ەلىمىزدەگى جالعىز تۇيىق تەڭىز – كاسپي. اتالعان سۋ ايدىنىنداعى قۇبىلىستاردى قالت جىبەرمەيسارالايتىن ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, تەڭىزدەڭگەيى كوپجىلدىق, جىلارالىق, ماۋسىمدىقاۋىتقۋعا ۇشىراعانى بايقالىپ وتىر. الايدا مۇنىسالا ماماندارى تابيعي ۇردىسكە بالايدى. ويتكەنىمۇنداي مەرزىمدىك اۋىتقۋ سىرتقى شەكارادا وزگەرمەلىشارتى بار جابىق سۋ قويماسى ءۇشىن قالىپتى جاعدايسانالادى.
ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى ماماندارىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارىنان بەرى كاسپي دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋى بايقالدى. 1977 جىلعا قاراي تەڭىز دەڭگەيى 3 مەترگە تومەندەپ, -26-دان -29 مەترگە دەيىن جەتكەن. كەيىن سۋ دەڭگەيى قايتا كوتەرىلە باستاپ, 1995 جىلى 3 مەترگە جوعارىلاپ, -26,62 مەتردى قۇراعان. وسى ارالىقتا سۋ دەڭگەيىنىڭ كوتەرىلۋى جىلىنا شامامەن 14 سم, ال كەي جىلدارى -36 سم بولعان.
«2005 جىلدان بەرى تسيكلدىك تومەندەۋ كەزەڭى قايتادان باستالدى. كاسپيدە جەلدىڭ اسەرىنەن مەزگىلسىز اۋىتقۋ بولىپ تۇرادى. ماسەلەن, كاسپيدىڭ سولتۇستىك بولىگىندەگى «جانباي» تەڭىز گيدروپوستى اۋدانىندا وسىنداي ماۋسىمدىق كورىنىس انىق بايقالىپ وتىر. اسىرەسە كوكتەم مەن كۇزدە. بۇعان سولتۇستىك-شىعىس جانە وڭتۇستىك-شىعىستان سوعاتىن جەل سەبەپ. ال جازدا جەل ەكپىنى قاتتى ەمەس كەزدە مۇنداي جايت كەزدەسپەيدى. تەڭىز دەڭگەيىنىڭ كوتەرىلۋى جەلدىڭ جىلدامدىعى 10-15 م/س جانە ۇزاقتىعى 10-12 ساعاتتان 1-2 كۇنگە دەيىن جالعاسسا عانا بايقالادى. ال جەل سەكۋندىنا 15-25 مەترگە جەتكەندە تەڭىز دەڭگەيىنىڭ بيىكتىگى 1,5-2 مەتر نەمەسە ودان دا جوعارى بولادى», دەپ حابارلادى مينيسترلىكتىڭ باسپاسوزقىزمەتى.
سوڭعى جىلدارى كاسپي تەڭىزى دەڭگەيىنىڭ اۋىتقۋىنا كليماتتىڭ انتروپوگەندىك وزگەرۋىنىڭ اسەرى بارى انىقتالىپتى. ساراپشىلاردىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, 2006-2020 جىلدار ارالىعىندا كاسپي تەڭىزىنىڭ اكۆاتورياسىنا جاۋىن-شاشىننىڭ از مولشەرى تۇسكەن. ال بۋلانۋ پروتسەسى كەرىسىنشە قارقىندى بولعان. سونداي-اق ەدىل (ۆولگا) وزەنىنىڭ باسسەينىندە سۋ مولشەرىنىڭ ازدىعىنان تەڭىزگە كەلەتىن اعىن مولشەرى كوپ بولماعان.
دەگەنمەن مينيسترلىك ايتىپ وتىرعان باستى سەبەپ – كليماتتىڭ جىلىنۋى. «كاسپي دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋى مەن جوعارىلاۋى بۇرىن دا بولعان. ونىڭ ۇزاق مەرزىمدى تابيعي تسيكلدىك سيپاتقا يە ەكەنىن اتاپ وتەمىز. سوڭعى جىلدارى كاسپيدىڭ جاعدايىنا عالامدىق جىلىنۋ دا ىقپال ەتە باستادى», دەلىنگەن مينيسترلىكتىڭ مالىمەتىندە.
سۋ ايدىنىنىڭ قازاقستاندىق سەكتورىن يگەرىپ جاتقان NCOC كومپانياسى كاسپي تەڭىزىندەگى تەرەڭدەتۋ جوباسىن باستاعالى وتىر. بۇل جوبا قالاي ىسكە اسادى؟ وعان باقىلاۋ جۇرگىزىلە مە؟ جالپى بۇل جوبانىڭ تەڭىزدىڭ ەكوجۇيەسىنە اسەرى قانداي بولماق؟ ەكولوگيالىق رەتتەۋ جانە باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى زۇلفۇحار جولداسوۆتىڭ پىكىرىنشە, قوعامدىق مونيتورينگتىك توپ باقىلاۋعا الادى. ونىڭ قۇرامىنا جەرگىلىكتى ەكولوگتەر, عالىمدار مەن ەكوبەلسەندىلەر كىرگەن.
– گيدرولوگيا, يحتيولوگيا سالاسىنداعى عالىمدار جوبامەن اشىق تۇردە تانىسىپ جاتىر. قوعام وكىلدەرىنە دە كورسەتتىك. تەرەڭدەتۋ جۇمىستارى جاڭا باعىتتاردا ەمەس, قولدانىستاعى كەمە جولدارىندا, 29 شارشى كم اۋماقتا عانا جۇرگىزىلمەك. بۇل تەڭىزدىڭ سولتۇستىك-شىعىس ايماعىنىڭ 0,03 پايىزىن قۇرايدى. سول سەبەپتەن بالىقتار ميگراتسياسىنا, قۇستار ارەالىنا سونشالىقتى اسەرى بولمايدى. ال از كولەمدەگى زالالدى كومپانياعا وتەتۋ ادىستەمەلەرى قاراستىرىلىپ وتىر. تەڭىز سۋىنىڭ لايلانۋىن ازايتۋ ءۇشىن جاڭا تەحنولوگيالار قولدانىلادى. ءبىز بۇل جوبانى تۇراقتى باقىلاۋدا ۇستايمىز, – دەيدى ز.جولداسوۆ.
ال NCOC كومپانياسى باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ەرمەك ماراباەۆتىڭ ايتۋىنشا, تەرەڭدەتۋ جۇمىسى اۋقىمدى جوبا ەمەس. بۇل – ادەتتە اتقارىلا بەرەتىن شارۋا.
– تەرەڭدەتۋ جۇمىستارى تەڭىزدەگى بەس ارالدا جۇرگىزىلەدى. تەڭىز دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋى ارالدار اراسىنداعى كەمەلەردىڭ قوزعالىسىنا, تاسىمال, اپاتتىق قۇتقارۋ جۇمىستارىنا كەرى اسەرىن تيگىزىپ وتىر. سوندىقتان تەڭىزدەگى تەك كەمە جولدارىن عانا تەرەڭدەتەمىز. كانال سالۋ جوسپارى جوق. ال تەرەڭدەتۋ – كاسپي تەڭىزىندەگى كۇندەلىكتى جۇمىس. كەمە جولدارى ءار جىلدارى تەرەڭدەتىلدى. ودان ەكولوگياعا قاۋىپ جوق. دەگەنمەن ەكولوگيالىق اسەردى باقىلاۋ ءۇشىن تۇراقتى تۇردە وندىرىستىك مونيتورينگ جۇرگىزەمىز, – دەيدى ە.ماراباەۆ.
ونىڭ ايتۋىنا سەنسەك, كانالداردى توسەۋ يدەياسى 1995 جىلدان بەرى كاسپي تەڭىزى دەڭگەيىنىڭ, ونىڭ ىشىندە «قاشاعان» كەن ورنىندا تەڭىز نىساندارى ورنالاسقان اۋماقتا تومەندەۋىنە بايلانىستى قاجەتتىلىككە اينالىپ وتىر. جوبا قۇرىلىسى ەكى كەزەڭگە بولىنگەن. ءبىرىنشىسى – «D» ارالىنا باتىس كىرەبەرىس كانالى. ەكىنشىسى – «D» ارالىن پيلوتسىز ارالدارمەن بايلانىستىراتىن كاسىپشىلىك كانال. ونىڭ ەنى 80-نەن 115 مەترگە دەيىن جەتەدى. جوبادا ديامەترى 325-تەن 380 مەتردى قۇرايتىن 10 بۇرىلىس باسسەينىن قۇرۋ كوزدەلىپتى. تەڭىز تۇبىنەن 18,5 ملن تەكشە مەتردەن اسا توپىراق شىعارىلادى.
بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ەلەنا كرۋپا تەرەڭدەتۋ كەزىندە سۋدىڭ لايلانۋى تەڭىزدەگى ورگانيزمدەرگە ۋاقىتشا عانا اسەرى بولاتىنىن العا تارتىپ وتىر. بىراق مۇنىڭ تەڭىز دەڭگەيىنە زيانى تيمەيدى.
– كاسپي تەڭىزىنىڭ ەكوجۇيەسى قايتادان قالپىنا كەلۋ قابىلەتىنە يە. تەڭىز ورگانيزمدەرىنىڭ قورەكتىك بازاسى تۋرالى ايتساق, فيتوپلانكتوندار تەڭىز تابانىن تەرەڭدەتۋ اسەرىنەن بولعان لايلانۋ كەتىپ, تۇنعاننان كەيىن بىردەن قالپىنا كەلەدى. ءبىر ايدان سوڭ زووفلانكتوندار, ودان سوڭ ماكروزووبەنتوس بۇرىنعى قالپىنا تۇسەدى. جوبانى كاسپي تەڭىزى دەڭگەيىنىڭ ديناميكاسىمەن بايلانىستىرۋعا بولمايدى. سەبەبى كانال سالىنبايدى عوي. تەڭىز دەڭگەيىنە جايىق پەن ەدىل وزەندەرىنىڭ اعىس كولەمى مەن كليماتتىق فاكتورلار اسەر ەتەدى, – دەگەن پىكىرىن ءبىلدىردى عالىم.
ال بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, يحتيولوگ اسقارباي كامەلوۆ بۇل جوبانىڭ بالىقتار ميگراتسياسىنا اسەر ەتپەيتىنىنە سەنەدى. ويتكەنى كاسپيدەگى بەكىرە تۇقىمداس بالىقتار ەكى جاعدايدا, ياعني ۋىلدىرىق شاشۋ جانە ازىق ىزدەۋ ءۇشىن كوشىپ-قونادى.
– ۋىلدىرىق شاشۋ كەزىندە تەڭىزدىڭ بارلىق اكۆاتورياسى بويىنشا ەمەس, تەك جاعالاۋ ايماعىندا ميگراتسيا جاسايدى. ياعني بۇل كەزەڭدە ولار تەرەڭدەتۋ جوباسى جۇزەگە اساتىن ايماقتىڭ اسەرىنە ۇشىرامايدى. ال قورەك ىزدەگەندە كوبىنە سولتۇستىك ايماقتاعى تاياز جەرلەرگە بارادى. سوندىقتان ميگراتسياعا اتالعان جوبانىڭ اسەرى بولمايدى, – دەيدى ول.
قورشاعان ورتاعا, اسىرەسە تەڭىز ەكولوگياسىنا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى دا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ وتىر. پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى رومان سكلياردىڭ اتىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعان ءسالىمجان ناقپاەۆتىڭ مالىمەتىنشە, 2010 جىلى قۇرلىقتا 8 584, كاسپي تەڭىزىنىڭ سۋ باسار جاعالاۋىندا 1 262 مۇناي ۇڭعىماسىنا زەرتتەۋ جۇرگىزىلىپتى. زەرتتەۋ قورىتىندىسىمەن 82 مۇناي ۇڭعىماسىن جويۋعا ۇسىنىس بەرىلگەن. سونداي-اق 2013 جىلى اتىراۋ وبلىسىنىڭ اكىمدىگى 1 400 مۇناي اعۋ قاۋپى بار ۇڭعىمانىڭ بار ەكەنىن, ونىڭ 128-ءىن كاسپي تەڭىزىنىڭ سۋى باسىپ جاتقانىن انىقتاپتى.
– قورشاعان ورتاعا كەرى اسەرىن تيگىزەتىن مۇنداي ۇڭعىمالار بىر وڭىردە عانا ەمەس, ماڭعىستاۋ مەن اقتوبە وبلىستارىندا دا بار. بۇل – شىعىس تاسورپا, قۇلتاي, جيليانسكايا, پەتروپاۆلوۆسكايا جانە باسقا كەن ورىندارىنداعى ۇڭعىمالار. ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, كاسپي تەڭىزى جاعالاۋىندا ءبىر ۇڭعىما, قۇرلىقتا 41 ۇڭعىما جويىلعان. قازىر جويىلۋى ءتيىس بەس مۇناي ۇڭعىماسى قالعان, – دەيدى س.ناقپاەۆ.
دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلار اۋماعىندا ورنالاسقان ۇڭعىمالاردى جويۋ نەمەسە كونسەرۆاتسيالاۋدى سول كومپانيالاردىڭ ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرۋ مىندەتتەلگەن. الايدا كەيبىر جوسىقسىز جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلار ءوز مىندەتىن تولىق ورىنداماي وتىر. سونداي-اق زەرتتەلگەن جانە جويىلعان ۇڭعىمالاردىڭ ستاتيستيكالىق مالىمەتى سايكەس كەلمەيدى. قۇرلىق پەن كاسپي تەڭىزىنىڭ جاعاسىندا جويىلۋى ءتيىس ناقتى قانشا اپاتتى ۇڭعىما قالعانى بەلگىسىز بولىپ وتىر. كەزىندە ەسەپ جۇرگىزگەندە يەسىز قالعان مۇناي ۇڭعىمالارىنىڭ قاتارىنا گيدروگەولوگيالىق ۇڭعىمالار دا ەنگىزىلگەن.
– سول سەبەپتەن ۇكىمەت تاراپىنان بىرنەشە ناقتى ءىس-شارا اتقارىلۋى ءتيىس. بىرىنشىدەن, ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا جويىلۋعا جانە كونسەرۆاتسيالاۋعا جاتاتىن ۇڭعىمالاردىڭ ناقتى سانىن انىقتاۋ قاجەت. ەكىنشىدەن, اپاتتى ۇڭعىمالاردىڭ جويىلۋىن نەمەسە كونسەرۆاتسيالاۋ جۇمىسىن بەكىتىلگەن مەرزىمدە اياقتاماعان جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلارعا شارا قولدانۋ كەرەك. ۇشىنشىدەن, يەسىز قالعان اپاتتىق مۇناي ۇڭعىمالارىن جويۋ, نە كونسەرۆاتسيالاۋ ءۇشىن بىرنەشە جىلعا ارنالعان ناقتى تىزبە جاساقتالىپ, بيۋدجەتتەن جەتكىلىكتى قاراجات بولىنگەنى ءجون, – دەپ ەسەپتەيدى س.ناقپاەۆ.
تۇيىندەي ايتقاندا, قازاق قوعامى ءۇشىن دە, جاعالاۋداعى وزگە ەلدەر ءۇشىن دە كاسپي تەڭىزى ەكولوگياسىنىڭ ب ۇلىنبەگەنى قاجەت. بۇل – بارشانىڭ تالابى.