شەتەلدەردە وتكەن فەستيۆالدەردە بىرنەشە رەت ارنايى جۇلدە يەلەنگەن اۆتورلىق كينولاردىڭ قاتارىندا ء«ماريام» ءفيلمى بار. جۋىردا ءفيلمنىڭ رەجيسسەرى ءشاريپا ورازباەۆامەن از-كەم تىلدەسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى.
– ءشاريپا حانىم, ءسىزدى قوعام رەجيسسەر رەتىندە ء«ماريام» ءفيلمى ارقىلى جاقسىراق تاني باستادى. سۇحباتتارىڭىزدا ءفيلمدى ءتۇسىرۋ تۋرالى يدەيانىڭ باس كەيىپكەردىڭ اۋىر تاعدىرىن كورگەندە پايدا بولعانىن ايتاسىز. اڭگىمەنى وسى باس كەيىپكەردەن باستاساق. ءماريام, ياعني ومىردەگى مەرۋەرت ءسىزدىڭ فيلمىڭىزگە تۇسۋگە قالاي كەلىسىمىن بەردى؟
– ءيا, مەرۋەرت فيلمدە شىنىمەن دە ءوز ءومىرىن سومدايدى. «قازاقستان» ۇلتتىق ارناسىندا «قارەكەت» اتتى باعدارلاما بار. 2019 جىلى سول باعدارلاماعا مەرۋەرت سەيبوسىنوۆا ەسىمدى ايەل كومەك سۇراپ كەلدى. كۇيەۋى ەكەۋى تالدىقورعاننىڭ ار جاعىنداعى ءبىر اۋىلدا جەتى جىل مال باققان ەكەن. 2016 جىلى كۇيەۋى جوعالىپ كەتىپتى. جەزدەسى ەكەۋى قالاعا بارامىز دەپ جولعا شىققان, بىراق سول كۇيى ۇيگە ورالماپتى. ىزدەستىرۋ كەزىندە بەس كۇننەن سوڭ جەزدەسىنىڭ ءولى دەنەسى تابىلعان دا, مەرۋەرتتىڭ كۇيەۋى ءولى ەكەنى دە, ءتىرى ەكەنى دە بەلگىسىز كۇيىندە قالادى. باعدارلاماعا كومەك سۇراپ كەلگەن كەلىنشەك سول كەزدە ءتورت بالاسى بار ەكەنىن, اسىراۋشىسى جوق بولسا دا, بالالارىنا جاردەماقى الا الماي جۇرگەنىن ايتتى. سوتقا جەكە تۇلعا رەتىندە ارىز جازا المايدى, تەك ادۆوكات ارقىلى عانا ءوزىنىڭ اسىراۋشىسى جوقتىعىن جازىپ, شاعىمدانۋعا قۇقى بار ەكەن. ءوزى ءتورت بالاسىن ارەڭ اسىراپ جۇرگەن, قىستاقتا تۇراتىن ايەل ادۆوكاتقا قايدان اقشا تاۋىپ بەرسىن؟ سول ءۇشىن «قارەكەت» باعدارلاماسىنا جۇگىنەدى. ءبىز سول كەزدە مەرۋەرتكە قول ۇشىمىزدى بەردىك. الدىمەن سيۋجەت ءتۇسىرۋ ءۇشىن مەرۋەرتتىڭ تۇراتىن جەرىنە باردىق. سول كەزدەگى كورىنىستەر ەرەكشە اسەر ەتتى, باسقاشا ايتقاندا تاڭ قالدىم. وركەنيەتتەن تىم جىراق, قۇلازىعان قىستاقتا ەكى ءۇي عانا بار ەكەن. سۋ دا جوق, جارىق تا جوق. تىم قۇرىعاندا سىرتقى الەممەن بايلانىسا دا المايسىڭ. سوعان قاراماي, ءتورت بالانى دۇنيەگە اكەلىپ, كۇيەۋىنە كومەكتەسىپ, مال باققان, سيىر ساۋعان, باسقا دا شارۋالاردى دوڭگەلەتكەن قازاق ايەلىنىڭ مىقتىلىعىنا تاڭىرقادىم. سول جولى مەرۋەرت تۋرالى سيۋجەت جاسادىق, بىراق جولدا قايتىپ كەلە جاتقاندا كوز الدىما كينونىڭ كادرلارى ەلەستەي باستادى. ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ «وسى وقيعانى نەگە فيلم ەتىپ تۇسىرمەسكە» دەپ ويلاندىم. باستاپقىدا فيلمگە كاسىبي اكتريسانى العىم كەلگەن. بىراق ويلانا كەلە مەرۋەرتتىڭ ءوزىن تۇسىرگىم كەلدى. ويتكەنى مەن مەرۋەرتتىڭ كوزىنەن وت كوردىم. باعدارلاماعا كەلگەندە «...اكتريسا بولسام دەپ ارمانداعان ەدىم» دەپ ايتقانى دا ەسىمدە. ۇسىنىسىمدى وزىنە ايتتىم. ول باستاپقىدا قورىقتى, قالاي بولار ەكەن دەپ الاڭدادى. كەيىننەن كەلىسىمىن بەردى.
– ء«ماريام» ءفيلمىن YouTube-تان ءبىر شولىپ قاراپ شىقتىم. جالعىز ايەلدىڭ اكەنىڭ دە, انانىڭ دا ءرولىن اتقارا الاتىنىن شەبەر بەينەلەپسىز. دەگەنمەن فيلم حالىقارالىق فەستيۆالدەرگە قاتىسىپ, ءتۇرلى ماراپات العاندا, قازىلار القاسى ەڭ ءبىرىنشى قانداي كريتەريلەرمەن باعالادى؟
– ءفيلمدى رەاليزم باعىتىندا تۇسىردىك. قازىلار القاسى ول جەردە باس كەيىپكەرگە ەرەكشە نازار اۋدارادى. فيلمدە باس كەيىپكەردىڭ ىشكى تۇيسىكتەرى وزگەردى, كوزقاراسى وزگەردى. باسقا ادامعا اينالدى. قازىلار القاسى مەنىڭشە وسىنداي وزگەرىستەرگە كريتەري قويدى. سوسىن ءوزىڭىز دە ايتىپ جاتىرسىز عوي, ول جەردە ايەل جالعىز قالسا دا مويىماي, اكەنىڭ دە, انانىڭ دا ءرولىن اتقارادى. فيلمدە ايەلدىڭ بويىنداعى جىگەرلىلىك, قايراتتىلىق, شىنايىلىق قازىلار القاسىنىڭ قولداۋىنا يە بولدى دەپ ويلايمىن.
– ء«ماريام» ءفيلمىنىڭ رەجيسسەرى دە, ستسەناريسى دە, پروديۋسەرى دە ءوزىڭىز ەكەنسىز. وعان قوسا ءفيلمدى ءوز قاراجاتىڭىزعا ءتۇسىرىپسىز. فيلمگە قاراجات سالعاندا ونىڭ قايتارىمىن ويلادىڭىز با؟ باسقاشا سۇراساق, بۇل فيلم ءوزىن ءوزى قانشالىقتى اقتادى؟ العان ماراپاتتارىڭىز شىعىندى تولىقتاي جاپتى ما؟
– بۇل فيلمگە وتە كوپ مولشەردە قاراجات سالعانىمىز جوق. مۇلدە از دەپ تە ايتا المايمىن. ال ونىڭ قايتارىمى تۋرالى ايتار بولساق, ونداي وي مەنىڭ باسىما كەلگەن ەمەس. ويتكەنى اۆتورلىق فيلمدەردە قاراجاتتىڭ قايتارىمى بولمايتىنىن سول سالادا جۇرگەن بىزدەر جاقسى بىلەمىز. راس, اۆتورلىق فيلمدەر ونەردىڭ ءبىر سالاسى رەتىندە جوعارى باعالانادى. ول جەردە ايتار ويىڭدى بۇكپەسىز ايتۋعا, كورسەتكىڭ كەلگەن نارسەلەردى كورسەتۋگە جاقسى مۇمكىندىك بار. بىراق قارجى تۇسەدى دەپ ۇمىتتەنۋ بەكەرشىلىك. فەستيۆالدەردەن العان سىياقىلار دا ءىرى مولشەردە بولعان جوق. قازىر پاندەميا جاعدايىندا كينوفەستيۆالدەر قارجىلارىن قىسقارتىپ جاتىر, كەيبىرەۋلەرى مۇلدە توقتاتىپ تاستادى. سوندىقتان ءفيلمنىڭ شىعىنىن اقتايتىنداي مول كولەمدەگى گونورار بار دەپ ايتا المايمىن. فيلم قارجىلىق تۇرعىدا ءوزىن ءوزى اقتاعان جوق. ال باس كەيىپكەر مەرۋەرتتىڭ ەكى بولمەلى ۇيگە قول جەتكىزگەنى ۇلكەن جەتىستىك. ماعان دا ءبىراز مۇمكىندىكتەر تۋعىزدى. قىسقاسى, مەن ءۇشىن ء«ماريام» ءفيلمى ترامپلين بولدى دەپ ايتار ەدىم.
– اۆتورلىق فيلمدەردىڭ كوبى وتاندىق تەلەارنالاردان دا, كينوتەاترلاردان دا كورسەتىلە بەرمەيدى. قازىر پاندەميا جاعدايىندا كينوتەاتر تۋرالى ايتۋدىڭ ءوزى ارتىق. بۇل ورايدا ء«ماريامنىڭ» جايى قالاي بولماق؟ YouTube-تەگى بەس مىڭنىڭ اينالاسىنداعى كورىلىمدى قاناعات قىلاسىزدار ما؟ الدە قازاقستاندىق كورەرمەندەرگە كورسەتۋدىڭ باسقا دا جولىن ىزدەستىرىپ جاتىرسىزدار ما؟
– تەلەارنالارعا بىرنەشە رەت ۇسىنعانبىز. ولار بۇنداي ءفيلمدى كورسەتۋگە ق ۇلىقسىز. ويتكەنى اۆتورلىق فيلم بولعان سوڭ شىنايى ءارى سيۋجەتتىك تۇرعىدان اۋىرلاۋ. سوڭعى كەزدە بۇل ءفيلمدى ىزدەۋشىلەر كوبەيىپ كەتتى. سول ءۇشىن YouTube-كە سالدىم. ونىڭ ۇستىنە باسقا سايتتاردا فيلم شىعىپ قويىپتى. ءتىپتى «كينوگو» دەگەن سايتتا پيراتتىق نۇسقاسى شىعىپ, وعان ورىسشا دۋبلياج دا جاسالىپ ۇلگەرىپتى. كورىپ قايران قالدىم. ساپاسىز نۇسقاسىن ونداي بەلگىسىز سايتتاردان كورگەنشە, ءوزىمنىڭ YouTube ارنامنان كورسىن دەگەن نيەتپەن سول جەرگە سالىپ قويدىم. بۇل فيلم كوپ مەملەكەتتەردە كورسەتىلدى. ەندى قازاقستاندىق كورەرمەندەر مەنىڭ YouTube ارنامنان كورە الادى. ازىرشە باسقا جولدارىن قاراستىرىپ جاتقان جوقپىن. ويتكەنى قازىر ينتەرنەت قول جەتىمدى. كەز كەلگەن ادام ينتەرنەتتەن ىزدەپ, تاۋىپ كورە الادى.
– ءوزىڭىز جۋىردا لوندوندا وتكەن RainbowFilmFestival حالىقارالىق كينوفەستيۆالىندە ء«ماريام» فيلمىمەن «ۇزدىك ايەل رەجيسسەر» اتاعىن الدىڭىز. بۇل ماراپات ءسىزدىڭ كارەراڭىزعا اسەر ەتۋى مۇمكىن بە؟ مىسالى, بىرلەسكەن جوبالار جاساۋعا نەمەسە ءسىزدىڭ ءتول جوبالارىڭىزدى قارجىلاندىرۋعا ۇسىنىستار ءتۇسۋى مۇمكىن بە؟
– «ۇزدىك ايەل رەجيسسەر» اتاعى مەن ءۇشىن كۇتپەگەن جاعداي بولدى. بۇل پاندەمياعا بايلانىستى ونلاين وتكىزىلگەن ءىس-شارا ەدى. ءبىز قازىر ەكىنشى تولىقمەتراجدى ءفيلمدى ءتۇسىرىپ, اياقتاپ جاتىرمىز. سونىڭ جۇمىستارىمەن ءجۇرىپ, فەستيۆالگە قاتىسىپ جاتقانىمدى ۇمىتىپ تا كەتىپپىن. ەستىگەن كەزدە قۋانىپ قالدىم. ارينە, ماراپات مەنىڭ كارەراما اسەر ەتەدى. مىسالى, رەسەيلىك پروديۋسەرلەردەن ۇسىنىس الىپ جاتىرمىن. بۇيىرسا وسى جىلى رەسەي نارىعىنا شىقساق دەگەن ويىم بار. سوعان قوسا, الگىندە ايتتىم عوي, ء«ماريام» ءفيلمى تۋرالى جەرگىلىكتى گازەتكە شىققان ماتەريالدى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ءوزى وقىپ, «كومەكتەسىڭىزدەر» دەپ قول قويىپ بەرىپتى. سونىڭ ارقاسىندا وسى جىلى اقپان ايىندا مەرۋەرت ەكى بولمەلى ءۇي الدى. ول قازىر جاپ-جاڭا, تازا دا ادەمى ۇيدە تۇرىپ جاتىر. بۇل – ءفيلمنىڭ جەتىستىگى. مەن عانا ەمەس, باس كەيىپكەردىڭ دە جەتىستىگى.
– بولاشاقتا قانداي باعىتتاعى فيلمدەر تۇسىرگىڭىز كەلەدى. قانداي وقيعالاردى نە قانداي كەيىپكەرلەردى ۇلكەن ەكراننان كورسەتكىڭىز كەلەدى؟
– قازاق تاريحىنان ويىپ ورىن العان بەينەلەردى ۇلكەن ەكرانعا شىعارعىم كەلەدى. ونىڭ ىشىندە ادەبي شىعارمالارعا ارقاۋ بولعان ۇلپان, اقبىلەك, اقجۇنىس تاعدىرىنا ارنالعان كوركەم فيلمدەر تۇسىرگىم كەلەدى. قازاق تاريحىندا ءىز قالدىرعان, ساليقالى ادام رەتىندە زەرە بەينەسىن شىعارسام دەيمىن. بىزدە اباي, قۇنانباي جايلى فيلمدەر بار, زەرە تۋرالى جوق. ايتا بەرسە, قازاق تاريحىندا اقىل-پاراساتىمەن دە, اجار-كوركىمەن دە ۇلگى بولعان, ءبىر رۋلى ەلگە ۇستىن بولعان ايەلدەر جەتەرلىك قوي. ول فيلمدەر تەك اۆتورلىق ەمەس, سونىمەن قاتار كورەرمەندەرگە ارنالعان فيلمدەر بولسا دەيمىن. ول ەندى ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندەگى نارسە. وعان كوپ قارجى كەرەك, قولداۋ كەرەك. سوندىقتان بولاشاقتا قولداۋ بولىپ جاتسا, قازاق ايەلدەرىنىڭ بەينەلەرىن جاساسام دەگەن ماقساتىم بار.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ايگۇل سەيىل,
«Egemen Qazaqstan»