اڭىز ادام

ونىڭ اڭىزعا اينالعان ەسىمى اتالعاندا, نۇرلى بەت-بەينەسىن كوز الدىمىزدا ەلەستەتكەنىمىزدە, «كيە» دەگەن ءسوز ويىمىزعا ورالا بەرەدى. ءدال وسى ءبىر-اق اۋىز ءسوز ونىڭ بۇكىل بولمىس-ءبىتى­مىن, تۇلعالىق قاسيەتىن اشىپ تۇر­عانداي كورىنەدى. وزبەكالى جانى­بە­كوۆ – وزىنەن كەيىنگى ۇرپاق «شەراعاڭ» دەپ اتاپ كەتكەن ۇلت ماق­تانىشى شەرحان مۇرتازا ايت­قانداي, كيەلى ادام. ويتكەنى قازىرگى قولدا بار كوپ قۇندى تاريحي جادىگەرلەردىڭ, قاسيەتتى مە­كەندەردىڭ بۇگىنگە بۇزىلماي جەت­ۋى تۋرالى اڭگىمە قوزعاعاندا, ءسوزسىز وزبەكالى جانىبەكوۆتىڭ اتى اتا­لادى. سونىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى – تايقازان.

40 جىلعا كەرى شەگىنسەك, وتكەن عاسىردىڭ 1978 جىلى, ياعني ءوز-اعاڭ قازاق كسر مادەنيەت مي­نيست­رلىگىنە قىزمەتكە تۇرعان تۇستا ازىرەت سۇلتان مەشىتىنە ار­ن­ايى ات باسىن بۇرىپ, قاراۋ­سىز قالعان كيەلى ورىننىڭ جاع­دا­يىمەن قانىقتى. سول كەزدە كەسەنەدەگى ەڭ قۇندى جادىگەر – تاي­قازان ورنىندا بولمادى. قا­ز­­اق­ستان كەڭەس وكىمەتىنىڭ قۇرا­مىن­دا ەدى. ول كەزدەگى ساياسات بارى­مىزگە بەلگىلى. تايقازان 1935 جىلى لەنينگراد, قازىرگى سانكت-پەتەر­بۋرگ قالاسىندا وتكەن كور­مەگە قويىلۋ ءۇشىن الىنىپ, ۋاق­­­تى­لى كەرى قايتارىلماعان بو­لا­تىن. ءۇش ايلىق كورمەگە الىپ كەتكەن كيەلى جادىگەردى 54 جىل­دان كەيىن تاريحي وتانىنا قايتارۋعا سول ۋاقىتتاعى قازاق كسر ما­دەنيەت ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى وزبەكالى جانىبەكوۆتىڭ اتقارعان جانقيارلىق جۇمىسى, ەرلىككە پارا-پار سىڭىرگەن ەڭبەگى بىردەن-ءبىر سەبەپكەر بولعان ەدى. كەسەنەنىڭ «جىرتىعىن» جاماپ, قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىمەن ءوزى دە بىلەك سىبانا اينالىسقان. قيۋىن كەلتىرىپ, تىگىسىن جات­قىز­عان سول شارۋانىڭ ءبارى وسى سوزىمىزدە تايقازاننىڭ ەلگە ورالۋ وقيعاسىنىڭ كولەڭكەسىندە قالىپ قويعانداي. شىنتۋايتىنا كەلگەندە, ازىرەت سۇلتان مەشى­تى­نىڭ ءاربىر دەتالىنە, بۇگە-شى­گە­سىنە دەيىن ءوز-اعاڭ كوزىنىڭ قا­راشىعىنداي قاراپ قال­پىنا كەلتىردى. بۇل – ناعىز قايراتكەرگە عانا ءتان قاسيەت.

ەل اۋزىندا «ارىستان بابتان تىلە, ياساۋيگە تۇنە» دەيتىن وسيەت تۇنعان قاناتتى ءسوز بار. قا­زاق جۇرتى زيارات ەتەتىن ءدال وسى ارىستان باب كەسەنەسىنىڭ قيراعان بولىكتەرىن بۇتىندەگەن دە – وزبەكالى جانىبەكوۆ. اقيقا­تىن­دا وسى سويلەمنىڭ ءوزى وڭاي ايتىلا سالاتىن ءسوز سەكىلدى. ايت­پەسە بۇل جۇمىس زور قاجىر-قاي­راتپەن, اسقان تاباندىلىقپەن كەلدى. سەبەبى كەسەنەنى قالپىنا كەلتىرۋگە سول كەزدە بيلىك جۇر­گىز­گەن ماسكەۋ قارسى بولدى. سون­داي قارسىلىققا قاراماستان ۇلكەن تاۋەكەلدى تالاپ ەتەتىن ءىستى ءۇيىرىپ اكەتۋ – تاباندىلىقتىڭ عانا ەمەس, تاپقىرلىقتىڭ, تەرەڭ فيلوسوفيالىق ساياساتكەرلىكتىڭ, ۇلت­جاندىلىقتىڭ بەلگىسى. ارىس­تان بابتىڭ جۇمان مەشىتى سول تۇستا قيراپ جاتقان بولاتىن. ونى قايتا تۇرعىزۋعا ماسكەۋ رۇق­سات بەرمەگەن-ءدى. بىراق ەر قاي­رات­كەر ەبىن تاپتى. ورتا عاسىرلىق وتىراردى سۋلاندىرۋ جۇيەسى دەپ اتالاتىن ەكسپوزيتسيانى سىل­تاۋعا اينالدىرىپ دەگەنىنە جەت­كىز­دى, ويىنداعىنى ىسكە اسىردى. ارىستان باب كەسەنەسىنىڭ مەشىت بولىگى كەزىندەگى ساياساتتىڭ سال­قىنىمەن ءسۇرىلىپ, ناماز وقى­تىل­ماي قالعان. قازاقتى رۋحانيا­تى­نان ايىرعان كەزەڭ عوي. سونداي ساياساتقا قاراماستان ءوز-اعاڭ بىر­نەشە جىل ىشىندە كەسە­نەنى قال­پى­نا كەلتىردى. ارتىن­شا قاسيەتتى ورىن مەملەكەت قارا­ما­عى­نا ءوتتى.

ءوز-اعاڭ قازاقتىڭ رۋحانياتىن قايتارۋ ارقىلى ۇلتتىڭ رۋحىن وياتاتىنىن تەرەڭ ءتۇسىندى. سول سەبەپتى قازاق رۋحانياتىنىڭ مۇرالارىن ءجىتى زەرتتەدى. ونىڭ ەل بىلەتىن قايراتكەرلىگى – ءبىر توبە, قايتالانباس عىلىمي جولى – ءبىر توبە. عىلىمداعى دالەلدى ىزدەنىس ويلارى كۇنى بۇگىنگە دەيىن وزەكتىلىگىن جويماعان ماسەلەلەردىڭ نۇكتەسىن قوياتىنداي. «توركىنى رۋشىلدىققا, تايپاعا, جۇزگە, جەرلەستىككە, جىكشىلدىككە بولىنۋگە اپارىپ سوعاتىنىنا قاراماستان, سول بەس-التى سوزدەن «ديالەكت» جاساپ جۇرگەن زەرتتەۋشىلەر دە بار. ءاردايىم ءبىر-بىرىمەن مولىنان ارالاسىپ, التايعا جاۋ تيسە-اق اتىراۋعا, كارى كاسپيگە دەيىن ۇدەرە كوشەتىن..., كەرەك دەسەڭىز, بۇرىن جەكەلەگەن حاندىقتاردا وقشاۋلانا ءومىر ءسۇرىپ كورمەگەن قازاقتا ديالەكت قايدان بولسىن؟», دەيدى ءوز-اعاڭ. ءوزىنىڭ قاراقان باسىن ەمەس, كوپتىڭ قا­مىن ويلاپ, قازاققا ورتاق, تۇسى­نىكتى ءتىل قالىپتاستىرۋدى كوز­دەگەن ۇلت مۇرالارىنىڭ مۇ­را­گەرى, جوقتاۋشىسى بولعان تەكتى تۇلعانىڭ تۇجىرىمى ءبىزدى بۇگىندە ويلاندىرۋى كەرەك-اق.

وزبەكالى جانىبەكوۆ – ۇلى دالانىڭ ءار قيىر شەتىن ارالاپ, تالاي تاريحي ورىنعا تابانى ءتيىپ, كوپتىڭ كوزى تۇسە بەرمەيتىن, جۇ­رت باعاسىنا جەتە قويماعان تىڭ دۇنيەلەردى حالىقتىڭ وزىنە قايتارعان, ۇلتتىڭ بولمىسىن وزىنە قايتا تانىستىرعان ەتنوگراف, تاريحشى. «تاعدىر تا­عى­لى­مى» دەپ اتالاتىن قوس كىتا­بىنىڭ ەكىنشىسىندە كوكىرەك كوزىڭدى اشاتىن, تانىم تۇسىنىگىڭدى كەڭەيتەتىن, ءتىپتى ساناڭدى سىلكىپ سالاتىن ءسوز كوپ. كەيبىر سوزدەردىڭ ءبىز بىل­مەيتىن سىرىن اشقانداي. «قاي­­تالانباس بەينەلەر رەتىندە جۇرت­­تىڭ ابايىندا ماڭگى قالىپ قويدى», دەپ جازادى. بايقادىڭىز با, «اباي» ءسوزىن «ساق بولۋ», ء«جۇرۋ», «اڭداپ سويلەۋ» سەكىلدى ماعىنادا ەمەس, «ساناسى», «جادى», «ەسى» رەتىندە قولدانىپ وتىر. بۇل – قۇنانبايداي كۇردەلى تۇلعانى قازاققا سىيلاپ, ودان تۋعان ادام­زاتتىڭ ابايىن تاربيەلەگەن زەرە انا­مىزدىڭ الەمىنە تەرەڭ­دەپ قا­نا قويماي, ءبىر كەزدەرى قا­زاق­­تىڭ قولدانىسىندا بولىپ, كە­يىن ۇمى­تىلىپ كەتكەن سوزدەردى قايتا جاڭ­عىرتۋ.

ءوز-اعاڭ قوس ماعىناسىندا دا جۇ­رگەن جەرىنىڭ ءبارىن كوگەرتىپ, گۇل­دەندىرىپ جىبەردى. كەلەس اۋدا­نىن­داعى وقۋ وشاعىندا پيونەر جەتەكشىسى بولىپ باستاعان ەڭ العاشقى ەڭبەك جولىنان بەرى ءار ىسىنە جان ءبىتىردى, باستاعان ءىسىن اياعىنا جەتكىزگەنشە توقتامادى. پيونەر جەتەكشىلىگىنەن كەيىن تاريح پانىنەن ساباق بەردى, سودان سوڭ مەكتەپتە كومسومول ۇيىمىنىڭ حاتشىسى بولدى. وسى قىزمەتىندە ۇيىمداستىرۋشىلىعىمەن, ءاسى­لى كوشباسشىلىق قاسيەتىمەن مۇعا­لىمدەر مەن وقۋشىلاردى جۇ­مىلدىرىپ اعاش وتىرعىزدى, تۇرعان جەرىن كوگالداندىردى, جا­سىل جەلەككە تولتىردى. ءار­دايىم ساۋاپتى ءىس جاساپ اۋىل­داس­تارىنىڭ, اينالاسىنىڭ, ءوزى ايتقانداي, ابايىندا قالدى. ال ەندى اۋىسپالى ماعىناسىندا ايت­قا­نىمىزعا توقتالساق, ءبىر كەزدەرى وزبەكالى جانىبەكوۆ جاڭادان قۇ­رىلعان تورعاي وبلىسىندا وب­لىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءۇشىنشى حاتشىلىعى قىزمەتىنە تا­عايىندالدى. سوندا اۋدان دەڭ­گەيىندەگى تورعايدى قاعاز جۇزىندە ەمەس, ءىس جۇزىندە دە وبلىس دەڭ­گە­يى­نە جەتكىزە ءبىلدى. ءوڭىردىڭ ەڭسەسىن تىكتەدى, تورعايعا تەلەديدار مەن راديو جەلىسى تارتىلدى. وبلىستىق دراما تەاترىن اشىپ, ءوڭىردى وركە­نيەتكە جەتەلەدى. تورعايدا ولكەتانۋ مۋزەيىن ۇيىمداستىرىپ, وندا ۇلتتىڭ كۇرە تامىرىنا قان جۇرگىزەتىن ايتىستى قايتا جاڭ­عىر­تۋى – ناعىز ەرلىك ەدى. قاي قىز­مەتكە, قاي وڭىرگە بارسا دا ارتىنان اڭىز ەرگەن اردا ازاماتقا اينالدى.

بۇقاراعا ءمالىم بولعانداي, وزبەكالى جانىبەكوۆ 1987-1988 جىلدار ارالىعىندا مادەنيەت ءميني­سترى قىزمەتىن اتقاردى. ونىڭ باستاماسىمەن مادەنيەتتىڭ كوپتەگەن ۇيىمدارى قۇرىلدى. ونىڭ ىشىندە «سازگەن سازى» سىندى فولكلورلىق-ەتنوگرافيالىق انسامبلدەر, تەاترلار, مۋزەيلەر, «كازرەستاۆراتسيا» مەملە­كەت­تىك مەكەمەسى مەن ونىڭ وبلىس­تاعى بولىمشەلەرى, «كازپروەكت­رەس­­تاۆراتسيا» جانە «كازمۋ­زەي­رەستاۆراتسيا» بىرلەستىكتەرى جانە «بىرەگەي ىسقىمەن وينالاتىن مۋزىكالىق اسپاپتاردىڭ مەم­لەكەتتىك كوللەكتسياسى» قۇ­رىل­دى. قازاقستاننىڭ تاريحي-مادەني مۇراعا جاتاتىن ەسكەرت­كىشتەردىڭ اشىلۋىنا, زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ جۇرگىزىلۋىنە, قايتا قالپىنا كەلتىرۋىنە جانە ساقتالۋىنا تىكەلەي ىقپال ەتتى. كەيىنگى كەزەڭدە بۇل تاريحي نىساندار يۋنەسكو-نىڭ الەمدىك مۇرا تىزىمىنە ەنگەن بولاتىن.

مادەنيەت سالاسىنىڭ جان­كۇيە­رى رەتىندە ول مادەنيەت پەن ونەردىڭ دامۋىنا قاتتى الاڭ­داي­تىن-دى. قايتا قۇرۋ كە­زە­ڭىندە رەسپۋبليكانىڭ ساياسي تىر­شىلىگىنە بەلسەنە ارالاسىپ, ۇلتتىق قۇن­دى­لىق­تاردىڭ جاڭ­عى­رۋىنا قىزمەت ەتتى. ەتنو­گرا­فيا سالاسىندا عى­لىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇر­گى­زىپ, تاپتىرمايتىن ەڭبەكتەر قالدىردى. احمەت بايتۇرسىن ۇلى, شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى, مىر­جاقىپ دۋلاتوۆ, ماعجان جۇ­ما­باەۆ سىندى ۇلىلارىمىزدى قايتا ءتىرىلتتى جانە ولاردىڭ شىعارمالارىن جا­رىققا شىعۋىنا بەلسەنە اتسالىستى.

1988 جىلى ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى – ناۋرىزدىڭ ءدىني مەيرام ەمەس ەكەنىن سول كەزدەگى ور­تا­لىق كوميتەتتىڭ باسشىلارىنا جەتكىزىپ, مەيرامنىڭ قايتا تويلانۋىنا جول اشتى. سول كەزدە بەلسەنە ارالاسقان مۇحتار شاحانوۆ سىندى ۇلت زيالىلارى ۇلتتىق مەي­رامنىڭ رەسپۋبليكا كولەمىندە اتالىپ وتۋىنە زور ىقپال ەتتى.

جوعارىدا ايتىلىپ, ايتىلماي كەتكەن ءاربىر قاسيەت وعان انانىڭ سۇتىمەن, اكەنىڭ قانىمەن دارىدى. ناعىز اشارشىلىقتىڭ تاماقتان قىسقان كەزىندە ومىرگە كەلگەن ول اكەدەن ەرتە قالدى, انگە, سوزگە, ىسكە, ونەرگە جۇيرىك شەشەسىنىڭ جىگەرلەندىرۋىمەن جەتىلدى, ءجون سىلتەۋىمەن ءبىلىم قۋدى, كوپ ىزدەندى, ءىلىم جينادى. سويتە جۇرسە دە ءۇي شارۋاسىندا اناسىنا قولعابىس قىلدى. كۇننىڭ اپتاپ ىستىعى مەن قىستىڭ قىتىمىر ايازىندا مال باعىپ جان باقتى, سۋ تاسىپ كۇنەلتتى, تەزەك قالاپ جىلىتتى. ون جاسقا دا جەتپەي تاعدىردىڭ تولقىنىندا, ءومىردىڭ ىزعارىندا تىرەۋ, پانا بولعان اناسىنان ايىرىلدى. وسىنىڭ بارلىعى ونى ۇلكەن ومىرگە دايىنداپ, شيراتتى. بالا كۇنىنەن بويعا بىتكەن زەرەكتىگى, ەلگەزەكتىگى مەن توزىمدىلىگى, ەڭبەكقورلىعى مەن وزگەگە ءاردايىم كورسەتىپ جۇرەتىن قامقورلىعى وعان ءومىر بويى ازىق بولدى.

مەن ءۇشىن ءوز-اعاڭ – قايسار­لىق­تىڭ سيمۆولى. ءار ءىسى, ارتىن­دا قالعان ءار ءسوزى, ءار ارەكەتى, شىر­عا­لاڭ­دا شىعارعان ءار شەشىمى وسى ويعا جەتەلەيدى. قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە, ءوزىنىڭ ۇستانىمىنا 

بەرىك بولۋ تەك قايسار, ءور مىنەزدى ادام­نىڭ عانا قولىنان كەلەدى. ارينە, باۋىرجان اتامىز ايتقانداي, «ەلىم دەپ ەزىلىپ, جۇرتىم دەپ جۇمىلىپ, قىزمەت ەتكەن» ەردىڭ عانا كوتەرەتىن جۇگى. ارتىنا وش­پەي­تۇعىن ءىز قالدىرعان وزبەكالى جانىبەكوۆ ءدال وسىنداي بول­­مى­سىمەن, جارقىن بەينەسىمەن جادىمىزدا جاڭعىرىپ تۇرادى. تاعدىرى – تاعىلىم, ءومىرى – ونەگە.

بيىل ءوز-اعاڭنىڭ تۋعانىنا 90 جىل تولىپ وتىر. وسىعان وراي تۇركىستان قالاسىنا ار­نا­­يى ­بارىپ, اڭىز ادامدى ءوزى ەرەك­شە جاناشىرلىقپەن قايتا تۇلەتكەن تۇركى دۇنيەسىنىڭ رۋحاني استاناسىندا زيالى قاۋىم وكىلدەرىمەن بىرگە ەسكە الدىق. ءمان-ماعىناعا, كەلەلى اڭگىمەگە, ويلى سوزگە تولى سول جيىندا پروفەسسور قۇلبەك سارسەن ۇلىنىڭ «ۇلتتىڭ ۇيىتقىسى» اتتى كىتابى ۇسىنىلدى. سونىمەن قاتار قوجا احمەت ياساۋي مۇراجايىنا ەكسكۋرسيا مەن «تۇران» ەتنو-ءانسامبلىنىڭ كونتسەرتى ءوتتى. مينيسترلىك قانداي دا ءبىر دوڭگەلەكتەلگەن داتاعا بايلانىپ قالماي, 2018 جىلدان بەرى مادەنيەت جانە ونەر سالاسى ۇيىمدارى مەن قىزمەتكەرلەرىنىڭ «رۋحاني قازىنا» رەسپۋبليكالىق فەستيۆالىندە وزبەكالى جانى­بە­كوۆ اتىنداعى ارنايى جۇلدەنى تاعايىنداپ كەلەدى. مەرەي­توي­لار­دى اتاپ ءوتۋ تارتى­بىنە با­عى­نىپ كەڭ كولەمدە ۇيىم­داس­تى­رىلماعانىمەن, بيىلعى مەرەي­تويعا دا قۇرالاقان ەمەسپىز. وسى جا­قىندا عانا وتىرار مەملە­كەت­تىك ارحەولوگيالىق قورىق-مۋزەيى قايراتكەردىڭ تۋعان جەرىندە «ۇلت رۋحىن ۇلىقتاعان – وزبەكالى جا­نىبەكوۆ» اتتى مادەني ءىس-شارا ۇيىمداستىردى. ورتالىق مەم­لەكەتتىك مۋزەيى عالىمنىڭ 90 جىل­دىق مەرەيتويىنا وراي وعان تيەسىلى جەكە زاتتار مەن ماتەريالداردىڭ تۇپنۇسقالارى قويىلعان كورمە ۇيىمداستىردى. بۇل كورمە بيىل ناۋرىزدان باس­­­تاپ 1 جىل بويى كورەرمەندەرگە ۇسىنىلادى. بيىل 24 تامىزدا مينيسترلىككە باعىنىستى «مادەنيەتتەردى جاقىنداستىرۋ ور­تالىعى» مەملەكەتتىك مۋزەيى ەلى­مىزدىڭ ءبىلىم جانە عىلىم مي­نيس­ترلىگىنە قاراستى فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ, ءدىنتانۋ ينستيتۋتىمەن بىرلەسىپ عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا وتكىزدى. سونىمەن قاتار ەتنوگراف-عالىمنىڭ مەرەيتويى­نا بايلانىستى رەسپۋبليكالىق مۋزەيلەردە جانە ەلىمىزدىڭ تاري­حي-ولكەتانۋ مۋزەيلەرىندە تاقى­رىپ­تىق مۋزەيلىك دارىستەر مەن ارنايى كورمەلەر ۇيىمداستىرۋ جوسپارلانعان.

وزبەكالى جانىبەكوۆ – ءبىر ءداۋىر­دىڭ دارابوزى. قازاقستانداعى مادەنيەت سالاسىنىڭ دامۋى ونىڭ ەسىمىمەن تىكەلەي بايلانىستى. ءالى الداعى ۋاقىتتاردا ونىڭ ۇلتتىق رۋحانياتقا قوسقان وراسان زور ۇلەسى ايتىلادى. عالىم­دا­رىمىز بۇل سالادا دا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە. ءار قازاق – ءيىسى قازاقتىڭ جوعىن جوق­تا­عان تاۋ تۇلعانىڭ ىزدەۋشىسى, جاناشىرى, ناسيحاتشىسى. ءاربىر وتانداسىنىڭ جۇرەگىنە جول تاپ­قان قايراتكەردىڭ تورقالى تويى بارشامىزعا قۇتتى بولسىن! اربى­رىمىزگە ءدال ءوز-اعاڭداي ەلگە قالت­قى­سىز قىزمەت ەتۋ بۇيىرسىن!

اقتوتى رايىمقۇلوۆا,

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى