

قايناعانىن ايتايىن!

ورنى تولماس قازانىڭ

قايرىلعانىن ايتايىن.

جالعىزىنان قازاعىم

ايرىلعانىن ايتايىن!

اپپاق قارعا اق قايىڭ

قۇلاعانىن ايتايىن.

سىڭارى جوق اققۋعا

جىلاعانىن ايتايىن!

كوكىرەگىمە ازالى ءۇن

سىيمايتىنىن ايتايىن.

قالىڭ ەلىم – قازاعىم

قيمايتىنىن ايتايىن.

بۇل وبىردىڭ ءبىر ەمىن

تابا المادىم, قايتەيىن!

اجالىڭا اراشا

بولا المادىم, قايتەيىن!

ينەدەي بوپ تەبەنىڭ

جەتىمدەردى جەبەدىڭ.

جەتى پەيىش ەسىگى –

اشىلعاي دەپ تىلەدىم!

ايتايىن مەن, ايتايىن,

ايتپاعاندا قايتەيىن!؟

ءحانبيبى ەسەنقاراقىزى.