ەگەمەندىك نەگىزى - اتا زاڭ, ەل ەڭسەسى - ەلوردا

بۇل قازاقستان حالقى ءۇشىن رەسپۋبليكا دامۋىنىڭ جاڭا بەلەستەرىنىڭ باستالۋىنا ەسىك اشقان تاريحي ماڭىزدى قادام بولدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اتا زاڭى ەلدىڭ جۇيەلى تۇردە قارقىندى دامۋىنا ىقپال ەتتى. كونستيتۋتسيامىزدىڭ العاشقى پاراعى «بiز, ورتاق تاريحي تاعدىر بiرiكتiرگەن قازاقستان حالقى, بايىرعى قازاق جەرiندە مەملەكەتتiلiك قۇرا وتىرىپ, ءوزiمiزدi ەركiندiك, تەڭدiك جانە تاتۋلىق مۇراتتارىنا بەرiلگەن بەيبiتشiل ازاماتتىق قوعام دەپ ۇعىنا وتىرىپ, دۇنيەجۇزiلiك قوعامداستىقتا لايىقتى ورىن الۋدى تiلەي وتىرىپ, قازiرگi جانە بولاشاق ۇرپاقتار الدىنداعى جوعارى جاۋاپكەرشiلiگiمiزدi سەزiنە وتىرىپ, ءوزiمiزدiڭ ەگەمەندiك قۇقىعىمىزدى نەگiزگە الا وتىرىپ وسى كونستيتۋتسيانى قابىلدايمىز» دەگەن سالماقتى سوزدەرمەن باستالادى. قازاقستان ەگەمەندىكتىڭ العاشقى كۇندەرىنەن  ىشكى ىنتىماعى مەن بىرلىگىن نىعايتىپ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ءوسىرىپ, حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىمال بولا باستادى.

تاۋەلسىز قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭ ماڭىزدى باستامالارىندا, ونىڭ ىشىنە الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزىن شاقىرۋ دا كىرەدى, بۇكىل الەمدىك قوعامداستىق مويىنداعان الەمدىك دىندەر مەن وركەنيەتارالىق ۇنقاتىسۋدى جۇرگىزۋ مەن ناسيحاتتاۋدا وتانىمىزدىڭ استاناسى – نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ سالماقتى ءرولى بار. كونستيتۋتسيانىڭ جالپى ەرەجەلەر كورسەتىلگەن العاشقى بولىمدە   «رەسپۋبليكانىڭ اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرىلىسى, ونىڭ ەلورداسىنىڭ مارتەبەسى زاڭمەن بەلگىلەنەدى. قازاقستاننىڭ ەلورداسى نۇر-سۇلتان قالاسى بولىپ تابىلادى» دەپ جازىلعان.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ زاماناۋي الەمدىك قوعامداستىق ەلىمىزدىڭ استاناسى ارقىلى 100-دەن استام ەتنوس پەن 18 كونفەسسيانىڭ وكىلى بىرلىك پەن كەلىسىمدە ءومىر سۇرەتىن قازاق مەملەكەتىن قولايلى ينۆەستيتسيالىق احۋالى, جوعارى ينفراقۇرىلىمدىق دامۋى, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالاسىنداعى تاڭعاجايىپ ناتيجەلەرى بار ەل رەتىندە باعالايتىنىن ۇدايى اتاپ وتەدى.

1999 جىلى جاس تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ استاناسى يۋنەسكو-نىڭ جوعارى ناگراداسى – «بەيبىتشىلىك قالاسى» يەگەرى اتانىپ, عالامشاردىڭ ءارتۇرلى ايماعىنان كەلگەن الەمنىڭ وننان استام قالاسىنان وزىپ, العاشقى حالىقارالىق جەڭىستى جەڭىپ العاندىعى ەرەكشە نازار اۋدارتادى.

شىنىندا دا, ءوزىن-ءوزى قۇرمەتتەيتىن ءاربىر ۇلت ءۇشىن مەملەكەت استاناسى ەلدىڭ تاعدىرىنا بايلانىستى ساياسي شەشىمدەر, باعدارلامالار مەن ستراتەگيالار قابىلداناتىن ورتالىق رەتىندە قابىلداناتىنى تاريحتان بەلگىلى.

بيىل قازاقستان استاناسى – نۇر-سۇلتان قالاسى 23 جىلدىعىن اتاپ ءوتتى. قازاقستاندىقتار اراسىندا استانا جايلى ونىڭ ەلىمىزدىڭ ءىنجۋ-مارجانى, ەل رۋحىنىڭ شوعىرى, ۇلت بىرلىگىنىڭ سيمۆولى, تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بەلسەندىلىگىنىڭ تاريحي سالتانات قۇرعان جەرى جانە ءححى عاسىر مەملەكەتىنىڭ ۆيزيتتىك كارتاسى دەگەن ورتاق وي-پىكىر قالىپتاسقان.

حالىقارالىق سامميتتەر, كەزدەسۋلەر, كونگرەستەر, فورۋمدار سەكىلدى بىرقاتار جوعارى دەڭگەيدەگى ءىس-شارالارعا قانىققان نۇر-سۇلتانداعى ساياسي قايتا قۇرۋلار بەلگىلى ەكونوميستەر مەن ساياساتتانۋشىلاردىڭ ء«ححى عاسىردا الەمدىك ورتالىق بىرتىندەپ ازياعا قاراي جىلجي باستادى» دەگەن بولجامىنىڭ راستىعىن دالەلدەپ, ونى سەنىمدى تۇردە ايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. نۇر-سۇلتان جانە بۇرىنعى استانا دا, ساياسي كوشباسشىلار مەن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەردىڭ جوعارى دارەجەلى كوشباسشىلارىنىڭ وڭتايلى قابىلداۋى وسى بولجامنىڭ شىعۋىنا وزدەرىنىڭ تابىستى كۇش-جىگەرلەرىن سارقا جۇمسادى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعى قارساڭىندا الەمنىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق كارتاسىندا كەڭىنەن تانىلعان, قاتەسىز انىقتالىپ, الەمدە مويىندالعان, ابىرويى بيىك جانە جان-جاقتى قالىپتاسقان مەملەكەت رەتىندە ايقىندالادى. الەمدىك گەوساياسي الاۋىزدىقتىڭ وسىنداي قيىن ساتتەرىندە ول بارلىق الەمدىك ساياسي جانە ەكونوميكالىق ورتالىقتارمەن, نەگىزگى جۇيەلى ويىنشىلارىمەن دوستىق جانە ءوزارا پايدالى قارىم-قاتىناس ورناتا بىلۋمەن قاتار وسى ءىس-ارەكەتتەرى ارقىلى الەمدىك ساياساتتا «ورتا ولشەمدى مەملەكەت» (middle sized state) اتالعان ەلدىڭ جاڭا جاھاندىق كۇن ءتارتىبىن قۇرىپ, بۇرىن ءبىتىمسىز بولىپ كورىنگەن قارسىلاستار مەن ءتىپتى انتاگونيستەردى  دە كەلىسسوزدەر ۇستەلىنە وتىرعىزا الاتىنىن كورسەتە ءبىلدى.

1991 جىلى جاڭا استانا ءبىزدىڭ جاس مەملەكەتىمىزدىڭ بارلىق سالالارىنا جان-جاقتى كۋمۋلياتيۆتى سەرپىن بەرىپ, قازىرگى سوزبەن ايتقاندا سينەرگەتيكالىق اسەر ەتەتىندىگىن ەلەستەتۋ مۇمكىن بولمادى.

بىراق بولاشاقتى بولجاي ءبىلۋ قاسيەتى تەك باسشىلارعا ءوز حالقىن ناقتى جەتىستىكتەرگە جەتەلەۋ ءۇشىن بەرىلەتىنى بەلگىلى. سونىمەن, ەلباسى 1994 جىلى 6 شىلدەدە قابىلدانعان اقمولا قالاسىنىڭ جاڭا مارتەبەسىن بەكىتۋ تۋرالى جوعارعى كەڭەستىڭ تاريحي شەشىمىنىڭ باستاماسىن كوتەرىپ, كەيىنىرەك ونى ماڭگىلىك ەتتى.

قالانىڭ كەڭ اۋماعى, جاعىمدى گەوگرافيالىق ورنى, ونىڭ ىشىندە ەلدىڭ نەگىزگى ەكونوميكالىق ورتالىقتارىنا جاقىندىق, ىشكى كوشى-قون ورتالىعى, جوعارى دەموگرافيالىق الەۋەت, جاقسى دامىعان كولىك ينفراقۇرىلىمى جانە سالىستىرمالى تۇردەگى قولايلى ورتا – وسىنداي بارلىق ساياسي, ەكونوميكالىق جانە مادەني فاكتورلاردى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جاڭا استانانى تاڭداۋ كەزىندە مۇقيات ەسكەردى.

تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قازاقستاندىق استانانىڭ اتاۋى بىرنەشە رەت وزگەردى – اقمولا قالاسىنان استاناعا دەيىن, كەيىنىرەك استانانىڭ نەگىزىن قالاۋشى جانە باس ساۋلەتشىسى – نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اتىنا وزگەردى. 2019 جىلعى 23 ناۋرىزداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىمەن استانا قالاسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى – نۇر-سۇلتان قالاسى دەپ وزگەرگەرتىلدى. ەلوردا اتىنىڭ وزگەرۋىنە وراي, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا تۇزەتۋ ەنگىزىلگەن بولاتىن.

قاسىم-جومارت توقاەۆ قر كونستيتۋتسياسىنىڭ 25 جىلدىعىنا ارنالعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا سويلەگەن سوزىندە «كونستيتۋتسيانىڭ مازمۇنى ۋاقىت تالابىنا سايكەس جەتىلىپ, جاڭارتىلىپ وتىرادى, بۇل زاڭدى قۇبىلىس. بۇگىندە بۇكىل الەمنىڭ كەسكىن-كەلبەتى وزگەرىپ جاتىر. وسىنداي كەزەڭدە قازاقستان دا كوشتەن قالماي, قارقىندى دامۋدا. سوندىقتان قالىپتاسقان جاڭا احۋالعا ساي اتا زاڭنىڭ ماتىنىنە قوسىمشا قۇقىقتىق تەتىكتەر مەن نورمالار ەنگىزىلىپ وتىرادى» دەگەن بولاتىن.

ەۋرازيانىڭ قاق ورتاسىندا ورنالاسقان ەلىمىزدىڭ باس قالاسى - تاۋەلسىزدىكتىڭ جەمىسى, بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمنىڭ التىن بەسىگى. 

تاريح تۇرعىسىنان مۇمكىن الەمدەگى ەڭ جاس استانا بولا تۇرا نۇر-سۇلتان قالاسى بىرنەشە جىل ىشىندە حالىقارالىق ساياسي جانە ديپلوماتيالىق ورتالىقتاردىڭ جوعارى بەدەلىنە يە بولعان قالالار قاتارىنا كوتەرىلە الدى.

ەگەر الەمنىڭ زاماناۋي كارتاسىنا ۇڭىلەتىن بولساق, ءبىز داۋلاردى شەشۋدىڭ جالپىعا تانىمال پلاتفورماسى رەتىندە قىزمەت ەتەتىن بىرنەشە قالانى عانا كورەمىز. ولاردىڭ اراسىندا, ادەتتە, شۆەيتساريالىق جەنەۆا, فيندىك حەلسينكي جانە نورۆەگيالىق وسلونى اتاۋ داستۇرگە اينالعان.

سوندا تابيعي سۇراق تۋىندايدى – نەگە جانجالداسۋشى تاراپتار مەن حالىقارالىق ۇيىمدار ءدال وسى قالالاردى ارتىق كورەدى؟ قىسقاشا ايتقاندا, ماسەلە ولاردىڭ ىڭعايلىلىعى نەمەسە بەيتاراپ مارتەبەسىندە عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, مۇنداي فورۋمداردى وتكىزەتىن «قوجايىن» ەلگە دەگەن سەنىم دەڭگەيى جانە ونىڭ ىزگىلىكتى گۋمانيستىك ميسسياسىن قۇرمەتتەۋدەن دە تۇرادى. سونىمەن, قازاقستاننىڭ استاناسى وسىنداي «الەمدىك تارتىمدى نۇكتەلەر» قاتارىندا تەز ءارى ءساتتى ورىن العاندىعى ايقىن بولدى.

سوڭعى كەزدەرگە دەيىن ەڭ كۇردەلى مەملەكەتارالىق داۋلاردى شەشۋدىڭ باسىمدىلىعى ءداستۇرلى تۇردە ەۋروپاعا تيەسىلى بولعاندىعى بەلگىلى, ويتكەنى ونىڭ شەڭبەرىندە اتىستى توقتاتۋ جانە قوعامدار مەن مەملەكەتتەردىڭ ءوزارا بەيبىت  ءومىر ءسۇرۋى تۋرالى تاعدىرلى كەلىسىمدەرگە قول جەتكىزىلگەن بولاتىن.

الەمنىڭ ساياسي كارتاسىندا پايدا بولىپ, ەۋرازيانىڭ ءدال گەوگرافيالىق ورتالىعىندا ورنالاسقان نۇر-سۇلتان قالاسى وسى ايتىلماعان مونوپوليانى دا تۇبەگەيلى وزگەرتتى. وسى ونجىلدىقتار ىشىندە ەلىمىزدىڭ باستى قالاسى ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى كەڭەسى, تمد, ۇقشۇ, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق, شىۇ, ەقىۇ جانە يىۇ سامميتتەرى, يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسىنىڭ كەلىسىمدەرى, ەكسپو, سيريا ماسەلەسىن رەتتەۋ جانە باسقالارى بويىنشا كەلىسسوزدەر وتكىزىلگەن ورىن بولعاندىعىن اتاپ ءوتۋ جەتكىلىكتى.

جالپى العاندا, قازاقستانعا جانە ونىڭ الەمدىك بەيبىتشىلىكتى نىعايتۋعا قوسقان ۇلەسىنە قاتىستى ء«بىرىنشى» دەگەن ءسوزدى ءجيى قولدانۋعا بولادى. بۇل جەردە تمد كەڭىستىگىندە ءبىرىنشى بولىپ كورشىلەرىمەن شەكاراسىن تولىعىمەن رەتتەپ, زاڭدى تۇردە بەكىتكەن ءبىزدىڭ ەل دەپ ايتا الامىز.

ءبىزدىڭ ەل ەقىۇ ءسامميتىن ءبىرىنشى بولىپ وتكىزۋ قۇرمەتىنە يە بولىپ قانا ەمەس, سونىمەن بىرگە وسى بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمنىڭ ۇزاق مەرزىمدى داعدارىستى ەڭسەرۋىنە كومەكتەستى. ەكسپو كورمەسى العاش رەت وسىندا ءوتتى.

اقىرىندا, ءبىزدىڭ ەلىمىز تمد ەلدەرى اراسىندا ءبىرىنشى بولىپ (رەسەيدەن باسقا) عالامشارداعى بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىككە جاۋاپ بەرەتىن نەگىزگى قۇرىلىم – بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ مۇشەسى بولىپ سايلاندى. وسىنداي مىسالدار ءتىزىمىن جالعاستىرا بەرۋگە بولادى.

سيرياداعى جاعدايدى رەتتەۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەر وتاندىق ديپلوماتيانىڭ اسەرلى جەتىستىگى بولىپ سانالادى.

بىرىنشىدەن, جەنەۆاداعى ۇقساس فورماتتار تىعىرىققا تىرەلگەندە كەزدەسۋ فاكتىسىنىڭ ءوزى ماڭىزدى بولدى. تاراپتاردى ءبىر ۇستەلگە جيناۋدىڭ ءوزى ءاردايىم ماسەلە ەكەنىن ەسكەرسەك, ءبىر-بىرىنە قارسى سوعىسقانداردى مامىلەگە كەلتىرىپ كەلىسسوزدەر ۇستەلىنە وتىرعىزۋدى كوزگە ەلەستەتۋ وتە قيىنعا سوعادى.

ەكىنشىدەن, نۇر-سۇلتانداعى كەزدەسۋ زورلىق-زومبىلىقتى توقتاتۋ مەن گۋمانيتارلىق وپەراتسيالاردى وتكىزۋدىڭ نەگىزىن سالدى.

ۇشىنشىدەن, سيريانىڭ باسىم بولىگىندە دەەسكالاتسيا جانە دەراديكالداندىرۋ ايماقتارى قالىپتاستى.

قازاقستاننىڭ قاقتىعىستاردى رەتتەۋمەن قاتار دەلدالدىق ارەكەتتەرى دە جەتەكشى الەمدىك دەرجاۆالار مەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ نازارىنان تىس قالمادى.

بۇگىندە كوپتەگەن ساراپشىلار تاراپىنان قازىرگى زاماننىڭ ەڭ نازىك ماسەلەلەرى بويىنشا عالامدىق ديالوگ الاڭى رەتىندە ءدال وسى نۇر-سۇلتاننىڭ ۇسىنىلاتىنى كەزدەيسوق ەمەس. ولارعا ۋكراينا بويىنشا نورمانديا فورماتىن مينسكىدەن نۇر-سۇلتانعا اۋىستىرۋ, رەسەي مەن اقش پرەزيدەنتتەرى اراسىندا بىتىمگەرشىلىك كەزدەسۋ وتكىزۋ, سونداي-اق سولتۇستىك كورەيانىڭ يادرولىق باعدارلاماسى بويىنشا كەلىسسوزدەر وتكىزۋ يدەيالارى جانە باسقالارى جاتادى.

قازاقستاننىڭ جانە ونىڭ استاناسىنىڭ ورلەي تۇسكەن ءرولى دىندەر, مادەنيەتتەر مەن وركەنيەتتەر ديالوگىن دامىتۋ جانە ىلگەرىلەتۋمەن بەلگىلەنەدى.

تاعى دا, ەگەر ءسىز جانجالدى جاعدايلاردىڭ گەوگرافياسىن قارار بولساڭىز, وندا ولار كوبىنەسە ءدىن سەكىلدى نازىك جانە سەزىمتال ماسەلەمەن بايلانىستى بولادى. كەلىسپەۋشىلىكتەردىڭ ءتۇپ-تامىرى نانىم-سەنىمدەردە  ەمەس, ولاردى راديكالداندىرۋ مەن ساياساتتاندىرۋ ارەكەتتەرىندە جاتىر دەگەن ۇستانىمعا تۇسىنىستىكپەن قاراي وتىرا قازاقستان 2000-شى جىلداردىڭ باسىندا دىندەر مەن كونفەسسياارالىق ديالوگتى دامىتۋ جانە وركەنيەتارالىق قاتىناستاردى نىعايتۋ يدەياسىن ۇسىندى.

ادىلەتتىلىگىن ايتار بولساق, باستاپقىدا بۇل باستاما الەمدە كەڭ قولداۋ تاپپاعانىن مويىنداۋ قاجەت. وعان الەمدىك ەليتالاردىڭ تەز اراداعى مىندەتتەردەن باس تارتىپ, ۇزاق مەرزىمدى كاتەگوريالاردا ويلاۋعا قابىلەتسىز ەكەندىگى ۇلكەن اسەر ەتتى. ال, كەيبىر وزگە جاعدايلاردا الەمدىك باستامالارمەن شىعۋ تەك ۇلى دەرجاۆالارعا ءتان قاسيەت دەگەن بەلگىلى ستەرەوتيپتەر دە ورىن الدى.

الايدا, دالەلدەرگە سەندىرە ءبىلۋ جانە تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جەكە الەمدىك بەدەلى كۇماندىكتى ىسىرىپ, الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ ديالوگىن دامىتۋ يدەياسىن پراكتيكالىق ارناعا اينالدىرۋعا مۇمكىندىك بەردى.

قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اتاپ وتكەندەي, «... بارلىق الەمدىك دىندەر قازاق جەرىنەن ءوتتى, سوندىقتان توزىمسىزدىك نەمەسە ءدىني فاناتيزم بىزگە جات. بۇل رۋحاني ءداستۇر, كەز-كەلگەن جاعدايدا قۇداي سوزىنە دەگەن اشىقتىق – بۇل قازاقستانداعى كونفەسسياارالىق كەلىسىمنىڭ ماڭىزدى نەگىزدەرىنىڭ ءبىرى. ءبىز الەمگە توزىمدىلىكپەن, ەتنوسارالىق, كونفەسسياارالىق كەلىسىممەن جانە ديالوگپەن تانىمالمىز».

2003-2018 جىلدارى وتكەن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ التى سەزىنىڭ شاقىرىلىمدارى رۋحاني كوشباسشىلار تەك عيبادات پەن ۋاعىزدارمەن شەكتەلىپ قانا قويماي, وزدەرىنىڭ بەدەلى ارقاسىندا ادامزاتتىڭ ەڭ كۇردەلى ماسەلەلەرىن شەشۋگە بەلسەنە قاتىسا الاتىندىعىن ايقىن كورسەتتى.

وسىنىڭ ەڭ ماڭىزدىلىعى مەن  قۇندىلىعى – قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ سەزدى شاقىرۋ تۋرالى باستاماسى حالىقارالىق ءومىردىڭ فاكتورىنا اينالدى. ونىڭ جاڭالىعى تەك العا قويىلعان ماقساتتاردىڭ وزەكتىلىگىندە عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە الەمنىڭ تاعدىرلى ماسەلەلەرىن شەشۋ تەك ءداستۇرلى ساياساتكەرلەردىڭ قۇزىرىندا ەمەستىگى بولدى. مىسالى, ەگەر سايلانعان مەملەكەت باسشىلارى تەك ءبىر ەلدىڭ حالقىن باسقارسا, وندا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارى شەكارالارعا قاراماستان, ءارتۇرلى مەملەكەتتەردە,  كونتينەنتتەردە تۇراتىن 100-دەن استام تىلدە سويلەگەن ميللياردتاعان ادامدار مەن ولاردىڭ ارماندارىن باسقارادى, جانە ولاردىڭ رۋحاني جانى مەن تىلەكتەرىنىڭ كىلتىن بىلەدى.

سوندىقتان الەمدىك پراكتيكادا بۇرىن-سوڭدى بولماعان استانانىڭ دىنارالىق ءسامميتىنىڭ باستاماشىسى بولعان ەلباسى كوپتەگەن ونجىلدىقتار الدا بولاتىن جاعدايدى بولجاي ءبىلدى. الەمنىڭ ماڭىزدى زاماناۋي گەوساياسي ماسەلەلەرىن تالقىلاپ, جاھاندىق كۇن ءتارتىبىنىڭ جاڭا قىرلارى مەن كوپكونفەسسيالىق ديالوگتىڭ باعىتتارىن ايقىنداي وتىرا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارى اسەرلى جالپى ىشكى ءونىمى مەن وراسان زور ارمياسى بار مەملەكەتتەردىڭ الەمدىك ساياساتكەرلەرى تابا الماعان پروبلەمالار مەن ماسەلەلەردىڭ شەشىمدەرىن استانانىڭ بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىنىڭ ءداستۇرلى دوڭگەلەك ۇستەلىندە وسىلايشا سابىرلى, دوستىق جانە توزىمدىلىك جاعدايىندا شەشۋگە بولاتىنى مەن قاجەتتىگىنىڭ جارقىن مىسالدارىن  كورسەتۋدە.

قازاقستان مەن ەلباسىنىڭ ارقاسىندا ءارتۇرلى كونفەسسيالاردىڭ كوشباسشىلارى قيىن جاعدايلاردان شىعۋ جولدارىن ءوزارا بىرلەسىپ تالقىلاۋعا جانە پىسىقتاۋعا مۇمكىندىك الدى. بەيبىت ۇندەۋدىڭ مۇسىلمان جانە حريستيان الەمىندە, سونىمەن بىرگە باسقا كونفەسسيالار تاراپىنان دا سەنىمگە يە بولعان ەلدەن شىققاندىعى ءسوزسىز ءوزىنىڭ ءرولىن اتقاردى. قازاقستاننىڭ قوسىمشا ارتىقشىلىعى رەتىندە ونىڭ بۇكىل الەم مويىنداعان جانە وعان «نازارباەۆ فەنومەنى» دەگەن ساياسي انىقتاما بەرگەن قازاقستاندىق قوعام مەن ونداعى ۇلتارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتۋدەگى ءساتتى تاجىريبەسىن اتاپ وتكەن ءجون.

سونىمەن, قازاقستاننىڭ جاڭا استاناسىنىڭ تاريحي جولىنا تاعى ءبىر شولۋ جاساي وتىرىپ, ونىڭ ساياسات پەن ەكونوميكا, مادەنيەت پەن عىلىمداعى جەتىستىكتەرمەن تولىقتى دەپ ايتۋعا بولادى. مۇنىڭ ءبارى, اسىرا سىلتەمەي ايتار بولساق, بۇكىل مەملەكەت دامۋىنا وراسان ىقپال ەتتى.

الايدا, ءبىز كورىپ وتىرعانىمىزداي, نۇر-سۇلتاننىڭ باسىنان باستاپ ءوزى ءۇشىن بەلگىلەگەن دامۋدىڭ جوعارى شەگى تەك ەلدىڭ شەڭبەرىمەن, ءتىپتى ايماقتىڭ شەڭبەرىمەن عانا شەكتەلمەگەن.

ءبىزدىڭ ەلوردامىز جانە ونىمەن بىرگە قازاقستان رەسپۋبليكاسى بىرتىندەپ حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ بەلسەندى سۋبەكتىسى رەتىندە وراسان زور ساياسي ماڭىزعا يە بولۋدا جانە ونىڭ وسى الۋان ءتۇرلى قاتىناستاردا وزىندىك «داۋىسى» بار. تيىسىنشە, شيرەك عاسىر بۇرىن عانا كوپشىلىك ءۇشىن تىم ءورشىل بولىپ كورىنگەن مىندەتتەر دايەكتى تۇردە جۇزەگە اسىرىلۋدا. «مىقتى ەلدەر عانا ءوز الدىنا ۇلكەن ماقسات قويا الادى» دەگەن بەلگىلى دانالىققا سۇيەنسەك, وسىلاي بولۋى دا كەرەك شىعار.

تابىستى مەملەكەت رەتىندە بارلىق كريتەريلەر بويىنشا قۇرىلعان قازىرگى قازاقستان, ارينە, تالانتتى, رۋحاني جەتىلگەن جانە وتە ەڭبەكقور حالىقتىڭ جانقيارلىق ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى بولىپ تابىلادى.

قازاقستاندى ايماقتىق كوشباسشىدان الەمدىك ليدەرگە اينالدىرۋدىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن موينىنا ارتقان ءححى عاسىردىڭ جارقىن پاسسيونارى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان استانا بۇگىنگى كۇنى قوعام مەن مەملەكەتتىڭ بارلىق سالالارىندا, ونىڭ ىشىندە ساياسات, عىلىم, سپورت, مادەنيەت, مۋزىكا جانە باسقالارىندا جاس پاسسيونارلاردى  قالىپتاستىرۋ مەن تاربيەلەۋدە ءوزىنىڭ ۇلكەن ۇلەسىن قوسۋدا. ۇنەمى جاڭاشىلدىققا ۇمتىلۋ, كرەاتيۆتى شىعارماشىلىق, پەرفەكتسيونيزمگە دەگەن تۇراقتى ۇمتىلىس – مۇنىڭ ءبارى استانادان ايماقتارعا جانە سول جەردە تۇراتىن ادامدارعا بەرىلۋدە.

سونىمەن, ءححى عاسىردى كوپتەگەن ساراپشىلار «ازيانىڭ عاسىرى» دەپ تانيدى دەگەن سوزدەر نەگىزسىز ەمەس, ال قازاقستان جانە ونىڭ استاناسى نۇر-سۇلتان دا الەمدىك پاسسيونارلىق ورتالىقتاردىڭ بىرىنە اينالۋدا. ويتكەنى, استانانىڭ نەگىزىن قالاۋشى جانە سەزدىڭ باستى اۆتورى ايتقانداي: «دۇشپاندىققا ۇيلەسىم, توزىمدىلىك جانە رۋحانيلىقپەن قارسى تۇرساق جانە ءبىز ءوزارا سەنىم مەن ىنتىماقتاستىقتى نەگىز قىلىپ الساق شەشىلمەيتىن ماسەلە بولمايدى. مۇنى جەتە ءتۇسىنۋ ادامعا ءۇمىت ۇيالاتادى جانە بولاشاققا دەگەن سەنىمدى نىعايتادى».

ن.نازارباەۆتىڭ كونفەسسياارالىق جانە وركەنيەتارالىق ديالوگتى دامىتۋ ورتالىعىنىڭ قىزمەتىنە كەلەر بولساق, مەن ونىڭ قۇندىلىق پاراديگماسى – بىرەگەي الەمدىك وركەنيەتارالىق, دىنارالىق جانە كونفەسسياارالىق ديالوگتى ۇيىمداستىرۋعا ارنالعان الاڭدى قۇرۋعا باستاماشى بولعان قازاقستاننىڭ دامۋىمەن بىرگە ورلەۋ, دامۋ ۇستىندە ەكەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى.

الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرى سەزىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ يدەيالارىنان باستاپ قازىرگى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ستراتاگەماسىنا دەيىنگى ساباقتاستىقتىڭ وسىنداي قۇندىلىق پاراديگماسى «ەستيتىن مەملەكەتتىڭ» تۇجىرىمداماسى بولىپ تابىلادى.

2019 جىلدىڭ 2 قىركۇيەگىندە مەملەكەت باسشىسى قازاقستان حالقىنا «سىندارلى قوعامدىق ديالوگ – قازاقستانداعى تۇراقتىلىق پەن وركەندەۋدىڭ نەگىزى» اتتى جولداۋىن جاريالاپ, وندا ازاماتتاردىڭ سىندارلى وتىنىشتەرىنىڭ بارلىعىنا جەدەل ءارى ءتيىمدى جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن وسى تۇجىرىمدامانى ىسكە اسىرۋ مىندەتىن قويدى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ ايتقان جاڭا يمپەراتيۆ شىن مانىندە ءتيىمدى مەملەكەتتىلىكتى دامىتۋدىڭ فورمۋلاسى بولىپ تابىلادى, سونىمەن قاتار ول سىرتقى ساياسي باسىمدىقتار, مادەنيەت, ونىڭ ىشىندە وركەنيەتتەر, دىندەر جانە كونفەسسياارالىق ديالوگقا اسەرلى ىقپالى زور.

قازاقستاندا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان «ەستيتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىندا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرى سەزىنىڭ جانە ونىڭ ينستيتۋتتارىنىڭ كۇن تارتىبىمەن دە-يۋرە جانە دە-فاكتو جوبالانىپ, ىسكە اسىرىلعان ماڭىزدى يدەيالار, كوزقاراستار بار, مىسال رەتىندە, وسى تۇجىرىمدامانىڭ وزەگى بولىپ تابىلاتىن ء«ارتۇرلى پىكىرلەر - ءبىرتۇتاس ۇلت» دەگەن يدەيانى السا بولادى.

شىن مانىندە, سەزدىڭ رۋحاني مۇراتتارى بولىپ تابىلاتىن ء«ار ءتۇرلى دىندەر, ءارتۇرلى ەتنيكالىق توپتار – ءبىر تولەرانتتىق الەم» دۇنيەتانىمى توقاەۆتىڭ تۇجىرىمداماسىمەن ءوزارا تىكەلەي بايلانىستا. بۇل تاڭقالارلىق ەمەس, ويتكەنى بۇل تۇجىرىمدامانىڭ نەگىزى ەلدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىنىڭ باسىم باعىتتارىنان باستاۋ الادى.

ن.نازارباەۆتىڭ كونفەسسياارالىق جانە وركەنيەتارالىق ديالوگتى دامىتۋ ورتالىعىنىڭ جۇمىسى ەلىمىزدىڭ جالپى «جۇمساق جانە اقىلدى» (soft and smart power) كۇش-قۋاتتى ىلگەرىلەتۋ ساياساتىن جۇرگىزۋ جانە كونفەسسياارالىق, ەتنوسارالىق جانە كەڭىنەن الساق وركەنيەتارالىق ديالوگتى مەملەكەت رەتىندە ۇلگىلى تۇردە ىسكە اسىرىپ جاتقان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءيميدجىن نىعايتۋ ماقساتتارىمەن ۇندەس كەلەدى.

2019 جىلى قۇرىلعاننان كەيىنگى وسى ەكى قىسقا تاريحي ۋاقىت ىشىندە ن.نازارباەۆ ورتالىعى ادامي كاپيتالدى شوعىرلاندىرۋ مەن تارتۋ ورتالىعى, جاستار جانە شىعارماشىلىق زەرتتەۋ كۇشتەرىنىڭ ورتالىعى رەتىندە قازاقستاننىڭ جانە ونىڭ استاناسى نۇر-سۇلتاننىڭ ءيميدجىن نىعايتۋعا ءوز ۇلەسىن قوسۋ جولىندا ەلدەگى جانە الەمدەگى تانىمال عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارىنىڭ بىرىنە اينالدى.

قازىرگى كەزدە قازاقستاننىڭ استاناسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ ءىرى ساياسي جانە اكىمشىلىك ورتالىعى, ەلدىڭ نەگىزگى دامۋ جەلىلەرىنىڭ قيىلىسىندا ورنالاسقان ەڭ ماڭىزدى جانە تاعدىرشەشتى سىرتقى ساياسي شەشىمدەر قابىلداۋ ورتالىعى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, تابىستى تسيفرلاندىرۋ جانە يننوۆاتسيالىق جانە بيزنەس-پروتسەستەردىڭ جانە ەڭ باستىسى – ادامي كاپيتالدى قارقىندى دامىتۋ, توزىمدىلىك پەن كەلىسىمنىڭ جارقىن مىسالى بولىپ تابىلادى.

اتا زاڭىمىز ەگەمەندىگىمىز بەن ەلدىگىمىزدىڭ ماڭگىلىك تۇعىرى بولىپ, ەلوردامىزدىڭ ەڭسەسى ءاردايىم بيىكتەي بەرسىن!

بولات سارسەنباەۆ,

«كونفەسسياارالىق جانە وركەنيەتارالىق ديالوگتى دامىتۋ جونىندەگى ن.نازارباەۆ ورتالىعى» كەاق باسقارما توراعاسى