ەلشىنىڭ ەڭبەگى مەن ەرلىگى

وسى ورايدا قازاقستاننىڭ قازىرگى زامانعى مەملەكەتتىلىگىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان كورنەكتى تۇلعا, ناعىز ەلجاندى, ارداقتى ازاماتتاردىڭ ءبىرى – ءنازىر تورەقۇل ۇلىنىڭ ۇلتىمىزدىڭ الەمدىك كەڭىستىكتە وزىندىك ورنىن يەمدەنۋگە قوسقان ۇلەسىن اتاپ وتۋگە ءتيىسپىز. وتكەن عاسىردىڭ باسىندا ەگەمەن ەل بولۋ ءۇشىن ولشەۋسىز تەر توككەن الاش قايراتكەرىن كەڭىرەك تانۋعا تەك ەلىمىز دەربەس ساياسات جۇرگىزە باستاعان كەزدە عانا مۇمكىندىك تۋدى.

«تۋعان حالقىن جانىنداي جاق­سى كو­رىپ, تابيعات مولىنان بەرگەن قابى­لەت-دارى­نىن, اقىل-ءبىلىمىن, كۇش-جى­گەرىن سوعان ادال قىزمەت ەتۋدىڭ ىزگى مۇ­رات­تارىنا ارناعان قازاقتىڭ سايىپ­قىران پەرزەنتتەرىنىڭ ءبىرى, ءبىرى ەمەس بىرەگەيى ن.تورەقۇل­ ۇلى بولىپ تابىلادى», دەگەن ەدى حالىق جازۋشىسى قال­تاي مۇحامەدجانوۆ ديپلومات, سايا­سات­كەر تايىر مانسۇروۆتىڭ «ەلشى ن.تورە­قۇل­ ۇلىنىڭ ارابيا داستانى» كىتابىنا جازعان العى سوزىندە.

ءنازىر تورەقۇل ۇلى رەسەي وتارشىل­دى­عى­نىڭ تۇركىستان حالىقتارىنا قان­شالىقتى قاسىرەت الىپ كەلەتىنىن جان-جۇرەگىمەن سەزىنگەن. بۇل تۋرالى ويلارىن ول تاشكەنتتە, ماسكەۋدە شىعىپ تۇرعان باسىلىمداردا جاريالاعان ماقالالارى مەن بيىك مىنبەرلەردە جاساعان باياندامالارىندا بۇكپەسىز ايتقان. رەسەيدىڭ تۇركىستاندى شيكىزات وندىرەتىن ەل رەتىن­دە ساناپ, ونىڭ مادەني وركەندەۋىنە مۇددەلى بولماعانىن, قايتا حالىقتىڭ ءوسىپ-وركەن­دەۋىن تەجەپ, كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر­­عا­نىن تۇڭعىش رەت ايتىپ, اشىق اش­كە­رەلەگەن. ن.تورەقۇل ۇلى – وسىنداي سايا­­سي ارەكەتتەرى ارقىلى XX عاسىر با­سىن­داعى ۇلى وزگەرىستەر كەزەڭىندە تاريح تول­قىنىمەن ساحناعا شىققان كۇرەسكەر. دۇنيەتانىمى دەموكراتيالىق باعىتتا قالىپتاسقان مەملەكەت جانە قوعام قاي­راتكەرى. جيىرماسىنشى جىلدارى تۇر­كىستان رەسپۋبليكاسى كوممۋنيستىك پار­تياسىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ ساي­لانۋىنىڭ ءوزى كوپ جايتتى اڭعارت­قانداي. ويتكەنى ول جىلدارى تۇرار رىس­قۇلوۆ, سۇلتانبەك قوجانوۆ, مۇستافا شوقاي, مۇحامەدجان تىنىشپاەۆ سەكىل­دى «سەن تۇر, مەن اتايىن» دەرلىك ءىرى تۇلعا­لار تاش­كەنتتە شوعىرلانعانىن, ءنازىر سو­لار­­دىڭ قالاۋىمەن جاس تۇركىستان رەس­پۋب­ليكاسى كومپارتياسىنىڭ ءبىرىن­شى حات­­شىسى بولىپ سايلانعانىن ەسكەرسەك, ونىڭ ورنى بولەك ەكەندىگىنە كوز جەت­­كى­زەمىز. مىنە, وسى ءبىر قيلى كەزەڭدە باس­تال­عان قايراتكەرلىك جول جالىنداعان جاس­­تىق عۇمىرىن قيىپ تۇسكەن ستاليندىك رەپ­­رەسسياعا دەيىن جالعاستى. ول نەگىزىنەن اعار­­تۋشى, بىلگىر باسپاگەر, ەل مەن ەلدى ەلدەستىرگەن ەلشى بولىپ وتكەن عاسىردا ءومىر سۇرگەن قازاق زيالىلارىنىڭ قاق ورتاسىندا شوقتىعى بيىك تۇردى. قانداي قىزمەت اتقارسا دا حالىق قامىن جەگەن قايراتكەر دارەجەسىنەن بىردە-ءبىر رەت اۋىتقىماي ءوتتى.

ءنازىر تورەقۇل ۇلى – قارىمى ۇلكەن قالامگەر. جاستاي جالىنداپ ولەڭ جاز­عان ول الاساپىران ۋاقىتتا تورعايعا بارىپ, «قازاق مۇڭى» گازەتىن شىعاردى. 1916-1917 جىلدارى تولقىعان تورعاي كۇرەسكەرلەر شوعىرلانعان توڭكەرىس­شىل ويدىڭ بەسىگى بولعانى كوپكە ءمالىم. دەمەك, تورعايدا دەموكراتياشىل ويعا رۋحاني تامىزىق بەرگەن, قوعامدىق وي­دىڭ قوزعاۋشىسىنا اينالعان ءنازىر ­تو­رەقۇل ۇلى. تاشكەنتتە «تەمىرقا­زىق» جۋر­نالىن ۇيىم­­­­داستىرىپ, شىعارىپ تۇردى. قالامى ۇش­­ت­الىپ, ويى تولىسقان ول قازاق, وزبەك, تا­­جىك تىلدەرىندە حالىق­تىڭ كوكەيكەستى ما­سە­­لەلەرىن قوزعاپ, كوپ­تەگەن ماقالا جازىپ جا­ريالادى. بۇل وراي­دا ونى جالىندى پۋب­ليتسيست رەتىندە تانيمىز.

ن.تورەقۇل ۇلى وزبەك, تاجىك تىلدەرىندە ءوز انا تىلىندەي سويلەگەن, تاتار, باشقۇرت, قىرعىز, ازەربايجان تىلدەرىندە وقىعان, اعىلشىن ءتىلىن بىلگەن, از ۋاقىتتا اراب ءتىلىن مەڭگەرگەن پوليگلوت, مەڭگەرگەن ءبى­لىمىن ىسكە جاراتقان ۇلكەن عالىم بولعان. 1926 جىلى باكۋدە وتكەن ءى تۇركولوگيالىق كونگرەسكە ارنايى قاتىسىپ, الفاۆيت جايىندا بايانداما جاساعان. وندا لاتىن ءالىپبيىن قولداعان. قازاق, وزبەك, تاجىك تىلدەرىندە وقۋلىق جازعان. ءومىرىنىڭ سو­ڭىندا تۇركى تىلدەرىن سالىستىرا مور­فو­لوگيالىق زەرتتەۋ جۇرگىزگەن. «تۇرىك حا­لىقتارى كىندىك باسپاسىنىڭ» باس رەداك­تورى كەزىندە 12 تىلدە كىتاپ باسىپ شىعارعان.

ءنازىر تورەقۇل ۇلى – قازاقستانداعى العاشقى باسپاگەرلەردىڭ ءبىرى. ۇلت رەسپۋب­ليكاسىندا باسپا ءىسىن ۇيىمداس­تى­رۋشى بولعان ول ماسكەۋدە 1922-1928 جىلدا­رى «كۇنشىعىس حالىقتارى ورتالىق باس­پاسىندا» باس رەداكتور بولىپ ىستەدى. تۇركى حالىقتارىنىڭ ماقال-ماتەلدەرىن, جۇمباقتارىن كىتاپ ەتىپ باستىردى.

1918 جىلى ركپ (ب) قاتارىنا ءوتىپ, قوقان رەۆكومى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى جانە حاتشىسى بولدى. فەرعانا وبلرەۆكومىنىڭ توراعاسى بولدى. 1920 جىلى تۇركىستان كوممۋنيستىك پارتياسى ۋاقىتشا ورتالىق كوميتەتىنىڭ مۇشەسى جانە ونىڭ اتقارۋ بيۋروسىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى قىزمەتىن اتقاردى.

1922 جىلدىڭ قىركۇيەگىنەن كسرو واك جانىنداعى ورتالىق باسپانىڭ باسقارما باستىعى, سونىمەن بىرگە ماس­كەۋ جوعارى وقۋ ورىندارىندا شىعىس تىلدەرىنەن ساباق بەردى, عىلىمي ەڭبەكتەر جازدى. ونىڭ «بۇحارا سوۆەتتىك حالىق رەسپۋبليكاسى», «قوقان اۆتونوميا­سى», «فەرعانا ماسەلەسى» تاريحي شى­عار­ما­لارى بار. وزبەك مەكتەبى ءۇشىن العاش­قى وقۋلىقتار جازدى. 1923 جىلى «تەمىر­قازىق» جۋرنالىن شىعارۋدى قولعا الدى. بۇل جۋرنال قازاق ادەبيەتىندەگى كەنجەلەپ قالعان سىن ماسەلەسىنە كوڭىل اۋدارا باستادى. ء«نازىر جولداستىڭ سىنى قازاق ادەبيەتىندەگى العاشقى سىن دەپ ايتۋعا بولادى» (س.مۇقانوۆ. «قىزىل قازاقستان». №16, 1923 ج).

كوپۇلتتى تۇركىستان رەسپۋبليكا­سىنىڭ ساياسي تىنىسىندا ءنازىر تورە­قۇل­ ۇلى پارتيالىق جانە مەملەكەتتىك جوعا­رى بيلىك تۇتقالارىن ۇستاعان. جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرىنىڭ العاشقىلارى قاتارىندا تۇركىستان كومپارتياسى ورتالىق كومي­تەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىلىعىنا سايلانعان. ودان كەيىن تۇركىستان رەسپۋبليكاسى ورتا­لىق اتقارۋ كوميتەتىن (تسيك), وقۋ-اعار­تۋ حالىق كوميسسارياتىن باسقاردى. تۇر­كىستان مايدانى رەۆوليۋتسيالىق اس­كەري كەڭەسىنە مۇشە بولدى. سونداي-اق پارتيا تاريحى ينستيتۋتىن ءوز قولى­مەن ۇيىمداستىرىپ, ونىڭ ورگانى «تۇركى- ­­س­تان­نىڭ قىزىل جىلناماسى» جۋرنالىن شىعاردى. مەملەكەتتىك قۇرىلىستى ەن­گىزۋدىڭ قيىنشىلىعىن تۇسىنگەن ت.رىس­قۇلوۆ, س.قوجانوۆ, م.تىنىشپاەۆ, ح.دوس­­­مۇحامەدوۆتەر وقۋ-اعارتۋ ىسىنە اسا ءمان بەرىپ, تاشكەنتتە تۇڭعىش قازاق جو­عا­رى وقۋ ورنىن اشتى, بۇل ءىستىڭ باسىندا ءنا­زىر تورەقۇل ۇلى تۇردى. ءىرى لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقارا ءجۇرىپ, ساياسي عانا ەمەس, مادەني ءىس-شارالار بويىنشا دا وڭ شەشىمدەر قابىلدادى. بۇكىل ادامزاتتىق قۇندىلىقتاردى يگەرۋدى قادىر تۇتۋدى ءوز ۇلتىنىڭ داستۇرىمەن ۇشتاستىرعان.

ءنازىر تورەقۇل ۇلىنىڭ تۇركىستانداعى قىزمەتى اسا ءبىر كۇردەلى كەزەڭگە – جاڭا قوعامنىڭ الەۋمەتتىك مۇراتتارى جۇزەگە اسىرىلعان اۋقىمدى الەۋمەتتىك سىناق ۋاقىتىنا تۇستاس كەلدى. ل.تروتسكيدىڭ پىكىرىنشە, جۇمىس بارىسىندا كەدەرگى ازداي, جەرگىلىكتى ساياسي توپتارعا «ورتا­لىقتان جىبەرىلگەن باسشىلار… دەم بە­رىپ, جەلىكتىرىپ, ءتۇپتىڭ تۇبىندە ءوز ۇستەم­­دىگىن نىعايتتى… ورتالىقتىڭ سايا­ساتىنا قا­تىستى ماسەلەلەردەن شەبەر بۇ­رىپ اكە­تىپ وتىردى…». مۇنداي الاساپىراندا ءوزىنىڭ بەرىك توقتامىن جۇزەگە اسىرۋ نازىرگە وڭايعا تۇسە قويمادى. ايتسە دە ول پرينتسيپىنە ادالدىق تانىتىپ, ەشكىمگە باس ۇرمادى, ۇلتىن, جولداستارىن جاسىتىپ, ساتىپ كەتپەدى. ادىلدىك ورنىعار دەگەن ۇمىتپەن عۇمىر كەشىپ, ەڭبەك ەتتى.

سول قىزىل يمپەريا ساياساتىنىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇرىپ مۇسىلماندىقتى ساق­­تاۋدى ناسيحاتتادى, قورعادى, قول­دا­دى. «يسلام جانە كوممۋنيزم» ماقا­لا­سىندا يسلام ءدىنى مەشەۋ قاراڭعىلىقتا قال­دى­رادى دەگەن قاعيدانى ومىردەن تاجى­ري­بەلەر كەلتىرە وتىرىپ تەرىسكە شىعاردى. 1921 جىلدىڭ 7 اقپانىندا ۇكىمەت باس­شىسى ن.تورەقۇل ۇلى مۇسىلمان جاماعا­تىنىڭ ىڭعايىن باعىپ, بۇكىل تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كولەمىندە دەمالىس كۇنىن جەكسەنبىدەن جۇماعا اۋىستىرعان №14 دەكرەتكە قول قويادى. سونىمەن بىرگە قۇربان ايت كۇندەرىن مەرەكە دەپ جاريا­لاۋى ءوزىنىڭ كەۋدەسىن وققا تىككەنمەن بىر­دەي ەدى.

وكىنىشكە قاراي, ن.تورەقۇل ۇلىنىڭ بۇل باستاماسىن سول داۋىردە جۇزەگە اسى­رۋ مۇمكىن بولمادى. تەك ەلىمىز تاۋەل­سىزدىك العاننان كەيىن عانا تۇڭعىش پرە­زي­دەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جار­لىعىمەن قۇربان ايت دەمالىس كۇنى بولىپ جاريالاندى.

سونىمەن قاتار ءنازىر تورەقۇل ۇلى پرجەۆالسك قالاسىنىڭ قاراقول اتاۋىن قولداعان.

ونىڭ وقۋ-اعارتۋ سالا­سىن­داعى ات­قار­عان جۇمىستارى, ايتقان سوزدەرى, جاز­عان ماقالالارى ءالى دە ماڭىز­دى. كەزىندە ول ەلدى ساۋاتتاندىرۋعا باسا نازار اۋدارىپ, ءبىرىنشى كەزەكتە جەرگىلىكتى ۇلتتىق مامانداردى دايارلاۋعا ەرەكشە ءمان بەرگەن ەدى. ۇلتتىق ماماندار ارقىلى ۇلتتىق مەكتەپتەر اشۋعا, ءار ۇلتتىڭ ءوز تىلىندە ءبىلىم الۋىنا باسا نازار اۋدارعان.

تاشكەنتتە اۋەلى قازاق اعارتۋ ينستيتۋتى اتالعان, كەيىن­نەن جوعارى پەدا­گو­گي­كالىق ينستيتۋتقا اينال­­عان وقۋ ورنىن قۇرۋدىڭ باسى-قا­سىن­دا ءجۇردى. بۇل قازاق حالقىنىڭ تاري­حىنداعى تۇڭعىش جوعارى وقۋ ورنى ەدى.

1922-1926 جىلدارى ماسكەۋگە شا­قى­رىلىپ, كسرو حالىق­تا­رىنىڭ ورتا­لىق باسپاسىن باسقاردى, عىلىمي-پەدا­گوگيكالىق جۇمىسقا ارا­لاس­قان. شى­عىس ەڭبەكشىلەرىنىڭ كوم­مۋنيستىك ۋنيۆەر­سيتەتىندە (كۋتۆ) ءدا­رىس وقىپ, ءبىراز ۋاقىت وسى وقۋ ورنىندا پرورەكتورلىق قىز­مەت اتقارعان. وسى جىلدارى ءاليحان بوكەيحانوۆ, احمەت باي­تۇرسىنوۆ, ماع­جان جۇماباەۆ سياق­تى اقىل-وي الىپ­تارى, «الاشورداشىل­دارعا» قولداۋ كور­سەتكەنى ءۇشىن ۇلتشىل اتاندى. وسىلايشا, وكىن­ىشكە قاراي, 1937 جىلى ناقاقتان جالا جابىلىپ, جازىقسىز اتىلىپ كەتتى.

ءوزىنىڭ قىسقا ءومىرىن ءنازىر تورەقۇل­ ۇلى تولىعىمەن ۇلتىنا, ونىڭ بولاشاعىنا ارنادى. سول ءبىر الاساپىران زاماندا وداقتىق دەڭگەيدە باسشىلىق قىزمەتتەر اتقاردى. سونىڭ ىشىندە تۇركىستان ورتا­لىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى رەتىندە حالقىمىزدىڭ جاعدايىن, ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ, ولاردىڭ رۋحاني مادەنيەتىن ارتتىرۋ, مادەنيەت, ءبىلىم وشاقتارىن كوبەيتۋ, جاستاردى تاربيەلەۋدەگى ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. ول تەك قانا قازاق حالقى ەمەس, بۇكىل تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ ماق­تا­نىشىنا اينالدى. ءومىر جولىنىڭ قاي كەزەڭىندە بولسىن, حالىقپەن ەتەنە ارالاسىپ, ادامداردى مادەنيەتكە, ادەبيەتكە باۋلىدى. ءوزى شىعارىپ وتىرعان گازەت, جۋرنالدار بەتتەرىندە جاريالانعان ما­قا­­لالارى ەزىلگەن حالىقتاردى جىگەر­لەندىرىپ, بويلارىنا كۇش-قۋات بەردى.

تۇركىستان ورتالىق كوميتەتىنىڭ تور­اعاسى بولىپ ءجۇرىپ جەردى پايدالانۋ جو­­نىندەگى شىعارعان قاۋلى-قارارلارى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ءوز ماڭىزىن جويعان ەمەس. اسىرەسە جەكە قوجالىقتار قۇرۋ جو­نىندەگى ويلارى بۇگىنگى نارىق زامانىندا ىسكە اسۋدا.

تۇركىستان ۇكى­مەتىن باسقارىپ تۇر­عان­دا تۇركىستان رەس­پۋب­­ليكاسىنىڭ ماڭ­عىشلاق ۋەزى مەن اداي بولىسىنىڭ قا­زاق رەسپۋبليكاسىنا بەرىلۋىن قولداعان قا­رارعا قول قويىپ, وعان وزگەلەردى دە كون­دىرە بىلگەن. ياعني, ماڭعىشلاق ۋەزى مەن كراسنوۆود ۋەزىنىڭ №4, 5 اداي بولىستارىن وزبەكستان مەن تۇرىكمەنستاننىڭ اۋماقتىق بولىنىسى­نە كىرگەلى تۇرعان جە­­رىنەن تۇرمىستىق ەرەك­شەلىگى مەن ەتنو­­گرافيالىق قۇرامىنا قا­راي قىر­عىز (قازاق) كەڭەستىك سوتسيا­ليس­تىك رەس­پۋب­ليكاسىنا بەرۋ تۋرالى №341 دەك­رەت­تى بەكىتىپ, قازاق ەلىنىڭ رەس­مي تەر­ري­توريالىق كارتاسىنا قابىل­­دات­قىزعان. Cول كەزەڭدە بۇگىنگى ماڭعىس­تاۋ وب­لى­سى زاكاسپي وبلىسىنىڭ قۇرا­مىن­دا بولعان ەدى. زاكاسپيدىڭ بەرگى بەتى – تۇرىكمەنستان, ماڭعىستاۋ جەرى بول­سا, ارعى بەتى داعىستاننىڭ جەرى بولا­تىن. مۇنداي تاريحي ماڭىزى زور قۇ­جات­تىڭ باستاماسىندا 1920 جىلدىڭ 16 قا­زانىندا تۇركىستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق اتقارۋ كەڭەسىنىڭ توراعاسى ءنازىر تورەقۇل ۇلى تۇرعان ەدى. وسىلايشا, ەل بولاشاعىن ايقىنداعان قۇجاتقا قول قويعان الاشتىڭ ءبىرتۋار ۇلىنىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا قويناۋىنا قۇت قونعان قاسيەتتى ماڭعىستاۋ تۇبەگى قازاقتىڭ باعىنا اينالدى.

1927 جىلى 15 جەلتوقساندا كسرو ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ تورالقاسى ءنازىر تورەقۇل ۇلىن حيدجازداعى (ساۋد ارابياسى) ەلشى ەتىپ تاعايىندايدى. سەگىز ايدان سوڭ ءنازىر جاڭا قىزمەتكە تاياۋ شىعىسقا اتتانادى. 1928 جىلعى ماۋسىمدا ساۋد ارابياسىندا كسرو باس كونسۋلى – ساۋد ارابياسىنداعى كسرو توتەنشە ەلشىسى جانە وكىلەتتى ءمينيسترى بولىپ تاعايىندالادى. 1928 جىل­­دىڭ 3 قازانىندا مەككە قالاسىندا كو­­رولدىڭ ۇلى فەيسال حانزاداعا سەنىم گرا­­موتاسىن تاپسىرادى. وسىلايشا, ءنا­زىر تورەقۇل ۇلى كسرو-داعى تۇڭعىش قا­زاق ەلشىسى اتاندى. جاڭادان ىرگەسى قالا­نىپ, الەمدى تەك مۇنايىمەن عانا ەمەس, رۋحاني بايلىعىمەن اۋزىنا قاراتقان ساۋد ارابياسىنا كسرو-نىڭ ەلشىسى بولۋ قاراپايىم قىزمەت ەمەس ەدى. بۇل ەلگە ەلشى تاڭداۋدىڭ ءوزى ۇلكەن ساياساتتىڭ جەمىسى بولاتىن. تاعايىنداۋ الدىندا مۇسىلماندىعى, قابىلەتى, ءبىلىم دارەجە­سى, قازاق حالقىنىڭ وكىلى ەكەندىگى – ءبارى ەسكەرىلگەن. تۇركىستان اۆتونومياسىندا وقىپ, ءبىلىم العانى, قىزمەت ىستەگەنى دە نازارعا الىنعان. ءسويتىپ ول الىپ يم­پەريانىڭ وكىلى رەتىندە شەتەلدە 8 جىل بويى قايراتكەرلىك كورسەتتى. ەلشىلىك مىندەتىنە كىرىسكەن ن.تورەقۇل ۇلى ەلشىلىك جانىنان ەمدەۋ كلينيكاسىن اشۋعا كۇش سالادى. ارتىنشا بالالارعا ارنالعان ءتىس ەمدەيتىن كابينەت اشتىرىپ, ماسكەۋدەن مەرزون دەگەن ماماندى الدىرادى.

ەلشى ءنازىر تورەقۇل ۇلى اراب تۇبە­گىنە كەلگەندە جەرگىلىكتى ساياسي احۋال انگليامەن قارىم-قاتىناسقا بايلانىستى بارىنشا شيەلىنىسكەن كەزەڭ ەدى. مۇسىلمان دۇنيەسىنىڭ جان سىرىنا قا­نىق, حاس يماندى, اۋزى ءۋالى ەلشى عالام­دىق داۋ-دامايعا باتىل ارالاسادى. اراب­­شا بىلمەيتىن ءنازىر كوپ ۇزاماي اۋدار­­ماشىسىز-اق بايلانىس ورناتا بىل­گەن. مۇنىسى ەۋروپالىق ەلشىلەردى, اسى­رە­سە, اعىلشىن بوند مىرزانىڭ ءوزىن تاڭ­عال­دىرعان. سونىمەن قاتار ءنازىر كو­رول­دىڭ اسا ىقپالدى تۇلعاسى, قارجى ءمي­نيسترى ابدۋللا سۋلەيماندى كسرو-مەن ساۋدا قا­تىناسىن جاساۋعا كوندىرەدى.

ءنازىر تورەقۇل ۇلىنىڭ ديپلوماتيا­لىق كورپۋس دۋايەنى ء(بىر مەملەكەت­تە­گى بۇكىل ەل ەلشىلەرىنىڭ جەتەكشىسى) بولىپ تاعايىندالۋى اعىلشىندار­­مەن اراداعى «تاريحي تارتىستى» ءوز پاي­دا­سىنا شەشكەندىگىنىڭ ناتيجەسى ەدى. وسى قىزمەتتە ءجۇرىپ, الدەنەشە رەت ۇلكەن جانە كىشى قاجىلىققا بارىپ, مۇ­سىلماندىق پارىزىن دا وتەيدى. سەگىز ءتىل­دى ەركىن مەڭگەرگەن ازۋلى ەلدىڭ ەل­شىسى ن.تورەقۇل ۇلىنىڭ جاستايىنان قا­لىپتاسقان مامىلەشىل, بىتىمگەرشىلىك قاسيەتى ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى ديپلو­ماتيالىق قاتىناستاردى بيىك سا­تىعا كوتەرگەنى – تاريحي شىندىق.

اكادەميك, رەسەيدىڭ كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى ەۆگەني پريماكوۆ ءوز ەڭبەكتەرىندە: «قايسىبىر مەملەكەتكە قاتىستى ساياسي باعدارىمىز كوبىنە ونىڭ كىمنىڭ ءارى قالاي جۇزەگە اسىرۋىنا قا­تىستى كەلەدى. بۇل رەتتە كسرو-نىڭ ساۋد ارابياسىنداعى وكىلەتتى ەلشىسى ءنازىر تورەقۇل ۇلىنىڭ ورنى ايرىقشا ەكەن­دىگى داۋسىز. سول جىلدارداعى باسشى­لىق­تىڭ يسلام جەرىندەگى ءوز وكىلى رە­تىندە, بىرىنشىدەن, ءدىني نازىكتىكتى تەرەڭ­نەن تۇسىنەتىن, ەكىنشىدەن, اسا زيالى, ءبىلىمدار, رەۆوليۋتسيا ىسىنە ادال مەملەكەت قايراتكەرىن دۇرىس تاڭداعان كادر ساياساتىن اتاپ وتۋگە مىندەتتىمىز. بۇل ءوزىن تو­لايىنان اقتاعان تاڭداۋ ەدى. ءنازىر تورە­قۇل ۇلى 8 جىل بويىنا (1928-1936) ءوز ەلىن ساۋد ارابياسىنا لايىقتى تانىتا ءبىلدى – بۇل سول ۋاقىتتاعى رەكوردتىق مەرزىم», دەپ اتاپ وتكەن.

XX عاسىردىڭ باس كەزىندە قوعامدىق, مەملەكەتتىك ىستەرگە ارالاسا باستاعان قازاق زيالىلارى ۇلتتار اراسىنداعى تەڭ­سىزدىكتى جويۋعا, وقۋ, ءبىلىم, مادەنيەت, عىلىم, تەحنيكا سالاسىندا ارتتا قالعان جەرگىلىكتى حالىقتاردى العا سۇيرەۋگە ۇمتىلدى. ءوزىنىڭ ءبىلىم دارەجەسى, كۇرەس­كەرلىك تاجىريبەسى, مۇسىلمان ەلدەرى ور­كەنيەتىن جاقسى بىلەتىندىگى جاعىنان ن.تورەقۇل ۇلى وزگە زامانداستارىنان وق بويى وزىق تۇردى.

ن.تورەقۇل ۇلىنىڭ كسرو ديپلوما­تياسى مەن ساياسي تاريحىنداعى الار ور­نى ەرەكشە ەكەندىگىنە قاراماستان, الاش ارىستارى س.قوجانوۆ, ت.رىسقۇلوۆ, س.سەي­فۋللين سياقتى, ن.تورەقۇل ۇلى دا كە­ڭەس وكىمەتىنىڭ سولاقاي ساياساتىنىڭ قۇر­بانى بولدى. ءبىر ايىرماشىلىعى, ن.تورەقۇل ۇلى دەربەس مەملەكەت قۇرۋ­دى ارمان­داعان الاشوردالىقتاردىڭ قۇ­را­مىندا بولعانى ءۇشىن ەمەس, مۇسىلمان ەلدەرى وكىلدەرىمەن تىعىز بايلانىس­تا بولعانى جانە مۇسىلماندىق ءدىندى ساق­تاپ قالۋدى ۇگىتتەگەنى ءۇشىن كەڭەستىك جەن­دەتتەردىڭ قولىنان مەرت بولدى. بىراق كەش بولسا دا 1958 جىلى تولىعىمەن اق­تالدى. حالقىنا قالتقىسىز قىزمەت ەتىپ, ارتىنا وشپەيتىن مول مۇرا قالدىرعان ن.تورەقۇل ۇلىنىڭ جۇلدىزى جىل وتكەن سايىن نۇرلانىپ, جارقىراي بەرمەك. ۇلت رۋحىن ۇلىقتاعان حالقىمىزدىڭ اسىل ازاماتىن كەيىنگى ۇرپاق جادىندا ماڭگى ساقتاعانى ابزال.

وسى ورايدا الداعى ۋاقىتتا ءنازىرتانۋ سالاسىندا بۇگىنگە دەيىن اتقارىلعان يگى­لىكتى ىستەر جالعاسىن تابا تۇسسە دەيمىز. سەبەبى ءنازىر تورەقۇل ۇلىنىڭ عيبراتتى ءومىرى مەن قىزمەتى تەرەڭ زەرتتەلىپ, ءتيىستى باعاسىن تولىق الدى دەي المايمىز. ونىڭ ارتىندا قالعان مۇراسىن تۇگەل جيناستىرىپ, حالىق نازارىنا ۇسىناتىن كەز كەلدى.

ءابدىجاپار ساپارباەۆ,

ء«نازىر تورەقۇل ۇلى» حالىقارالىق قورىنىڭ پرەزيدەنتى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى,

ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,

پروفەسسور