قوعامدى جىككە بولۋگە باعىتتالعان زياندى يدەيالار قازاق قوعامىندا عانا ەمەس, الەمدە ورىن الىپ جاتقان جاعداي بولعاندىقتان, ءدىني راديكاليزم -وزەكتى تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى. قازاقستاندا ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قارسى ءىس-قيمالدار تۋرالى ارنايى زاڭنامالار بار.
اتالعان قىلمىس بويىنشا جازاسىن وتەۋشىلەر سانى كوپ پە؟ قانداي ادامدار ءدىني راديكاليزمنىڭ قۇربانى بولۋدا؟ سوتتالۋشىلاردى تەمىر توردان شىققان سوڭ قانداي ءومىر كۇتىپ تۇر؟ وسى جانە وزگە دە سۇراقتارعا نۇر-سۇلتان قالاسى دىندەردى زەرتتەۋ ورتالىعى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, تەولوگ جانداۋلەت سۇلەيمەنوۆ جاۋاپ بەردى.
- جانداۋلەت مىرزا, ءبارىن قىزىقتىراتىن سۇراقتاردىڭ ءبىرى, ەكسترەميزم جانە تەرروريزم بابى بويىنشا تەمىر تورعا جابىلعان ادامداردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى قانداي؟ ءبىزدىڭ قوعامدا: «جاعدايى جوق ادامدار دەسترۋكتيۆتىاعىمعا تەز ەرىپ كەتەدى جانە راديكاليزم قۇربانى بولادى»- دەگەن سترەوتيپ قالىپتاسقان. وسىعان نە دەيسىز؟
-ءيا, بۇل سترەوتيپتى ءجيى ەستىپ ءجۇرمىز. الايدا,سوتتالۋشىلاردىڭ الەۋمەتتىك دەڭگەيى ءارتۇرلى. ءىستى بولعان سوتتالۋشى ماتەريالدىق جاعىنان جاعدايى تومەن نەمەسە جاقسى بولعاندىعىنان دەپ تۇجىرىمداي المايمىن. سەبەبى, جۇمىس بابىمەن ءارتۇرلى ادامداردى كەزدەستىردىم. ءسانتۇرلى تاعدىرلار ءيىرىمىن كوردىم. ءدىني راديكالدىيدەولوگيا - ول ادامنىڭ ماتەريالدىق جاعدايىنا بايلانىستى بولا بەرمەيدى. جاقسى كاسىپكەرلىكپەن اينالىسقان, لاۋازىمدى قىزمەتتە وتىرعان, ءتىپتى, كەرەك دەسەڭىز اسكەري سالادا قىزمەت ەتكەن تۇلعالار دا وسى ءدىني اعىمعا ىلەسىپ كەتكەن فاكتىلەر كەزدەستى.بۇل سانانىڭ دەڭگەيىنە, قابىلداۋىنا بايلانىستى. ادام سىرتتان كەلەتىن راديكالدى اعىمعا توتەپ بەرە الاتىن پسيحولوگيالىق تۇراقتى, ءارتۇرلى جاعدايعا قارسى يممۋنيتەتى قالىپتاسقان تۇلعا بولسا, راديكالدى يدەياعا ءتۇسىپ كەتپەيتىن ەدى. ءيا, ءىشىنارا الەۋمەتتىك جاعدايى تومەن ازاماتتاردى داكەزدەستىردىم. بۇنى دا تۇبەگەيلى جوققا شىعارا المايمىز. ونىڭ ۇستىنە, قازىرگى ۋاقىتتا اقپاراتتىڭ تاسىعان ۋاقىتىندا ءتۇرلى شەتەلدىك سايتتار مەنجەلىلەر وسى باعىتتا جۇمىس جاساۋدا. بۇل دا ەلدەگى راديكالدانۋ پروتسەسىنە ايتارلىقتاي قولداۋ بەرۋدە. مىسالى, ءالجۋاس جىگىتتەر بار, ءوزىنىڭ ىشتەي بۇككەن بولمىسىن قوعامعا كورسەتكىسى كەلەدى. ءوزىن قوعامعا نەمەسە ارالاساتىن ورتاسىنا كورسەتە المايدى. ونداي جىگىتتەردى راديكالدى ورتاعا فيزيكالىق نەمەسە اقىل-ويى مىقتى بولعاندىقتان ەمەس, يدەولوگياسى سولارعا بەيىمدەلگىش بولعاندىقتان ءسىڭىسىپ كەتەدى دە, سالدارىنان ويى مەن ءدىني باعىتى وزگەرىپ شىعا كەلەدى. قورىتا كەلە, قوعامدا ءوزىنىڭ ورنىن تاپپاي, ارالاساتىن ادامدارعا مۇقتاج بولىپ, دەگرەداتسياعا ۇشىراپ, ءوزىن تىڭدايتىن ورتاىزدەيتىندەر دە بار. ولاردىڭ دەسترۋكتيۆتى ءدىني يدەولوگياعا بەرىلگىش بولادى. وسىلايشا راديكالدانعان سانا كەيىن ارەكەتتەرگە وقتالۋمەن قىلمىستى ارەكەتتەرگە بارىپ, تەمىر تورعا توعىتىلىپ جاتادى. سوندىقتان, ءدىني ەكسترەميزم نەمەسە تەرروريزم باپتارى بويىنشا سوتتالۋشىلاردىڭ الەۋمەتتىك دەڭگەيلەرى ءارتۇرلى.
- ءارتۇرلى فاكتىلەردى اتاپ ءوتتىڭىز. وسى تۇزەتۋ مەكەمەسىندەگى اتالعان توپ وكىلدەرىنە ءتۇسىپ كەتىپ جاتقان تۇلعالاردىڭ وتباسىلارى بار ما؟
-تەمىر توردىڭ ار جاعىنا تۇسكەن ادامدارمەن جۇمىس بارىسىندا, وتباسى بارىن دا كوردىم, جوعىن دا كوردىم. ۇيىندە بالا-شاعا, ايەلى, قارت اتا-اناسىكۇتىپ وتىرعاندار دا قانشاما؟! ادامدار ويلايدى, وتباسى جوق, جالعىزباستىلار راديكالدارعا تەز ەرىپ كەتەدى دەپ. شىندىعىنا كەلگەندە, ولاي ەمەس, كەرىسىنشە, وتباسىلى جانداردى, بويداقتارعا قاراعاندا كوبىرەك كەزدەستىردىم. بويداقتاردىڭ وزدەرى, اتا-اناسىنىڭ تاربيەسىن كورگەن, اعا-باۋىرلارى بار جاندار. سوندىقتان, جوعارىدا اتاپ وتكەنىمدەي, دەسترۋكتيۆتى اعىمعا ءتۇسىپ كەتۋ وتباسىنىڭ بار نەمەسە جوعىنا بايلانىستى ەمەس.بىراق, ەڭ اۋىرى, سوتتالۋشىنىڭ ەت جاقىن اعايىن – تۋىستارى كوپ بولعان سايىن, ولارعا بەرىلەتىن قيىنشىلىتىڭ دا جۇگى جەڭىل ەمەس. بۇنى سول اتا-انالاردىڭ مۇڭ-زارىن ەستىگەن ادام رەتىندە ايتىپ تۇرمىن.
- ال سوتتالۋشىلاردىڭ تۋعان-تۋىستارىمەن جۇمىس جاسايسىزدار ما؟
- ارينە. تۇزەتۋ مەكەمەلەرىندە سوتتالۋشىلارعا ارنالعان ارنايى بىرلەسكەن جوسپارلار بار. سول جوسپارلار اياسىندا سوتتالۋشىعا وڭ اسەر بەرۋ جاعدايىندا كەي كەزدە ولاردىڭ جاقىندارىمەن دە تەولوگيالىق تۇسىندىرمە جۇمىستارىن جۇرگىزەمىز. كەيدە مىنانداي جاعدايلار كەزدەسىپ جاتادى, قارت اتا-اناسى بار, ءۇيىنىڭ جالعىز اسىراۋشىسى, ياعني,بالاسى سوتتالىپ كەتەدى. سونداي جاعدايدا, بارىنە بولماسا دا دەنساۋلىعى بولماي جاتسا, ازىق-ت ۇلىكتەرى جوق بولسا, كومىر ءتۇسىرىپ بەرۋ كەرەك دەپ جاتسا, الەۋمەتتىك پروبلەمالارى بولسا, قولىمىزدان كەلگەنشە اكىمدىكتەگى ءدىن ىستەرى جونىندەگى باسقارما تاراپىمەن بىرگە كومەك كورسەتەمىز. بۇل دا راديكالدى يدەولوگيادا جۇرگەن تۇلعانىڭ: «مەملەكەت - قاتىگەز, بيلىكتەگىلەر -جامان, حالىققا جانى اشىمايدى»,- دەگەن ويىنىڭ وزگەرۋىنە سەپتىگى تيەدى دەپ ويلايمىن.
- ءوزىڭىز جۇمىس بارىسىندا تەمىر توردا جازاسىن وتەپ وتىرعان, دەسترۋكتىۆتى اعىمعا ءتۇسىپ كەتەتىندەر اراسىنان وقىعان, جوعارعى وقۋ ورنىن بىتىرگەن تۇلعالاردى كەزدەستىردىڭىز بە؟
ونداي ازاماتتار بار. اق پەن قارانى اجىراتا الاتىن, قۇقىق بۇزۋشىلىق دەگەننىڭ نە ەكەنىن تۇسىنە الاتىن, ءبىلىمى بار ازاماتتاردى كەزدەستىرگەن كەزدەر بولدى. جوعارعى وقۋ ورنىندا ءبىلىم الىپ, الايدا, جات اعىمعا ەرىپ كەتپەۋ ءۇشىن ءدىني ءبىلىم جەتىسپەۋى مۇمكىن. بۇنىڭ ءبارى ءبىر-بىرىمەن بايلانىستى. راديكاليزاتسياعا ۇشىراۋ, ول ءسىزدىڭ قالتاڭىزعا, العان ديپلومىڭىزعا قارامايدى. الدىنا كەلگەن پروبلەمانى تالداي الماعان ادام, قانداي ءبىلىم السا دا جەتكىلىكسىز.
- تۇزەتۋ مەكەمەسىندە بەلگىلى ءبىر ۋاقىت وتىرىپ, ودان كەيىن بوستاندىققا شىعاتىن ادامداردىڭ قوعامعا بەيىمدەلۋى قالاي جۇرەدى؟ قالىپتى ومىرگە ءتۇسۋى ءۇشىن قانشا ۋاقىت كەرەك؟
-ەندى جاڭاعى جوعارىدا اتالعان باپ بويىنشا, ياعني, ءدىني اداسۋشىلىعى بولعان ادامدارمەنبوستاندىققا شىققاننان كەيىن دە جۇمىس جاسايمىز. ءبىزدىڭ ورتالىققا كەلىپ, تەولوگيالىق دارىستەر الىپ, پسيحولوگتارمەن جۇمىس جاساپ تۇرادى. بۇل ءوز كەزەگىندە, ادامنىڭ قوعامعا بەيىمدەلىپ, ەكىنشى قايتارا ءدىني راديكاليزاتسياعا ۇشىراماۋى ءۇشىن جاسالاتىن جۇمىس. ماسەلەن, جازاسىن وتەپ شىققان ايەلدەر ءۇشىن تەگىن تسەحىمىز دە بار. سول جەرگە كەلىپ جۇمىس جاساي الادى. ال ەندى قوعامعا بەيىمدەلۋى ءۇشىن, بەلگىلى ءبىر ۋاقىت كەتەدى دەپ ايتا المايمىن. مىسالى, ءبىز قازىر ەكى جىلداي ۋاقىت بويى تۇزەتۋ مەكەمەسىنەن شىققان ازاماتپەن جۇمىس جاساۋدامىز. ول ەلورداداعى مادەني وشاقتى ءبىرىن جارۋعا جوسپار قۇرىپ, بىراق, كۇشتى قۇرىلىمدار ارقاسىندا قولعا تۇسكەن. التى جىل بويى قاماقتا وتىرىپ, قازىرگى تاڭدا بوستاندىققا شىققان. وسى سىندى, بۇرىن سوتتالىپ, جازاسىن وتەپ شىققاننان كەيىن ورتالىققا كەلەتىندەر كوپ. ارينە, سوتتالعان ادامنىڭ قوعامعا ءسىڭىسىپ كەتۋى قيىن. قازاق قوعامىندا «سوتتالعان» دەگەن ءسوز ۇرەي تۋدىرادى. قازاقتا مىنانداي ماقال بار عوي: «اداسقاننىڭ ايىبى جوق, قايتا ءۇيىرىن تاپسا», - دەگەن. بۇل قىلمىسىن قايتادان قايتالايتىندارعا قاتىستى ەمەس. ءبىر رەت اداسىپ, تاۋبەسىنە كەلگەن ادامداردىڭ كەۋدەسىنەن يتەرمەي, ولاردىڭ ومىردەن ءوز ورىندارىن تابۋعا كومەكتەسۋ كەرەك دەپ ويلايمىن.
- ءوزىڭىز ايتىپ وتىرسىز, تاۋبەسىنە كەلگەن ادامدارعا كومەكتەسۋ كەرەك دەپ. ءبىر رەت سوتتالعان ادامنىڭ كوزقاراسى وزگەرۋى مۇمكىن بە؟ تۇزەتۋ مەكەمەسىنەن قانشالىقتى دۇرىس باعىتقا قاراي وزگەرىپ شىعادى؟
-تار قاپاستا, ءتورت قابىرعادا, ءبىر ەمەس, بىرنەشە جىل وتىرىپ شىققاننان كەيىن اقىل-وي ساناسى بار ادام ويلانادى. ءىس-ارەكەتىنە ەسەپ بەرە الاتىن ادامعا: كەڭ الەمدى, جىلى توسەكتى وسى تار قاپاسقا قالايشا ايىرباستايمىن؟ – دەگەن وي كەلەدى. ارينە, جۇمىس پراكتيكاسىندا نەشە ءتۇرلى وقيعالاردى كەزدەستىردىم. 6-7 جىل تۇرمەدە وتىرىپ, بوستاندىققا شىعىپ, قايتادىن بۇرىنعى قاتەلىگىن قايتالايتىندار دا كەزدەسەدى. كەرىسىنشە, وتكەننەن ساباق الىپ, دۇرىس جولعا تۇسەتىندەر دە جوق ەمەس. ءبىزدىڭ تاراپتان ماكسيمالدى تۇردە سونداي ادامدارعا كومەك كورسەتۋ. ايتىپ وتىرعانىمنىڭ ءبارى ءدىني سالاعا بايلانىستى سوتتالۋشىلارعا قاتىستى. ولاردىڭ تەولوگيالىق ءبىلىمىن ارتتىرۋعا اسا ءمان بەرەمىز. سەبەبى, دۇرىس ءدىني باعىت كورسەتپەسەك, قايتادان سول باستاپقى يدەولوگياعا ورالۋى مۇمكىن. «جۇمىلا كوتەرگەن جۇك جەڭىل» دەمەكشى, ءسىز بەن ءبىز بولىپ, قوعام بولىپ راديكالدى اعىممەن كۇرەسۋىمىز كەرەك. ءدىني ساۋاتتىلىقتى ارتتىرىپ, شەتىن يدەولوگياعا قارسى يممۋنيتەتتى قالىپتاستىرا بىلسەك اتالعان جاعدايلار بولمايدى دەپ ۇمىتتەنەمىن.