ترانسشەكارالىق وزەندەردى پايدالانۋ تاسىلدەرىن سارالادى

بۇگiندە سۋ تاپشىلىعى – ور­تا­ازيالىق ەلدەردى عانا ەمەس, الەمدى الاڭداتىپ وتىر. وسى ورايدا الماتىدا قازاق ۇلت­تىق اگرارلىق زەرتتەۋ ۋني­ۆەر­سيتەتىندە وتكەن حالىق­ارا­لىق كونفەرەنتسيادا افريكا, ورتالىق ازيا جانە كاۆ­كاز ەلدەرىنەن كەلگەن قاتى­سۋ­شىلار عالامدىق سۋ تاپشى­لىعى ماسەلەسىن تالقىلادى.

بۇگىندە سۋ تاپشىلىعى ورتالىق ازيا مەن كاۆكاز وڭىرلەرىندە دە وزەكتى ماسەلەگە اينالىپ وتىر. قولدا بار سۋ رەسۋرستارىن شامادان تىس پايدالانۋ جانە كليماتتىڭ جاھاندىق وزگەرۋىنەن جاعداي كۇردەلەنە تۇسۋدە, وعان قوسا, وڭىردەگى سۋ رەسۋرستارىنىڭ بىركەلكى بولىنبەۋى دە جاعدايدى شيەلەنىستىرە تۇسۋدە. بالاما كوزدەر بولماعان كەزدە سۋ رەسۋرستارىنا باي سىرداريا مەن ءامۋداريا ءىرى وزەندەرىنىڭ جوعارعى اعىسىندا ورنالاسقان تاجىكستان مەن قىرعىزستان ەلدەرى قىستا سۋدى نەگىزىنەن سۋ ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ ءۇشىن, ال قازاقستان, تۇرىك­مەن­ستان جانە وزبەكستان سياق­تى تومەنگى اعىس ەلدەرى سۋدى نەگىزىنەن جازعى كەزەڭ­دە اۋىل شارۋاشىلىعى داقىل­دارىن سۋارۋ ءۇشىن پايدالانادى. سۋ رەسۋرستارىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى, دۇرىس باسقا­رىلماۋى جانە مۇددەلەردىڭ توعىسپاۋىنان ورتالىق ازيا­دا سۋدىڭ تارالۋىنا الەۋەتتى شيەلەنىستى ارتتىرىپ وتىر. قالىپتاسقان جاعداي سۋ-ەنەر­گەتيكالىق رەسۋرستاردى پايدالانۋدا ديالوگ پەن وڭىرلىك ىنتىماقتاستىق تەتىكتەرىن دامىتۋدىڭ جاڭا جولدارىن ىزدەۋ قاجەتتىگىن تالاپ ەتەدى.

ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى جونىندەگى يسلام ۇيىمى­مەن (اقيۇ) بىرلەسىپ ۇيىمداستىرىلعان جيىندا چاد, مالي, نيگەر, ماۆري­تانيا, بۋركينا-فاسو, سەنە­گال, بەنين, قازاقستان, وزبەك­ستان, قىرعىزستان, تاجىك­ستان, تۇرىكمەنستان جانە ازەر­بايجان سياقتى باتىس افري­كا مەن ورتالىق ازيادان وسى ۇيىمعا مۇشە ەلدەرگە ارنال­عان Water Hub اياسىندا قارقىندى وقىتۋ باعدارلا­ماسى تانىستىرىلدى.

سۋ ماسەلەسى Water HUB زاماناۋي نىساندارىندا حا­لىقارالىق مامانداردىڭ, زەرتتەۋشىلەردىڭ, پراك­تيك­تەر­دىڭ, يرريگاتسيامەن بايلا­نىس­تى جەكە كومپانيالاردىڭ جانە سۋ رەسۋرستارىن تۇراقتى باسقارۋ سالاسىنداعى ورتالىق ازيا مەن باتىس افريكادان يننوۆاتسيالىق وزىق تاجىري­بەمەن الماسۋ ءۇشىن ارنايى كەلگەن عىلىمي-زەرتتەۋ ينس­تي­تۋتتارى وكىلدەرىنىڭ بەل­سەن­دى قاتىسۋىمەن كەڭىنەن تالقىلاندى. بۇگىنگى تاڭدا سۋ تاپشىلىعىنا بايلانىس­تى ماسەلەلەر, ونىڭ ىشىندە ەكولوگيالىق زوندتاۋ (وزىق تاجىريبە مەن يننوۆاتسيالار), تۇراقتى تۇششىلاندىرۋ, گيدروەنەرگەتيكالىق وبەكتىنى پىسىقتاۋ جانە ەنگىزۋ, سونداي-اق ورتالىق ازياداعى سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋداعى وزىق شەشىمدەر وزەكتى.

جيىندى اشقان قازاق ۇلت­تىق اگرارلىق زەرتتەۋ ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, ۇعا ۆيتسە-پرەزيدەنتى ت.ەسپولوۆ ءىس-شارانىڭ اۋىلشارۋاشى­لىق وندىرىستىك كەشەنى ءۇشىن ما­ڭىزدى ەكەندىگىنە توقتالدى. «بۇگىندە يسلام ەلدەرىنىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى جانە حالقىنىڭ تاماق ونىمدەرىنە سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن ازىق-ت ۇلىك ءوندىرۋ, سۋ قاۋىپسىزدىگى مەن سۋدى تۇتىنۋ ماسەلەلەرى الەمدى الاڭداتىپ وتىر. جاھاندىق كليمات­تىڭ وزگەرۋى قازاقستاندا دا سەزىلۋدە. ساراپشىلاردىڭ باعالاۋى بويىنشا كليماتتىڭ بۇزىلۋى ورمانداردىڭ, سۋ رەسۋرستارىنىڭ, جايىلىمدىق جەرلەردىڭ جاي-كۇيىنە (دەمەك, مال شارۋاشىلىعىنداعى ءىستىڭ جاعدايىنا دا) جانە استىق وندىرىسىنە, جالپى وتان­دىق اگرارلىق سەكتور سەگ­مەنتى­نە اسەر ەتەدى. دەمەك, قۇر­عاق­شى­­لىققا قارسى كۇرەس تاسىل­دەرىن قايتا قاراۋ قاجەتتىلىگى تۋىندادى. بۇگىنگى توتەنشە جاع­­دايلار تۋرالى عانا ەمەس, بولاشاقتا وسىنداي جاعداي­لاردىڭ الدىن الۋ تۋرالى دا ويلانۋىمىز كەرەك. ۋني­ۆەر­سيتەت وسى پروبلەمالاردى شەشۋمەن اينالىسۋى ءتيىس ءارى جاڭا فورماتتاعى كادرلار­دى دايارلايدى. بولاشاق كادر­لار­دى ساپالى دايىنداۋ ءۇشىن «سۋ حابى» حالىقارالىق زەرتتەۋ ورتالىعى قۇرىلعان. «سۋ حابى» ەلدىڭ جانە ءوڭىردىڭ اوك يننوۆاتسيالىق دامۋىنا, اگرارلىق ەڭبەك نارىعىن­دا سۇرانىسقا يە جاڭا فور­ما­تسياداعى مامانداردى دايار­لاۋعا ناقتى جاردەمدەسەدى», دەپ اتاپ ءوتتى ت.ەسپولوۆ.

وسى ورايدا قازۇازۋ عا­لىمدارى ازىرلەگەن «حالىق­ارالىق حالال ونىمدەرىن زەرتتەۋ ورتالىعى», «اۋىل شا­رۋاشىلىعىندا سۋ رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋ ءۇشىن سۋدى تۇششىلاندىرۋ ءموبيلدى قوندىرعىسىن ازىرلەۋ جانە ەنگىزۋ», «پوليەتيلەن ۇلدىردەن جاسالعان ۆاكۋمدىق كونتەينەرلەردە سۇرلەم دايىنداۋ» جانە ت.ب. اۋىل شارۋاشى­لى­عى سالاسىنداعى بىرقاتار ينۆەس­تيتسيالىق جوبانىڭ دا ماڭىزدى ەكەندىگىن ايتا كەتكەن ءجون.

ءىس-شارا بارىسىندا ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى جونىندەگى يسلام ۇيىمىنىڭ باس ديرەكتورى ەرلان بايداۋلەتوۆ وفلاين/ونلاين فورماتىنداعى كەڭەسكە افريكا, ورتالىق ازيا جانە كاۆكازدان 50-دەن استام وكىلدىڭ قاتىسىپ وتىر­عانىن جەتكىزدى. جاھاندىق سۋ تاپشىلىعى COVID-19 پان­دەمياسىنىڭ جالعاسىپ جات­قانىنا قاراماستان تالقى­لانىپ وتىرۋى ماسەلەنىڭ اسا ماڭىزدى ەكەنىن كورسەتە­دى. «سۋدى پايدالانۋ – ءبىزدىڭ زامانىمىزداعى ەڭ وزەك­­تى جا­ھان­دىق ماسەلەنىڭ ءبىرى. سۋ, اسىرەسە سۋ رەسۋرستارى اقيۇ-عا مۇشە ەلدەردە شەك­­تەۋلى. مىسالى, ساحارا ءشولى­­نىڭ وڭتۇستىگىندەگى ەلدەر جاڭ­عىرمالى سۋ رەسۋرستارى­نىڭ تەك 23,3 پايىزىن قۇراي­دى (SESRIC OIC water vision ەسەبى, 2019) جانە حالىق­تىڭ 61 پايىزى عانا تازا سۋعا قول جەتكىزە الادى. افريكا ەل­دەرى بو­يىنشا كونتينەنت اۋما­عى­نىڭ 64 پايىزىن قامتيتىن 63 ترانسشەكارالىق وزەن اعىپ جاتىر (UNEP 2010 ەسەبى), ونىڭ ىشىندەگى ەڭ ءىرىسى كونگو, ءنىل جانە نيگەر وزەندەرى. قازىر­­­گى زامانعى تەحنو­لو­گيا­­­­­لار­دى پايدالانا وتىرىپ ترانس­شەكارالىق سۋلار­دى باسقارۋ ماسەلەلەرى, اسىرەسە وڭىردە­گى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپ­سىز­دىگىن قامتاماسىز ەتۋ وتە ماڭىزدى. 2030 جىلعا قاراي ورتالىق ازيا ەلدەرىندە, كەيبىر ەسەپ­تەۋ­­لەر بويىنشا سۋ تۇتىنۋ كەم دەگەندە 15-20 پايىزعا وسەتىن بولسا, ونىڭ سالدارى ءبارىمىزدى وي­لاندىرۋعا ءتيىس», دەپ اتاپ ءوتتى ە.بايداۋلەتوۆ.

حالىقارالىق كەڭەس جۇ­مىسىنا قىرعىزستاننىڭ يرريگاتسيا جونىندەگى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باسشىسى داميرا سىدىقوۆا, تاجىك­ستاننىڭ اۋىل شارۋا­شى­لىعى عىلىمدارى اكادە­ميا­سىنىڭ مۇشەسى نۇرزودا نازار, قازۇازۋ «سۋ حابى­نىڭ» ديرەكتورى, تەحنيكا عى­لىم­دارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور اناتولي ريابتسەۆ, تا­جىك­ستان سۋ رەسۋرستارى جانە ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنەن شەر گۋلوۆ, ازەربايجان اۋىل شارۋا­شىلىعى مينيستر­لىگى­نەن سيما ماممادوۆا جانە ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋا­شىلى­عى, ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ, عىلىمي-زەرتتەۋ مەكەمەلەرى مەن قوعامدىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى قاتىستى. دوڭگەلەك ۇستەل جۇمىسىن قورىتىندىلاي كەلە قاتىسۋشىلار ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى جونىندەگى يسلام ۇيىمىنىڭ مۇشەلەرىنە, مۇد­دەلى مەملەكەتتىك ورگان­دارعا جىبەرىلەتىن ۇسىنىستار توپتاماسىن ازىرلەدى.

الماتى