جۋرناليستىك ەرلىك

سەرىك اقىن كسرو دەيتىن تاس­قا­مالداي الىپ دەرجاۆانىڭ قابىرعاسى سوگىلىپ, ەرتەڭ ەگەمەندىك دەيتىن اسىل ارمانىمىزعا قولىمىز جەتەر-اۋ دەگەن ۇمىتپەن جۇرگەن كەزدە, 1991 جىل­دىڭ تامىزىنداعى ب ۇلىك باستالعاندا نۇرماحان اعاسىنىڭ قانداي ەرلىك جاساعانىن بايانداپ, ءوز ۇسىنىسىن ورتاعا سالعان.

بيىل تاۋەلسىزدىگىمىزگە 30 جىل تولادى. ول بىزگە وڭاي كەلگەن جوق. تالاي قيىندىقتى باستان كەشتىك. وسى جولدا تالايلار باستارىن باي­گەگە تىكتى. باسقالار جاساي الماي­تىن قادامدارعا باردى. سونى باعا­لاۋىمىز كەرەك. بۇل ۇرپاققا دا ونەگە بولار ەدى.

«ول سول كەزدە قازاق ءوز الدىنا, اۋزى دۋالى ورىس جۋرناليستيكاسى دا ايتا الماعان ءسوزدى ايتقان! بىراق ونى ءوزىنىڭ قازاعى دا, ويى وزىق دەموكراتياشىل ورىس كورشىسى دە تۇسىنگەن جوق... ول كەزدە اقىلىمىز التاۋ, ويىمىز جەتەۋ بولعان شىعار؟ سودان بەرى 30 جىل ءوتتى. ەسىمىزدى ءالى جيعان جوقپىز با؟» دەپ جازادى سەرىك اقىن.

تاعدىر شىعار, ءبىز ءۇش ازامات: نۇرماحان ورازبەك, اقىن ساكەن يما­ناسوۆ جانە مەن ءجيى ارالاستىق. نۇرەكەڭنىڭ بىزدەن جارتى جىلداي ۇلكەندىگى بولدى. سودان دا ونى اعا تۇتتىق. ونى «باتىر قازاق» دەيتىنبىز.

اڭگىمەمىزگە كوبىنە سول تامىز بۇ­لىگىنە قاتىستى وقيعا ارقاۋ بولاتىن. ءوزى دە كوپ جايدى ايتىپ بەردى عوي, سويتسە دە اقىرىندا: «وسى­نى سۇرايتىندار كوپ, ءبىر ماقالا جاز­عانىم ءجون-اۋ» دەگەنگە توقتاعان. سول «الماعايىپ زاماندا اداسپاساق دەپ ەدىك» دەگەن ماقالا «ەگەمەن قا­زاقستاندا» جاريالانعان.

«ورتالىق قازاقستاننىڭ» رەداكتورى نۇرماحان ورازبەك – ءتارتىپ­تىڭ ادامى. گازەت ماتەريالدارىن تاڭەر­تەڭ ساعات 11-12-گە دەيىن وقيتىن. ول كەزدە رەداكتسيا قىزمەتكەرلەرى اسا ءبىر قاجەتتىلىك تۋىپ جاتپاسا, ءوزىن مازالامايدى. ءتارتىپ سولاي. سول كۇنى, ياعني 1991 جىلدىڭ 19 تامىزى كۇنى سول ءتارتىپتى گازەتتىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى مارال حاسەنوۆ بۇزدى. باستىعىنىڭ ۇناتپاعانىن اڭعارىپ, «ماسكەۋدە بىردەڭە بولىپ جاتقان سياقتى» دەگەندى ايتتى. راديونى قوسقان. سايراپ تۇر. كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ توراعاسى لۋكيانوۆتىڭ مالىمدەمەسىن, كسرو ۆيتسە-پرەزيدەنتى گ.ياناەۆتىڭ جار­لىعىن, ەلدىڭ توتەنشە جاعداي جو­نىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەتىنىڭ ۇندەۋىن ديكتوفونعا جازىپ الدى.

«زاماتتا الاساپىران ويلار قاپ­تادى, «بۇل سوڭعى جىلدارداعى وزگە­رىستەرگە قارسى جاسالعان توڭكەرىس» دەگەن بايلام بىردەن كەلدى», دەي­دى نۇرەكەڭ. ول ورىس ارىپتەسى, «ين­دۋستريالنايا كاراگاندا» گازە­تىنىڭ باس رەداكتورى ەدۋارد شيروكو­بو­رو­دوۆقا كىرىپ, «مىناعان بىردەڭە دەۋ كەرەك-اۋ» دەگەندى ايتتى. ال ول: ء«بىز نە ايتامىز؟» دەيدى شاراسىزدىق ءبىلدىرىپ, قورعالاقتاپ. وبكومعا ايتا المايسىڭ. ولاردا پىكىر جوق. جوعارىعا قارايدى. ەندى بار اڭگىمە وزىنە تىرەلىپ تۇر.

ساعات 12-دە قىزمەتكەرلەر لەزدە­مەگە جينالدى. رەداكتور ءوزى عانا قىس­قا سويلەدى: «سۇمدىق وقيعالار بولىپ جاتىر, حالىققا ونىڭ اق-قاراسىن ءتۇسىندىرۋ – بىزگە مىندەت. لۋكيانوۆتىڭ مالىمدەمەسىن, توتەن­شە كوميتەتتىڭ ۇندەۋىن نومىرگە بەر­مەيمىز. ياناەۆتىڭ جارلىعىن عانا جاريالايمىز, باسقاسى ءوزىمىزدىڭ ماتەريال بولادى, ءبىرىنشى بەتتەن ورىن قالدىرىڭدار», دەدى رەداكتور. ءسويتتى دە, قىزمەتكەرلەر شىعىپ كەت­كەن سوڭ, ەسىكتى ىشتەن بەكىتىپ, ۇس­تەلگە وتىردى. ءبىراز ويدان كەيىن «جەك­سەنبىدەن دۇيسەنبىگە قاراعان ءتۇنى كەڭەس وداعىندا توڭكەرىس جاسالدى» دەگەن سويلەم جازىلدى. بۇل گا­زەتشىلەر تىلىندە «شاپكى», جالپى تا­قىرىپ. سونان سوڭ ء«يا, بۇل – توڭ­كەرىس» دەگەن تاقىرىپ. ودان ءارى, نۇرەكەڭنىڭ ءوزى ايتقانداي «قالامنىڭ قۋاتى بىلەدى».

وسىلايشا, قازاقستاندا عانا ەمەس-اۋ, بۇكىل كسرو دەيتىن ەلدە ەش­كىم ايتا الماعان ويلارعا قۇرىلعان ما­قالا دۇنيەگە كەلدى. ء«يا, بۇل – توڭ­كەرىس» دەپ اتالدى. ەرتەڭىندە «ورتالىق قازاقستان» گازەتىندە جا­­­رىق كوردى. ونى قازىر تولىق قاي­­­­تالاپ كوشىرىپ جازۋدىڭ رەتى جوق, كەيبىر ۇزىندىلەرىن كەلتىرۋمەن شەكتەلەيىك: «...ءيا, كورەگەن ساراپشىلار الدەقاشان ايتقان ديكتاتۋرا قاتەرى ءىس جۇزىنە اينالدى. زاڭدى سايلانعان پرەزيدەنتتىڭ دەنساۋلىعى كەنەتتەن ناشارلاپ, ەلدى باسقارا المايتىن جاعدايعا جەتتى دەگەن قىپ-قىزىل وتىرىككە سەنە قوياتىن اقىماق بۇگىندە... تابىلا قويماس.

ءيا, بۇل قىپ-قىزىل توڭكەرىس. وعان كەڭەس باسشىلارى اتىنان جا­ريا­لانعان مالىمدەمەلەرگە كىمدەردىڭ قول قويعانىن بايقاساڭىز دا كوز جە­تەدى ء(تىزىم كەلتىرىلگەن).

ءيا, بۇل توڭكەرىس. جانە ول, ەڭ الدى­مەن, «ەگەمەن مەملەكەتتەر وداعى تۋرالى شارتقا» قارسى باعىتتالعان...توڭكەرىس قالىپتاسا باستالعان دەمو­كراتياعا قارسى جاسالعان...

توڭكەرىس جاساۋشىلار «كونستي­تۋتسيانى ساقتاۋعا» سىلتەمە جاسايدى. بىراق ولاردىڭ وزدەرى كونستيتۋتسيانى تارك ەتىپ وتىر... ولاردىڭ كۇنى ەرتەڭ تاريحتىڭ «قارا تاقتاسىنا» جازىلاتىنىنا ەشقانداي كۇمان بولماسا كەرەك. جوعارىداعى حابارلار بەرىلىپ بولعان سوڭ, راديو مەن تەلەديداردان ادەتتەگى حابارلار, كوڭىلدى مۋزىكا بەرىلىپ جاتتى. جوق, بۇل كۇنى قارالى, ازالى مۋزى­كا بەرىلۋى كەرەك ەدى. ويتكەنى بۇل – ءبىز­دىڭ ەلدە دەموكراتيا جەرلەنگەن كۇن».

العاشىندا ماقالانى وسىلاي اياق­تاپ, تەرۋگە جىبەرگەن. ونى قاي­تا وقىپ وتىرىپ, ويعا كەلدى. سول توڭكەرىسشىلەر ءبىرجولا بيلىككە كە­لەر بولسا, ەشكىمدى ايامايتىنى انىق. ءوزىن قويشى, مىناۋ گازەتتەگى قىز­مەتكەرلەرىنە زيانى ءتيىپ كەتپەي مە دەگەن وي رەداكتوردى قاجاي بەرگەن. ماتەريالدى قايتا الدىرىپ, وعان مىناداي ءماتىن قوستى: «سوڭعى ايتارىم: بۇل – اسىعىس جازبا قايعىلى حاباردان تۋعان العاشقى اسەر. جەكە پىكىرىم. ەرتەڭ توتەنشە جاعداي دەگەن جەلەۋمەن قارا تۇنەك كۇندەر تۋا قالسا, رەداكتسيا كوللەكتيۆىنىڭ باسقا بىردە-ءبىر مۇشەسىن ايىپتاماۋدى وتىنەمىن».

بۇل – ناعىز باسىن بايگەگە تىگۋ ەدى. مۇنى رەداكتوردىڭ ءوزى دە, باس­قالار دا ۇقتى. ولار رەداكتوردى رايى­نان قايتارۋعا ءبىراز ارەكەت جا­سادى, بىراق نۇرماحان رايىنان قايتقان جوق. سول تامىز ب ۇلىگىنە قاتىستى «ورتا­لىق قازاقستان» تاعى دا ءتورت ماقالا جاريالادى. ب ۇلىكتى ايىپتاپ. ەلدەگى بارلىق بيلىك ورىندارى نە ىستەرىن بىلمەي, باسقالارعا ءجون-جوسىق تا ايتا الماي قالعان كەزدە, ءالىپتىڭ اياعىن باعىپ, رەسمي ماتەريالدارمەن شەك­تەلگەن كوپ گازەت كەيىن ب ۇلىك باسىلعان سوڭ, ونى عايباتتاپ كوپ شۋلادى. سوندا سول تامىز ب ۇلىگىن الدىن الا ايىپتاعان ءبىر باسىلىم نە ءبىر جۋرناليست رەسەيدە دە بولعان جوق. سونداي بىرەۋلەر تابىلعاندا ونى قازىر پايعامبارعا تەڭەپ, قالاي ماراپاتتار ەدى! ونداي ادام تەك قازاقستاننان شىقتى. ول وبلىستىق گازەتتىڭ رەداكتورى نۇرماحان ورازبەك ەدى...

كەيىن بۇل تاقىرىپ تالاي رەت اڭگى­مەمىزگە ارقاۋ بولدى.

– بۇل قادامعا قالاي باردىڭىز؟ – دەيمىز عوي. – انالار بيلىككە كەلسە, باس كەتەتىن جايت عوي.

– ءاي, ساكەن, باسقانى قايدام, مۇنداي قادامعا سەن بارار ەدىڭ عوي... «ار الدىندا مەن ءوزىمدى ءاردايىم, دار ال­دىندا تۇرعانداي-اق سەزىنەم» دە­گەن ءسوزدى ايتقان سەنسىڭ. رەداكتور بول­عا­نىڭدا, بارار ەدىڭ. ال مىنا ما­ما­ديار «جەتىسۋدا» رەداكتور كە­زىندە جەلتوقسان وقيعاسىنا قاتىس­قان­داردىڭ قاسقايىپ تۇرعان سۋ­رەتىن با­سىپ, جازاعا ۇشىرادى: پارتيا­دان قۋى­لىپ, وبلىستىق گازەت رەداك­تور­لى­عىنان اۋداندىق گازەتتىڭ كوررەك­تورلىعىنا دەيىن دومالادى. شىنىن ايتسام, سول ماقالانى جازىپ وتىرىپ, جەلتوقسان وقيعاسىنا بايلانىستى مى­نا ماماديارمەن بىرگە ءوزىمنىڭ كەرە­مەت سىيلايتىن رۋ­حاني اعام, باس­تىعىم, كازتاگ-تىڭ ديرەكتورى بولعان جۇماعالي ىسماعۇلوۆتىڭ ورتالىق كوميتەتتىڭ بيۋروسىندا جۇمىستان قۋىل­عانىن دا ەسىمە العام. سولاردان مەنىڭ جانىم ارتىق پا دەگەنمىن.

– ەندى, نۇرەكە, ءبىز ونداي قادامعا اياعى سولاي بولارىن بىلمەي باردىق, ال ءسىز ءبىلىپ باردىڭىز, – دەپ مەن سوزگە ارالاستىم. – ەكەۋى ەكى باسقا...

– ءاي, وسى مەنى ماقتاي بەرگەن­دەرىڭدى قويىڭدارشى, – دەدى نۇر­ماحان اعامىز قاباق شىتىپ.

وسى جەردە ايتاتىن ءبىر جايت: ول جالپى ءوزى تۋرالى ماقتاڭقىراپ ايتقانعا اجەپتاۋىر قىسىلىپ, اڭگى­مەنى ازىلگە بۇرىپ, «مۇنى مەنىڭ ورنىمدا باسقا دا جاسار ەدى عوي» دەگەنگە تىرەيتىن. ال باسقا ەشكىم جاساي الماعان تامىز ب ۇلىگىنە قاتىستى ارەكەتى سياقتى جايلار نۇرماحان اعامىزدىڭ باسىنان كوپ وتكەن. سون­داي تاعى ءبىر جايت ەسكە ورالىپ وتىر.

بۇل دا ونىڭ «ورتالىق قازاق­ستاندا» باس رەداكتور بولىپ تۇرعان كەزىندە بولعان. ول ءوز گازەتىندە ءالى كوممۋنيستەردىڭ دەگەنى بولىپ تۇرعان كەزدە «بارلىق ەلدەردىڭ پرولەتارلارى, بىرىگىڭدەر!» دەگەن ۇراندى الىپ تاستاپ, ونىڭ قازاقتىڭ «باس كەسپەك بولسا دا, ءتىل كەسپەك جوق!» دەگەن ما­قا­لىمەن الماستىردى. بۇل دا باس بايگەگە تىگىلەتىن جايت. تىگىلگەندە, جۇ­مىستان الادى دا تاستايدى. بۇل ۇران­نىڭ قۇدىرەتى سونشالىق, سول زامان­دا ونسىز كۇن جوقتاي ەدى. ول سوناۋ «پراۆدادان» باستاپ, كسرو-دا شىعاتىن بارلىق گازەتتەردىڭ, ءتىپتى مەكتەپتەردەگى قابىرعا گازەتتەرىنىڭ ماڭدايىنا جازىلاتىن. پارتيانىڭ ورتالىق كوميتەتى عانا ەمەس, بارلىق وبلىستىق, اۋداندىق كوميتەتتەرىنىڭ ىسقاعازدارىندا دا وسى ۇران جازىلار ەدى. ال رەداكتور ن.ورازبەك وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ورگانى سانالاتىن گازەتتەن ونى العان دا تاستاعان. كوپ ادامنىڭ وعان بارماق تۇگىل, بۇل جايىندا ويلاۋعا جۇرەگى شايلىعاتىن زامان ەدى عوي.

بۇل جاڭالىقتى ەستىپ, گازەتتەن كوزىمەن كورىپ, وبكومنىڭ يدەولوگيا جونىندەگى حاتشىسى بايبالام سالدى. رەداكتور ابدىراماي قورىقپاي جا­ۋاپ بەردى. ءبىز تەك پرولەتارياتتىڭ عانا ەمەس, جالپى حالىقتىڭ مۇددەسىن ويلاي­مىز. ۋاقىت وزگەردى, زامان وز­گەردى, ۇران دا وزگەرەدى, دەگەندى ايت­قان رەداكتور. وبكوم حاتشىسى كوپ داۋ­لاسپادى. بۇل ادامدى ۋاج­بەن وڭاي جەڭە المايتىنىن ءبىلدى. قورقىتقانعا دا كونبەي­دى. ونىڭ بۇرىنعى ارەكەتتەرىنەن دە حاباردار. بىردە وبكومنىڭ بيۋروسىندا سوعان مۇشەلىككە كاندي­دات كگب-نىڭ وبلىستىق كومي­تەتى­نىڭ باس­تىعى داۆىدوۆ دەگەن وب­لىستىق «ين­دۋستريالنايا كارا­گان­دا» گازە­تىنىڭ رە­داكتورى ە.شيروكو­بورو­دوۆ­قا ورىنسىز ءتيىسىپ, قاتتى-قات­تى ءسوز ايتقاندا, ونىڭ قازاق ارىپتەسى نۇرماحان ورنىنان تۇرعان. ء«سىز وسى كىمسىز؟ – دەگەن ول الگى باستىققا قاراپ. – بۇل بولسا ءجۇز مىڭنان استام دانامەن تارايتىن وبلىستىق گازەتتىڭ باس رەداكتورى, وعان ايقايلايتىن, جابىرلەيتىن قانداي قاقىڭىز بار؟ الدە كگب-گە سونداي قۇقىق بەرىلىپ پە ەدى؟». سوندا داۆىدوۆ تا, وبكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى لوكوتۋنين دە ۇندەي الماعان. ال باسقالار قازاق گازەتىنىڭ رەداكتورى­نا ەندى باسقاشا قارايتىن بولدى. يدەولوگيا جونىندەگى حاتشى دا ونى ۇمىتپاعان. سودان دا ۇزاققا بارماي توقتادى. نۇرماحاننىڭ ءوزى سول ۇراندى اۋىستىرۋ ارەكەتىن كەيىنگى تامىز ب ۇلى­گىنە قارسى تۇرۋدىڭ الدىنداعى جات­تىعۋداي كورەتىنىن ايتقانى بار.

سودان بەرى 30 جىل وتسە دە, تەك جۋر­ناليستەرى عانا ەمەس, جالپى ور­تا­لىق قازاقستان حالقى جالىندى جۋرنا­ليست نۇرماحان ورازبەكتى ۇمىت­پاي­دى. اركەز ەستەرىنە الىپ, قۇر­مەت­تەرىن ءبىلدىرىپ تۇرادى. اقىن سەرىك اقسۇڭ­قاردىڭ اڭگىمەسى دە سو­نىڭ ءبىر كورىنىسى.

تەك قاراعاندىلىقتار عانا ەمەس, نۇرماحان ورازبەكتەي ازاماتتى ءوزى­مىزدىڭ زيالى قاۋىم, اسىرەسە, قا­لام ۇستاعان قاۋىم جاقسى بىلەدى. ول جا­يىنداعى سوزدەر كەڭ-بايتاق ەلىمىز­دىڭ تۇس-تۇسىنان-اق ەستىلەتىنى جانىمىزدى جادىراتادى. سولاردىڭ قاي-قايسىسى دا ونى باتىر جۋرناليست دەپ باعالايدى.

سول 1991 جىلدىڭ 19 قازانىندا قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ سەزى ءوتتى. سوندا ارداگەر جۋرناليست ساپابەك ءاسىپوۆ تەبىرەنىپ سوي­لەپ, جۇرتتىڭ نازارىن اۋداردى: «قۇ­دايعا شۇكىر, بىزدە اقىلدى دا ءبىلىم­دى, تاياقتان تايسالماي, سەمسەردەن سەس­كەنبەي, شىندىقتى ايتا بىلەتىن با­تىل قالامگەرلەر بارشىلىق. سو­لار­دىڭ ءبىرى عانا ەمەس, بىرەگەيى قارا­عاندى وبلىستىق گازەتىنىڭ رەداك­تورى نۇرماحان ورازبەكوۆتىڭ ازاماتتىق ەرلىگى كەشەگى گكچپ ب ۇلىگى كەزىندە ايقىن كورىندى. ول گازەتكە ارنايى ما­قالا جازىپ, ب ۇلىكشىلەرگە باعىنباۋعا, ولارمەن اشىق ايقاسقا شاقىردى. وسى جولى دا قانداي جازانى قابىلداۋعا ءازىر ەكەنىن مالىمدەدى. ازاتتىق ءۇشىن, دەموكراتيا ءۇشىن جاسالعان ەرلىك دەپ وسىندايدى ايتساق كەرەك. اينالايىن نۇرماحان, سول ەرلىگىڭ ءۇشىن مەن سەنىڭ الدىڭدا اق شاشتى باسىمدى يەمىن».

بۇل سوزدەردى نۇرماحاننىڭ ءوزى دە ەستىگەن. «اعادان العان العىس بارىنەن قىمبات» دەگەنى بار.

نۇرماحان دۇنيەدەن وزعان سوڭ ول جايىندا بىرنەشە كىتاپ شىقتى, گازەت-جۋرنالداردا تالاي ماقالالار جارىق كوردى. ۇلكەن قايراتكەر تۇلعانىڭ اتى وشپەيتىنىنە قۋانامىز. ءبىزدىڭ بۇگىنگى ايتقانىمىز دا, قۇرمەتىمىز دە وعان قاجەت ەمەس, ۇرپاققا قاجەت. سولار ونە­گە الۋ ءۇشىن.

تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 30 جىلدى­عىن­دا, سول جولدا قاسقايىپ كۇرەسكەن تۇل­عا­لارىمىزدى ەسكە الىپ, ولاردىڭ قايرات­كەرلىگىن باعالاۋ – بۇگىنگىلەرگە پارىز.

ماماديار جاقىپ,

قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى جۋرناليسى