قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمى قىرىمبەك كوشەرباەۆپەن اڭگىمە
قىرىمبەك كوشەرباەۆ وبلىسقا كەلگەلى ونىڭ تىنىم تاۋىپ وتىرعانىن كورمەدىك. ءبىر كۇنى ارالدا جۇرسە, ەكىنشى كۇنى جاڭاقورعاننىڭ ءبىر اۋىلىن ارالاپ قايتقانىن ەستيسىڭ. قىسقاسى, ۋاقىتى مينۋتىنا دەيىن بەلگىلەنىپ قويعان. ەلباسى سەنىپ تاپسىرعان ايماقتىڭ باياندى بولاشاعى ءۇشىن جانىن اياماي جۇمىس ىستەۋدە. قىزمەتكە العاش كەلگەنىندە قاراماعىنداعىلارعا «مەن جۇمىس بارىسىندا ءوزىمدى ايامايتىن اداممىن. سوندىقتان, سىزدەردى دە ايايدى دەپ ويلاماڭىزدار» دەگەنىن ەستىگەن ەدىك. وسى ءسوزى راس بولىپ شىقتى.
«ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ەلدەگى ءتىلشىسى وبلىستىڭ دامۋ بارىسى, بولاشاقتاعى ماقسات-مۇراتىنىڭ قاندايلىعى جانە تاعى باسقا ماسەلەلەر بويىنشا اكىممەن سۇحبات قۇرعان. سول اڭگىمەنى نازارلارىڭىزعا ۇسىنىپ وتىرمىز.
قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمى قىرىمبەك كوشەرباەۆپەن اڭگىمە
قىرىمبەك كوشەرباەۆ وبلىسقا كەلگەلى ونىڭ تىنىم تاۋىپ وتىرعانىن كورمەدىك. ءبىر كۇنى ارالدا جۇرسە, ەكىنشى كۇنى جاڭاقورعاننىڭ ءبىر اۋىلىن ارالاپ قايتقانىن ەستيسىڭ. قىسقاسى, ۋاقىتى مينۋتىنا دەيىن بەلگىلەنىپ قويعان. ەلباسى سەنىپ تاپسىرعان ايماقتىڭ باياندى بولاشاعى ءۇشىن جانىن اياماي جۇمىس ىستەۋدە. قىزمەتكە العاش كەلگەنىندە قاراماعىنداعىلارعا «مەن جۇمىس بارىسىندا ءوزىمدى ايامايتىن اداممىن. سوندىقتان, سىزدەردى دە ايايدى دەپ ويلاماڭىزدار» دەگەنىن ەستىگەن ەدىك. وسى ءسوزى راس بولىپ شىقتى.
«ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ەلدەگى ءتىلشىسى وبلىستىڭ دامۋ بارىسى, بولاشاقتاعى ماقسات-مۇراتىنىڭ قاندايلىعى جانە تاعى باسقا ماسەلەلەر بويىنشا اكىممەن سۇحبات قۇرعان. سول اڭگىمەنى نازارلارىڭىزعا ۇسىنىپ وتىرمىز.
ينفراقۇرىلىم دۇرىس بولماي – ەكونوميكا دامىمايدى
– ەلباسى بيىلعى جولداۋىن جاريالادى. بۇل جولداۋدىڭ بۇعان دەيىنگى جولداۋلاردان وزگەشەلىگى نەدە دەپ ويلايسىز؟
– بيىلعى جولداۋدا ەلباسى ەل يدەولوگياسىنىڭ تەمىرقازىعىنداي ەتىپ العان «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى بارشامىزدى ءبىر ماقساتقا, ورتاق مۇددەگە جۇمىلدىراتىن ۇلتتىق ۇلى ۇرانعا اينالۋى ءتيىس. وسىدان ارقايسىمىز وي ءتۇيىپ, تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ايتقانداي, قازاق ەلىنىڭ, قازاق ءتىلىنىڭ ماڭگىلىك بولۋىنا ايانباي ەڭبەك ەتۋىمىز كەرەك. ەلباسى بەلگىلەپ بەرگەن «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى ۇلتتىڭ ۇلى باعدارى ەكەنى انىق. ەلۋلىكتى ەڭسەردىك, ەندى دامىعان وتىز مەملەكەتتىڭ قاتارىنا ەنۋدى مۇرات ەتىپ وتىرمىز. وسى «ستراتەگيانى مۇلتىكسىز ورىنداپ, ەمتيحاننان مۇدىرمەي ءوتۋ – ورتاق پارىز, ابىرويلى مىندەت», دەپ ەلباسى اشىپ ايتتى. ەندەشە وسى ورتاق ماقساتقا جۇمىلىپ, ايانباي اتسالىسۋعا سىر بويىنىڭ حالقى دايىن ەكەنىن ءمالىم ەتكىم كەلەدى.
تاعى ءبىر ايتارىم – ەلباسىنىڭ رەسمي ءماجىلىستى, حالىققا جولداۋىن «سۇيىكتى حالقىم» دەگەن جۇرەكجاردى تىلەگىمەن اياقتاۋى بولاشاققا دەگەن ءۇمىتىمىزدى بەكىتىپ, سەنىمىمىزدى ارتتىرادى, ەل باقىتى جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتىپ جاتقان ەردىڭ اقجارما تىلەگى ءاربىر قازاقستاندىقتى قاناتتاندىردى دەگەن سەنىمدەمىن.
– قىزىلوردا وبلىسىنا اكىم بولىپ تاعايىندالعانىڭىزعا ءبىر جىل بولدى. ارينە, ءبىر جىل كوپ ۋاقىت ەمەس. دەگەنمەن, وسى جىل ىشىندە قانداي شارۋالاردى اتقارا الدىڭىزدار؟
– ەڭ ءبىرىنشى, وبلىستىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا ساراپتاما جاسالدى. ول ءۇشىن قازاقستان مەن رەسەيدىڭ ماڭدايالدى قارجىگەرلەرى مەن الەۋمەتتانۋشىلارىن قىزىلورداعا ارنايى شاقىردىق. اتاپ ايتار بولساق, ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ مينيسترلىگىنىڭ جانىنداعى ينستيتۋتتىڭ, رەسەي فەدەراتسياسى پرەزيدەنتى جانىنان قۇرىلعان حالىق شارۋاشىلىعى جانە مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىنىڭ مايتالمان ماماندارىن قاتىستىردىق. بۇن نە ءۇشىن جاسالدى؟ الدەبىر دۇنيەنى قولعا الماس بۇرىن تولىققاندى ساراپتاما جاسالماسا بولمايدى. سوندىقتان بىزگە ايماقتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دەڭگەيىنىڭ قانداي ەكەنىن دۇرىس باعالاي ءبىلۋ كەرەك بولدى. بۇدان بولەك, ورىن الىپ جاتقان ولقىلىقتاردىڭ سەبەپ-سالدارىن انىقتاپ, ايماق دامۋىنىڭ الەۋەتىن ايقىنداۋ شارت ەدى. سول سەبەپتى الدىمەن عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, ودان كەيىن بارىپ قانا دامۋ باعىتىمىزدى بەلگىلەدىك.
جىل سايىن ايماقتاردىڭ ەكونوميكالىق دامۋ دەڭگەيىنىڭ قورىتىندىسى جاسالىپ وتىرادى. 2012 جىلعى قورىتىندى بويىنشا قىزىلوردا وبلىسى رەسپۋبليكاداعى 16 ايماقتىڭ ىشىندە ەڭ سوڭعى ورىندا تۇرعان ەكەن. وسىنىڭ ءوزى ءبىزدىڭ شاما-شارقىمىزدىڭ قانشالىقتى ەكەنىن بىردەن بىلدىرسە كەرەك. ال جۇرگىزىلگەن ساراپتاما ايماق ەكونوميكاسىنىڭ قاڭقاسى دۇرىس قۇرىلماعانىن انىقتاپ بەردى. ويتكەنى, وبلىستاعى ءوندىرىستىڭ 93,4 پايىزى مۇناي مەن گاز جانە ۋرانعا بايلانىپ تۇر. ءوزىڭىز دە جاقسى بىلەسىز, مۇناي-گاز بەن ۋراننىڭ باعاسى حالىقارالىق نارىقتا بىرەسە شارىقتاپ كەتەدى, ەندى بىردە قۇلديلاپ قۇلايدى. سوناۋ ءبىر ۋاقىتتاردا مۇنايدىڭ ءبىر باررەلى 9 دوللار بولعانى ەسىمىزدە. ال قازىر اتالعان باعا 100 دوللاردان تۇسپەي تۇرعانىنا كۋامىز. بىرەسە كوككە ۇشىپ, بىرەسە جەرگە قۇلدىراپ تۇسەتىن باعاعا تاۋەلدى ەكونوميكا ايماقتىڭ الەۋمەتتىك دامۋىنا قالاي سەرپىن بەرە السىن؟ ودان پايدا تاۋىپ, ەل-حالىقتىڭ جاعدايىن جاسايمىن دەۋدىڭ ءوزى بوس اۋرەشىلىك بولۋى مۇمكىن. الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋدى توقتاتىپ تاستاۋى ىقتيمال. اسىرەسە, بيۋدجەتكە تۇسەتىن قارجىنىڭ كولەمى تومەندەپ كەتەدى. مۇنداي جاعدايدىڭ سوڭى ءتۇرلى تۇسىنىسپەۋشىلىكتەرگە باستايتىنىن بىلەسىز. سوندىقتان ءبىز يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلامانى مەملەكەتتىڭ كەزەكتى ءبىر ناۋقانى رەتىندە ەمەس, قايتا قىزىلوردا وبلىسىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا ۇلكەن وزگەرىس اكەلەتىن جالعىز جول دەپ تانىپ وتىرمىز. ەگەر ءبىز قىزىلوردا وبلىسىن ۇزدىك ايماقتاردىڭ قاتارىنان كورگىمىز كەلسە, وندا ءوڭىردىڭ اتقارۋشى بيلىگى اتالعان باعدارلامانى دۇرىس ءتۇسىنىپ, ودان ءجوندى قورىتىندى شىعارىپ, جوسپارلى جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس. وسى ارقىلى وبلىس ەكونوميكاسىن ءارتاراپتاندىرىپ, قۇرىلىمىن قايتا جاساۋدى كوزدەيمىز. مۇنان بولەك ەلباسى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى ماڭىزى زور قۇجاتتى جاريالادى. مىنە, وسى دامۋ ستراتەگياسىنىڭ اياسىندا ءبىز ايماقتىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى باعىت-باعدارىن ايقىندايتىن جوسپار جاسادىق. ونى وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ سەسسياسىندا بەكىتتىك. 2020 جىلعا دەيىن 7 جىل بار عوي. بۇگىندە ءبىز رەسپۋبليكانىڭ دامۋ دەڭگەيىنەن الدەقايدا قالىپ كەلەمىز. ال وعان جەتۋ ءۇشىن ءبىز رەسپۋبليكانىڭ دامۋ ديناميكاسىنان 2 پايىزعا ارتىق قيمىلداپ وتىرۋىمىز كەرەك ەكەن. مىسالى, جىل سايىن مەملەكەتتىڭ ىشكى جالپى ءونىمى 6 پايىزعا ءوسىپ وتىرسا, قىزىلوردا وبلىسى اتالعان كورسەتكىشتى 8 پايىزعا ورىنداۋى قاجەت. الداعى جەتى جىلدىقتا وسىنداي قاجىرلى جۇمىس جاسالعاننىڭ ءوزىندە قىزىلوردا وبلىسىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى رەسپۋبليكانىڭ ورتا دەڭگەيىنە عانا جاقىندايدى. ارينە, رەتى كەلسە ودان دا زور ناتيجەگە قول جەتكىمىز كەلەدى.
– ناقتى ساراپتاما جۇرگىزىلگەن ەكەن. دامۋ دەڭگەيىمىز دە, ولقىلىقتارىمىز دا انىقتالىپتى. سونىمەن بىرگە, بولاشاقتاعى باعىت-باعدارىمىز دا ايقىندالىپتى. دەگەنمەن, ەكونوميكانى دامىتۋ ءۇشىن ينفراقۇرىلىم دۇرىس بولۋى كەرەك قوي. قىزىلوردا وبلىسىندا بۇل ماسەلە قالاي شەشىلگەن؟
– بايقاپ قاراساڭىز, قىزىلوردا وبلىسى ءۇش ۇلى جولدىڭ بويىندا جاتىر. ءبىرىنشى – داريا, ەكىنشى – تەمىرجول, ءۇشىنشى – تاسجول. ءومىردىڭ نارىندەي بولىپ تۇرعان وسى ءۇش جول ايماقتى كولدەنەڭنەن قيىپ وتەدى. اۋىلدار مەن اۋداندار دا وسى جولداردىڭ بويىندا شوعىرلانىپ, وتە ىڭعايلى ورنالاسقان. ناقتىلىق ءۇشىن ايتايىن, ايماققا قاراستى ەلدى مەكەندەردىڭ 85 پايىزى تەمىرجول مەن تاسجولدىڭ بويىندا جاتىر. ال وندا وبلىس حالقىنىڭ 93 پايىزى تىرشىلىك ەتۋدە. ەگەر ءبىز ينفراقۇرىلىمدى دۇرىس باعىتتا دامىتا بەرسەك, وندا وڭىردەگى اۋىلداردىڭ جاعدايىن ءتيىمدى ءارى تەز ارادا گۇلدەندىرۋگە قول جەتكىزەمىز. «باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا» كۇرە جولىنىڭ قۇرىلىسىن كەلەر جىلعى 1 تامىزعا دەيىن تولىق اياقتايمىز. قازىردىڭ وزىندە جالاعاش پەن جوسالىنىڭ اراسىنداعى كىشكەنتاي بولىگى عانا قالىپ تۇر. ونىڭ ءوزىن تەزىرەك اياقتاۋعا بولار ەدى. بىراق مەردىگەردىڭ جاۋاپسىزدىعىنان جۇمىستا كىدىرىس بولدى. وسى جولدىڭ وزىنەن تالاي ادامعا ناپاقا تابىلعالى وتىر. بۇل بۇكىل الەمدە قالىپتاسقان قۇبىلىس. «باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا» تاسجولىنىڭ 812 شاقىرىم بولىگى ءبىزدىڭ ايماقتىڭ ۇستىنەن وتەدى. ءبىز ءۇشىن بۇل ۇلكەن مۇمكىندىك.
قازاقستان حالقىنىڭ 70 پايىزى ءوڭتۇستىك وڭىرلەردە ءومىر سۇرەتىنىن بىلەسىز. سوندىقتان باتىستان «بەينەۋ-بوزوي-شىمكەنت» ماگيسترالدى گاز قۇبىرى تارتىلدى. گاز قۇبىرى دا قىزىلوردا وبلىسىن كەسىپ وتەدى. امانشىلىق بولسا, 2014-15 جىلدارى ءبىز ايماقتىڭ 75 پايىزىن تولىقتاي گازداندىرىپ ۇلگەرەمىز دەپ وتىرمىز. ول ءۇشىن بارلىق قۇجاتتار ازىرلەنىپ, جوسپار جاسالدى. ال قالعان ەلدى مەكەندەر 2016 جىلدىڭ ۇلەسىنە تيمەك. سونىمەن بىرگە, قىسىلعان گاز شىعاراتىن زاۋىت سالامىز. ماسەلەن, وبلىستىڭ شەت جايلاپ, قيىر قونعان الىس اۋىلدارىنا گاز قۇبىرىن تارتۋ تيىمدىلىك جاعىنان تومەن. ەسەسىنە, ول اۋىلدارعا قىسىلعان گازدى جەتكىزىپ, كوگىلدىر وتىنمەن قامتاماسىز ەتەمىز.
– ەندى وبلىستا ەكونوميكانى دامىتۋ ءۇشىن ينفراقۇرىلىم تولىق جاسالعان دەپ ايتۋعا بولادى عوي...
– قاراپايىم عانا مىسال ايتايىن, قىزىلوردا قالاسىنا قاراستى كەيبىر شاعىن اۋدانداردىڭ باس جوسپارى بەكىتىلمەگەن, ينفراقۇرىلىمى جاسالماعان. بىراق ول جەرگە جەكە ادامدار ۇيلەرىن سالىپ تاستاعان. ەندى حالىق ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى اكىمدەرگە كەلىپ وزدەرىنىڭ تالاپتارى مەن ارىز-شاعىمدارىن ايتىپ جاتىر. سول ارىزداردى قاراپ وتىرساڭىز, جول, سۋ, كارىز جولدارىنىڭ جوقتىعى كوپ ايتىلادى. بۇل و باستان دۇرىس جاسالماعان شارۋا. ەڭ الدىمەن جوسپار قۇرىلىپ, بەكىتۋ كەرەك. سوسىن ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمىن دايىنداۋ قاجەت. وسىدان كەيىن بارىپ قانا حالىققا جەر تەلىمدەرى بەرىلۋى ءتيىس. ال دىم ىستەمەي, قۇر جەردى بەرە سالىپ تۇرعىنداردى سەرگەلدەڭگە سالىپ قويۋ دۇرىس ەمەس. دامۋدى ويلاعان ادام الدىمەن وعان جاعداي تۋعىزادى. وبلىستىڭ ەكونوميكاسىندا دا سونداي. ەلباسىنىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن سالىنىپ جاتقان «باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا» تاسجولى, «بەينەۋ-بوزوي-شىمكەنت» گاز قۇبىرى, «سەكسەۋىل-بەينەۋ» تەمىرجولى سەكىلدى الىپ قۇرىلىستار ءبىزدىڭ وبلىستىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا زور سەرپىن بەرەتىن نەگىزگى نىساندار.
قىزىلوردا وبلىسى وزىنە قاجەتتى ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 40 پايىزىن عانا ءوندىرىپ وتىر. قالعان 60 پايىزىن ەكىباستۇز بەن تارازدان الامىز. ال ولاردىڭ قىزىلوردامەن اراسىنداعى قاشىقتىقتىڭ ءبىراز ەكەنى بەلگىلى. سول سەبەپتى قىزىلورداعا ەكىباستۇز بەن تارازدان ەلەكتر ەنەرگياسى جەتكەنشە باعاسى اسپانداپ كەتەدى. ول امالسىزدان ءبىزدىڭ تاريفىمىزگە تۇسەدى. ءوز كەزەگىندە بۇل وندىرىسكە اسەر ەتەدى دە, وبلىستان شىعارىلاتىن ونىمدەردىڭ باعاسى قىمباتتاپ كەتەدى. ەندى قىمبات زات باسەكەلەستىككە توتەپ بەرە الماي, نارىققا شىقپاي قالادى. ماسەلەن, بىزدە «قۋات» دەگەن زاۋىت بار. زاماناۋي قۇبىرلار شىعارادى. دەگەنمەن, ەلەكتر قۋاتىنىڭ باعاسى قىمبات بولعاننان كەيىن ولار ءوزىنىڭ بار مۇمكىندىگىن پايدالانا الماي وتىر. ەگەر ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ باعاسى ارزان بولسا, وندا اتالعان زاۋىت تەك قازاقستاننىڭ عانا ەمەس تمد مەملەكەتتەرىنىڭ نارىعىندا ءوز ورنىن ويىپ تۇرىپ الار ەدى.
ايماقتا مەتاللۋرگيا كلاستەرىن دامىتۋ كەرەك
– ايماققا كەلگەننەن كەيىن العاشقى شارۋالاردىڭ ءبىرى رەتىندە وبلىس ەكونوميكاسىن ارتاراپتاندىرۋعا باسىمدىق بەردىڭىز. وسى باستاما قانشالىقتى ناتيجەسىن بەرىپ جاتىر؟
– بىلتىر ءبىز ءوندىرىس سالاسى بويىنشا جىلدى جاقسى اياقتادىق. تومەندەۋ جوق. ونىڭ ىشىندە وڭدەۋ ونەركاسىبى 16 پايىزعا ارتتى. ال رەسپۋبليكا بويىنشا بۇل كورسەتكىش 1,5 پايىز ەكەن. ال ينۆەستيتسيا تارتۋ جۇمىسى 40 پايىزعا ارتقان. سونىڭ ارقاسىندا قۇرىلىستىڭ كولەمى 16 پايىزعا ءوستى.
– جالپى, وتكەن جىلى ءبىزدىڭ ايماق قۇرىلىس سالۋ كولەمى بويىنشا رەسپۋبليكادا الدىڭعى ورىنعا شىققان جوق پا؟
– ونىڭىز راس. كولەمى بويىنشا. دەگەنمەن, وبلىستاعى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ دەڭگەيىنە كوڭىلىمىز تولمايدى. وتكەن جىلى 280 مىڭ شارشى مەترگە جۋىق باسپانا سالىندى. بيىل بۇل كورسەتكىشتى 300 مىڭ شارشى مەتردەن اسىرۋ جوسپاردا بار. بىراق قۇرىلىس سالاسىن العا جىلجىتۋ ءۇشىن قۇرىلىس يندۋسترياسىن دامىتۋ كەرەك. ول ءۇشىن «رمز-شاپاعات» دەگەن مەكەمەنىڭ شەڭبەرىنەن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس كومبيناتىنىڭ جۇمىسىن باستادىق. سونىمەن قاتار, جاقىندا تاعى وسىنداي ەكىنشى كومبينات سالۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادىق. ويتكەنى, اتالعان سالانى قارقىندى دامىتۋ ءۇشىن قۇرىلىس ماتەريالدارىن, اسىرەسە, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا قاجەتتى كەرەك-جاراقتى وزىمىزدە شىعارۋعا ءتيىسپىز. ەگەر قۇرىلىسقا قاجەتتى ماتەريالداردى شىعارىپ, شىنى مەن تسەمەنت زاۋىتتارى وزىمىزدە بولسا, وندا بۇل وتە ءتيىمدى ءارى ناتيجەلى بولار ەدى. سونداي-اق, باعاسى دا ارزاندايدى.
– قۇرىلىستان بولەك, ايماق ينۆەستيتسيا تارتۋدا دا العا شىقتى. بۇعان قالاي قول جەتكىزدىڭىزدەر؟
– بۇل ۇلكەن ءارى كۇردەلى جۇمىستىڭ ناتيجەسى. ەڭ الدىمەن, ينۆەستورلارعا ءوزىمىزدىڭ مۇمكىندىكتەرىمىزدى دۇرىس جەتكىزە ءبىلۋ كەرەك بولدى. بىلتىر ءبىر جىلدىڭ ىشىندە ايماقتا ەكى بىردەي ينۆەستيتسيالىق فورۋم وتكىزگەنىمىز دە سوندىقتان. فورۋم بارىسىندا ءبىز قىزىلوردا وبلىسىندا قانداي تابيعي رەسۋرستار بار, شاما-شارقى قانداي, پايداسى قانشالىقتى بولماق دەگەن سياقتى ماسەلەلەرمەن تانىستىردىق. ودان سوڭ ايماققا ينۆەستورلاردىڭ كەلۋىنە جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك تە, ۇكىمەت تە مۇددەلى ەكەنىن, ولارعا بارلىق وڭتايلى جاعداي جاسالاتىنىن, ايماقتىڭ ينفراقۇرىلىمى ەكونوميكانى دامىتۋعا وتە قولايلى ورنالاسقانىن تۇسىندىردىك, ىنتىماقتاسىپ جۇمىس ىستەۋگە شاقىردىق. ينۆەستورلاردان بولەك, استانادا تىركەۋدەن وتكەن شەتەلدىك ەلشىلىكتەردىڭ قىزمەتكەرلەرىن دە شاقىرىپ, ايماقتىڭ دامۋ ديناميكاسىن كورسەتتىك. ءبىز تمد مەملەكەتتەرىنىڭ, اسىرەسە, رەسەيدىڭ كاسىپكەرلەرىمەن قويان-قولتىق ارالاسىپ جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەك.
– يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلاما قىزىلوردا وبلىسىنىڭ ەكونوميكاسىن كوتەرەتىن بىردەن-ءبىر ءمۇمكىندىك دەپ وتىرسىز. دەسەك تە, اتالعان باعدارلامانىڭ ءبىزدىڭ ايماقتا كەنجەلەپ قالعانى جاسىرىن ەمەس. الداعى ۋاقىتتا بۇل باعىتتا قانداي جۇمىستار جاساماقسىزدار؟
– بۇگىندە «قۇمكول» كەن ورنىنداعى مۇنايدىڭ كولەمى ازايىپ كەلەدى. ەندى جاڭا كەن ورىندارىن زەرتتەپ, اشۋىمىز كەرەك. بۇل جونىندە ەلباسىمىز جاقىندا ءوز جولداۋىندا دا ايتتى. مۇناي-گاز سالاسىندا سىر ەلىنىڭ جەتەتىن جەتىستىكتەرى از ەمەس. سول سەبەپتى بۇل باعىتتا جۇمىس جالعاسا بەرەدى. بۇل – ءبىر. ەكىنشى, ۋران سالاسىنا بايلانىستى تاعى دا وڭدەۋ كاسىپورىندارىن سالۋ قاجەت. «قازاتومونەركاسىپ» ۇلتتىق كومپانياسى وندىرەتىن ءونىمنىڭ باسىم بولىگى قىزىلوردا وبلىسىندا ورنالاسقان. ال ونى وڭدەيتىن زاۋىتتار باسقا ايماققا تيەسىلى. مۇنى اسا قۇپتامايمىز. ويتكەنى, شيكىزات قايدا وندىرىلسە, سول جەردە وڭدەلۋى كەرەك. ماسەلەگە وسى تۇرعىدان قاراپ, ءبىز «قازاتومونەركاسىپتىڭ» باسشىلىعىنا وسىنداي ۇسىنىس جاساپ وتىرمىز. ۇشىنشىدەن, بالاساۋىسقاندىق پەن قۇرىمساقتاعى ۆانادي قورىن دۇرىس يگەرە بىلسەك, وندا ءبىز دۇنيەجۇزى بويىنشا وندىرىلەتىن ءۆاناديدىڭ 25 پايىزىن شىعارا الامىز. بۇل تەك قانا قىزىلوردا وبلىسى ءۇشىن عانا ەمەس, تۇتاس قازاقستان ءۇشىن ۇلكەن جەتىستىك بولادى. ال ەندى شالقيا مەن تالاپتاعى پوليمەتالدار, اقجار, قوسكول, دومباۋ, داربازاداعى مىرىش, اقەسپەدەگى تيتان, قۇتانبۇلاق پەن تالدىەسپەدەگى تەمىر بىزگە تابيعاتتىڭ ءوزى بەرگەن بايلىعى. وسىلاردىڭ نەگىزىندە فەرروقورىتپا زاۋىتىن سالۋ قاجەت. مىنە, قىزىلوردا وبلىسىنىڭ وڭتۇستىك ايماعىندا جوعارى تەحنولوگيالى جانە ەكسپورتتىق الەۋەتى زور مەتاللۋرگيالىق كاسىپورىنداردى اشۋعا بولادى. ول ءۇشىن ءبىزدىڭ تابيعي قورىمىز بار. مەتاللۋرگيالىق كلاستەردى دامىتۋداعى ەڭ ءبىرىنشى ماسەلە – ەلەكتر قۋاتىنىڭ باعاسى. ال ءبىز بۇعان «بەينەۋ-بوزوي-شىمكەنت» گاز قۇبىرىنىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزە الامىز. فەرروقورىتپا زاۋىتىنىڭ ەكونوميكاسىن ەسەپتەگەندە, گازدىڭ 1 مىڭ تەكشە مەترى 80-90 دوللاردان اسپاعاندا عانا ونىڭ ءتيىمدى بولاتىنىن انىقتادىق. ءبىز ينۆەستورعا وسى باعاداعى گازدىڭ ءدالىزىن ۇسىنىپ وتىرمىز.
وڭدەۋ ونەركاسىبىنە بايلانىستى تۇز, تسەمەنت, كالتسيلەنگەن ۇنتاق, قىزىلميانىڭ تامىرى, قۇبىر شىعارۋ سەكىلدى جاڭا وندىرىستەردىڭ جۇمىسىنا قولداۋ بىلدىرە بەرەمىز. سونىمەن بىرگە, وسى زاۋىتتاردىڭ بارلىعىندا ەڭ جوعارى تەحنولوگيانى پايدالانىپ, ەكسپورتقا شىعارۋدى ماقسات ەتىپ جۇمىس ىستەيمىز. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا دا ناقتى قادامدار جاسالادى. مىسالى, ايماقتاعى كۇرىش ەگەتىن 74 مىڭ گەكتار جەردىڭ كولەمىن ساقتاپ قالۋعا ءتيىسپىز. ماسەلە تەك كۇرىشتە عانا تۇرعان جوق. ويتكەنى, سۋارمالى جەرلەردى قىسقارتساق, وندا ول اۋماق تۇزدانىپ كەتەدى. بيىل ءبىز وبلىستا كۇرىشتەن رەكوردتىق ءونىم ءوندىرىلدى دەپ قۋانىپ ءجۇرمىز. ءار گەكتارىنان 49 تسەنتنەر. دەي تۇرعانمەن, توقمەيىلسۋگە بولمايدى. ايتالىق, رەسەيدىڭ كراسنودار ايماعىندا 1 گەكتاردان 70 تسەنتنەردەن ءونىم الدى. مىنە, بىزدە دە ونداي ءونىم الۋعا مۇمكىندىك بار.
– وسى رەتتە ەت ءوندىرۋ مەن بالىق شارۋاشىلىعى دا باسقاشا سيپات الادى عوي...
– ارينە. ەت ءوندىرۋ سالاسىندا دا ءبىز جەتەتىن جەتىستىك از ەمەس. ول ءۇشىن مال باسىن ارتتىرىپ, اسىل تۇقىمدىلارىن ءوسىرۋ كەرەك. الداعى ۋاقىتتا اۋىل شارۋاشىلىعىنا جاسالىپ جاتقان ناقتى كومەكتىڭ ارقاسىندا ءبىز مال باسىن 15 پايىزعا ارتتىرامىز دەپ وتىرمىز. ال اسىل تۇقىمدى مالدى گوللانديادان تاسىماي-اق, وزىمىزگە جاعدايى تانىس, تابيعاتىمىزعا يكەمدەلگەن, جەرسىنگەن ەدىلباي قويى مەن اقباس سيىردىڭ سانىن كوبەيتكەن دۇرىس قوي دەگەن ويدامىن. وسى جەردە ءبىر ماسەلە بار. ءبىزدى «ارالىق نەمەسە بۋفەرلى ايماق» دەپ ايتادى. ال ۇكىمەتتىڭ شەشىمىنە سايكەس, ارالىق ايماقتا وندىرىلگەن ەتتى ەكسپورتقا شىعارۋعا بولمايدى. قىزىلوردا وبلىسىنا وسى اتتان ارىلۋ قاجەت. بالىق شارۋاشىلىعىنا بايلانىستى كوپتەگەن ماسەلەگە توقتالۋعا بولادى. ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, ساراتس (سولتۇستىك ارال) جوباسىنىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى تولىقتاي ىسكە استى. ەكىنشى كەزەڭى ءارتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى توقتاپ قالعان-تىن. بۇعان دەيىن «تەڭىز ەكى دەڭگەيلى بولا ما, الدە ءبىر دەڭگەيلى جاسايمىز با؟» دەپ كەلدىك. ونى شەشتىك. ءبىر دەڭگەيلى تەڭىز جاسايتىن بولدىق. ءوز ەسەبىم بويىنشا, ساراتس جوباسىنىڭ ەكىنشى كەزەڭى بيىل باستالۋعا ءتيىس. البەتتە, بۇل جوبا قىرۋار قارجىنى تالاپ ەتەدى. دەي تۇرعانمەن, قازىر ءبىز جىلىنا 4 مىڭ توننا بالىق اۋلاپ جاتساق, جوبانىڭ ەكىنشى كەزەڭى اياقتالعاننان كەيىن اتالعان كورسەتكىشتى 30 مىڭ تونناعا جەتكىزەتىن شامامىز بار. سودان كەيىن قىزىلوردا وبلىسىنان وڭدەلمەگەن بالىق شىقپاۋى قاجەت. قازىردىڭ وزىندە ارالدا اۋلانعان بالىقتار ەۋروپا نارىعىنا شىعىپ جاتىر. سەبەبى ساپاسى جاقسى. سۇرانىسقا يە. تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلەنى ايتا كەتەيىن. ساراتس جوباسىن تولىقتاي ىسكە اسىرعاننان سوڭ سىر بويىنداعى كولدەردىڭ جۇيەسىن قايتا قالپىنا كەلتىرە الامىز.
قورقىت – ءتۇبى ءبىر تۇركى الەمىنىڭ ءتاۋ ەتەر ورتالىعى بولادى
– ەلباسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا بايقوڭىر عارىش ايلاعى مەن قورقىت اتا مەموريالدىق كەشەنى ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىنىڭ تۋريستىك نىساندار تىزىمىنە ەندى. بۇيىرتسا, الەمنىڭ ءار تاراپىنان ادامدار كەلەدى. تۇركى دۇنيەسىنىڭ باباسى قورقىتتىڭ باسىنا زيارات ەتەدى. ال بۇل شاراعا ءبىزدىڭ دايىندىعىمىز قانداي بولماق؟
– ەلباسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن بايقوڭىر قالاسى ەكسپو-2017 كورمەسىنە كەلۋشىلەر تاماشالايتىن نىساندار قاتارىنا كىرگەنى قالانىڭ دامۋىنا ەرەكشە ۇلەس قوسادى دەگەن سەنىمدەمىن. الداعى ۋاقىتتا وندا كوپتەگەن شارۋالار اتقارىلماق. بىلتىر «پروتون» قۇلاعاننان كەيىن دە رەسەي ۇكىمەتىمەن بىرلەسىپ قىرۋار شارۋانى جاساعان ەدىك. ارينە, ءبىراز پىكىرتالاس بولدى. ناتيجەسىندە, ەلباسىنىڭ ناقتى باستاماسىمەن بايقوڭىردى دامىتۋدىڭ «جول كارتاسىن» جاسادىق. وعان ەكى ەل ۇكىمەتى قول قويدى. وسىنىڭ ارقاسىندا بايقوڭىر قالاسى, اقاي, تورەتام ەلدى مەكەندەرىن دامىتۋدىڭ كەشەندى جوباسى قابىلدانادى. «جول كارتاسىنىڭ» اياسىندا بايقوڭىر قالاسىندا ءبىرشاما وندىرىستىك, الەۋمەتتىك نىساندار جۇمىس جاساي باستايدى. سونداي-اق, عارىشتىق ءتۋريزمدى دامىتۋعا ەرەكشە ەكپىن بەرىلەدى.
ءبىزدىڭ تاريحىمىز تەرەڭ. وتكەن جولىمىز كەنەن. مەنىڭشە, 2017 جىلى وتەتىن كورمەگە كەلۋشىلەر بايقوڭىر مەن ءتۇركى تەكتەس حالىقتاردىڭ قاسيەتتى جەرىنىڭ ءبىرى قورقىت اتا كەسەنەسىندە بولۋى قازاقستاندى باسقاشا قىرىنان تانىتادى. ءبىز وعان وسى باستان دايىندالىپ جاتىرمىز.
– «باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا» كولىك ءدالىزىنىڭ قۇرىلىسى كەلەر جىلى اياقتالادى دەدىڭىز. ال ءوڭىردىڭ ىشكى جولدارىن جوندەۋگە قانشالىقتى كوڭىل ءبولىنىپ جاتىر؟
– ءسىز ايتىپ وتىرعان ماسەلەنى ءبىز بىلتىر جازدا ارنايى وبلىستىق ءماسليحاتتا قارادىق. مىسالعا, سولتۇستىك اۋداندارعا قاراستى ەلدى مەكەندەردى ءبىر-بىرىمەن جالعاپ جاتقان جولدىڭ جاعدايى وتە قيىن. جالپى, وبلىس بويىنشا ىشكى جولداردىڭ ماڭدايى شىلقىپ تۇر دەپ ايتۋعا كەلمەيدى. ولاردىڭ جوندەۋسىز قالعانى سەبەپسىز دە ەمەس. ويتكەنى جولدار اۋدانداردىڭ يەلىگىندە بولعان. ال اۋداننىڭ بيۋدجەتى جول جوندەۋگە جەتپەيدى. سوندىقتان بۇل جەردە وبلىستىق جانە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن ناقتى كومەك كەرەك. ءبىز وسى ماسەلەنى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە ۇسىنىس رەتىندە ەنگىزدىك. اسىرەسە, قىزىلوردا مەن جەزقازعان اراسىنداعى جولدى جوندەۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلەنىڭ ءبىرى. ال رەسەيگە شىعۋ ءۇشىن پاۆلودارمەن بايلانىستىراتىن جولدىڭ قۇرىلىسىن دا باستاعان ابزال. وسىعان دەيىن اۋداندارعا قاراپ كەلگەن 860 شاقىرىم جولدى وبلىستىڭ يەلىگىنە الدىق. سولايشا, الداعى ءتورت جىلدىڭ ىشىندە وسى اۋقىمداعى جولدا كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرمەك.
«ماڭگىلىك ەل» – ۇلتتىڭ ۇلى بولاشاعى
– بۇگىندە ۇيدەن شىقپاي ينتەرنەت ارقىلى بار تىرلىكتى اتقارۋعا بولادى. بۇعان جاستاردىڭ قۇلشىنىسى جوعارى ەكەنى جانە انىق. الايدا, اعا بۋىننىڭ عالامدىق جەلىگە اسا سەنىمسىز قارايتىنىن دا بايقايمىز. وسى رەتتە ءسىز نە ويلايسىز؟
– وتە الاڭداتارلىق جاعداي. مەنىڭشە, ينتەرنەتتىڭ قازاقشا اۋدارماسى ونىڭ مىنەزى مەن سيپاتىن ناقتى ءارى ءدال بەرگەن. عالامتور دەيدى. ءبىر جاعىنان ءسىزدى عالاممەن بايلانىستىرادى. ەكىنشى جاعىنان – تور. شىرماۋىنا بايلاپ الادى. سان عاسىردان بەرى جالعاسىپ كەلە جاتقان ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز بار قازاق دەگەن ەلمىز. تالاي تەپەرىشتى باستان وتكەردىك. تاريح ساحناسىنان سىرعىپ كەتىپ قالاتىن جاعدايلار بولعان. سونىڭ بارىندە اتا-بابالارىمىزدىڭ قانى مەن انالارىمىزدىڭ ارىنىڭ ارقاسىندا امان-ساۋ قالدىق. ەندى ءححى عاسىردا ءبىز ءوزىمىزدىڭ بولمىسىمىزدان ايىرىلماۋىمىز كەرەك. وسى جاعدايلاردى ەسكەرە وتىرىپ, ءوزىمنىڭ ازامات رەتىندەگى, اكە رەتىندەگى, اتا رەتىندەگى پارىزىم عوي دەپ جاقىندا جاستارعا, ستۋدەنتتەرگە ينتەرنەت تاقىرىبىندا ءدارىس وقىدىم. ول دا بەكەر ەمەس. ويتكەنى, جاستار عاسىرلار بويىنا قالىپتاسقان قۇندىلىقتارىمىزدان ايىرىلىپ قالماۋى قاجەت. سوندىقتان, جاستارعا عالامتوردىڭ پايداسى مەن زيانىن تەڭدەي تۇسىندىرگەن دۇرىس. ارينە, بىزگە ورىس ءتىلىن دە, اعىلشىن ءتىلىن دە يگەرۋ كەرەك. جاڭا زاماندا جاڭا تەحنولوگيانى مەڭگەرىپ, كومپيۋتەردىڭ قۇلاعىندا ويناپ, ينتەرنەتتىڭ يگىلىگىن كورۋ شارت. بىراق وسىنىڭ ءبارىنىڭ نەگىزى قازاقشا بولعاندا عانا ءبىز ءوزىمىزدى ۇلت رەتىندە ساقتاپ قالا الامىز. ەلباسىنىڭ «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىن مىڭ تولعانىپ بارىپ, قوعامعا ۇسىنۋىنىڭ استارىندا ۇلتىمىزدىڭ ۇلى بولاشاعى جاتىر دەپ ويلايمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ەرجان بايتىلەس,
«ەگەمەن قازاقستان».
قىزىلوردا وبلىسى.