ارقا توسىندەگى بيىلعى جاز اپتاپ ىستىعىمەن ەرەكشەلەنىپ تۇر. جاعداي وسىنداي بولىپ قالىپتاسقاندا دالا ورتىنەن كەلەر قاۋىپ بۇلتىنىڭ قويۋلانا تۇسەتىنى دە بەلگىلى. مۇنى ءبىز شىلىڭگىر شىلدەنىڭ باسىندا ۇلىتاۋ اۋدانىنداعى بىرقاتار ەلدى مەكەننىڭ ءورت قۇشاعىندا قالىپ, شارۋا قوجالىقتارىنىڭ زور شىعىنعا باتقانىنان ايقىن كورگەنبىز.
اتالعان اۋدان اۋماعىنداعى كەرەگەتاس, ويشىبار, قالىباي, دەمەۋباي, سارىساي, قىزىلساي, ەرمەك, بورسەڭگىر, پيونەر, بايقوڭىر جانە باسقا دا ەلدى مەكەندەر اۋماعىنداعى دالا ءشوبى بوي بەرمەي ورتەنىپ كەتكەن بولاتىن. كەيبىر دەرەكتەرگە قاراعاندا, سول كەزدەرى 20-عا تارتا دالا ءورتىنىڭ ءىرى وشاقتارى بولعان ەكەن.
وسى توتەنشە وقيعا كەزىندە ءبىر ادام قازا تاۋىپ, كەيبىر شارۋا قوجالىقتارىنىڭ مالى قىرىلىپ قالدى. ماسەلەن, ءبىر عانا جانگەلدى اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى «ابدىبەكوۆ» شارۋا قوجالىعىنىڭ وزىندە 200 قوي مەن ون شاقتى ءىرى قارا وتقا كۇيىپ ءولدى. سول كەزدە اۋدان بويىنشا توتەنشە جاعداي جاريالانىپ, اپاتتى اۋىزدىقتاۋعا كوپ مولشەردە كۇش-قۋات جۇمسالعان ەدى.
رەسمي مالىمەتكە سەنسەك, ۇلىتاۋداعى ءورتتىڭ شىعۋىنا نايزاعاي سەبەپشى بولعان ەكەن. ال كوپ جاعدايدا وتتىڭ تۇتانۋىنا ادامداردىڭ وزدەرى كىنالى بولىپ جاتاتىنى بەلگىلى. ماسەلەن, سوندىرىلمەي لاقتىرا سالعان شىلىم تۇقىلىنىڭ ءوزى, تابيعات اياسىنداعى دەمالىس كەزىندە جاعىلعان وت تا سۇراپىل ءورتتىڭ شىعۋىنا اكەپ سوعاتىنىن جۇرتتىڭ ءبارى بىلەدى. بىراق كەيبىر تارتىپتەن جۇرداي جاۋاپسىز جانداردىڭ وسىنى بىلە تۇرا ءبارىن كەرىسىنشە ىستەيتىنى قىنجىلتادى...
ۇلىتاۋ دەمەكشى, تاياۋدا اتالعان اۋداننىڭ سولتۇستىك-شىعىس اۋماعىندا تاعى دا ءورت شىقتى. ءورت سوندىرۋشىلەر ءتىلسىز جاۋمەن ەكى كۇن الىسىپ, اقىرى ونى اۋىزدىقتادى. ءتىلسىز جاۋدى قۇرىقتاۋعا توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتىنىڭ بولىمشەلەرى, ورمان شارۋاشىلىعى مەن جەرگىلىكتى اكىمدىكتەردىڭ وكىلدەرى, پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى, جەرگىلىكتى تۇرعىنداردان قۇرالعان ەرىكتى جاساقتار اتسالىستى. ايتەۋىر, جەدەل ءىس-قيمىلدىڭ ناتيجەسىندە ءورتتىڭ ورشۋىنە جول بەرىلمەي, وتكەندەگىدەي اپاتتىڭ جولى دەر كەزىندە كەسىلدى.
رەسمي مالىمەتتەر بويىنشا, بيىل قاراعاندى وبلىسىنداعى مەملەكەتتىك ورمان قورىنا قاراستى 77 گەكتار جەردى قامتيتىن اۋماقتا 20-عا جۋىق, دالاداعى 48 190 گا جەردى شارپىعان 173 ءورت وقيعاسى تىركەلىپتى. ءبىر وكىنىشتىسى, ۇلان-عايىر دالاداعى ءورتتى بىردەن بايقاۋ كوبىنە مۇمكىن بولماي جاتادى.
سول سەبەپتى ءورت سوندىرۋشىلەر جەتكەنشە, ءتىلسىز جاۋ وراسان زور شاپشاڭدىقپەن تالاي جەردىڭ تۇگىن جالماپ ۇلگەرەدى. ءشوپتىڭ ءوزى عانا جانسا جاقسى عوي, دالا ءورتىنىڭ ادامداردىڭ ومىرىنە, مال شارۋاشىلىعىنا دا زور قاتەر توندىرەتىنىنە ۇلىتاۋدا بولعان توتەنشە وقيعا كەزىندە كوزىمىز انىق جەتكەن.
وسى ورايدا وبلىستىق توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتىنىڭ 2014 جىلدان بەرى «قازاقستان عارىش ساپارى» ۇك» اق-مەن كەلىسىمشارت جاساسىپ, تابيعي ءورت وشاقتارىن انىقتاپ, ولارعا مونيتورينگ جاساپ وتىرۋ ءىسىن جۇزەگە اسىرىپ كەلە جاتقانىن ايتا كەتۋگە بولادى. مۇنىڭ ءوزى دالاداعى ءورتتى دەر كەزىندە بايقاپ, ونى جويۋعا سەپتىگىن تيگىزۋدە.
قازىرگى تاڭدا وبلىستا دالا ورتىمەن كۇرەسكە ايرىقشا نازار اۋدارىلا باستاعان. مىسالى, بۇگىندە ءوڭىر اۋماعىندا 31 ءورت بەكەتى جۇمىس ىستەيدى. بۇل بەكەتتەر 40 مىڭداي تۇرعىنى بار 63 ەلدى مەكەننىڭ ءورت قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەدى. الداعى ءۇش جىلدا وبلىس اۋماعىندا تاعى دا 20 ءورت بەكەتى اشىلماقشى.
بۇدان بولەك, سوڭعى بەس جىل ىشىندە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار تاراپىنان ءورت قاۋىپسىزدىگى جوعارى دەگەن التى ايماقتا 42 ءموبيلدى كەشەن ساتىپ الىنعان. جوسپار بويىنشا ءدال وسىنداي تەحنيكانىڭ 17-ءسى الداعى ۋاقىتتا ساپقا قوسىلماقشى. دەگەنمەن ءبىر شەتىنەن ەكىنشى شەتىنە جەتكەنشە ۇشقان قۇستىڭ قاناتى تالاتىن سايىن دالانى وت-جالىننان امان ساقتاپ قالۋ ءۇشىن مۇنىڭ ازدىق ەتەرى ءسوزسىز. جاسىراتىنى جوق, كەيبىر ەلدى مەكەندەرگە تەحنيكا كۇشى, ءورت سوندىرۋشىلەر جەردىڭ شالعايلىعىنا بايلانىستى جەتە الماي جاتادى. ونداي جاعدايدا اۋىل تۇرعىندارىنا تايلى-تۇياعى قالماي ءورتتى جالاڭاش قولمەن سوندىرۋلەرىنە تۋرا كەلەدى. مىنە, وسىنداي ماسەلەلەر توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتى مەن جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر تاراپىنان تىعىرىقتان الىپ شىعار كەشەندى ءىس-شارالاردىڭ قابىلدانۋىن قاجەت ەتەدى.
وبلىستىق توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتىنىڭ باسشىلىعى تۇرعىنداردى تابيعات اياسىندا ءورت قاۋىپسىزدىگى شارالارىن قاتاڭ ساقتاۋدى ەسكەرتۋدەي-اق ەسكەرتىپ كەلەدى. وكىنىشكە قاراي, كەيبىر جاۋاپسىز جاندار وسىنداي وتىنىشتەردى قۇلاعىنا ىلە بەرمەيدى. دەگەنمەن بۇل باعىتتاعى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى ۇدايى جۇرگىزىلۋدە. دالادا نەمەسە ورماندى القاپتا ءورتتىڭ شىعۋىنا سەبەپكەر بولعان كىنالىلەرگە قاتىستى قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋ دە كوزدەلگەن.
شىلدەنىڭ باسىندا ۇلىتاۋ اۋدانىندا بولعان سۇراپىل ءورت بۇل سالاداعى قاۋىپسىزدىك جۇمىستارىنىڭ كەمشىل تۇستارىن كورسەتىپ بەرگەنى ءمالىم. ءبىر عانا مىسال: شارۋا قوجالىقتارى باسشىلارىنىڭ اپتاپ ىستىقتا قۇرعاق ءشوپتىڭ لاپ ەتىپ تۇتانىپ, ءورت شىعۋى مۇمكىن ەكەنىن بىلە تۇرا, وزدەرىنىڭ قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە سالدىر-سالاق قارايتىنى اششى شىندىق. ەگەر دە جاعدايى بار فەرمەرلەردىڭ سوقا جەگىلگەن تراكتورلارى قانداي دا ءبىر جاعدايلارعا ساقاداي-ساي دايىن تۇرسا, ءتىلسىز جاۋدان كەلەتىن قاۋىپتىڭ دەر كەزىندە الدىن الۋعا بولۋشى ەدى. نەگىزى بۇل باياعىدان كەلە جاتقان ءتاسىل: ءتىلسىز جاۋدىڭ الدىن وراي جەردى جىرتىپ, قارسى وت قويسا, كەز كەلگەن ءورتتى وشىرۋگە بولۋشى ەدى.
اۋا رايىن بولجاۋشىلار الداعى كۇندەرى اپتاپ ىستىقتىڭ باسىلمايتىنىن ايتادى. بۇل دەگەنىڭىز – قانداي دا جاعدايعا بولسىن دايىن وتىرۋدى قاجەت ەتەتىن دابىل بىلە بىلگەنگە. وسى ماسەلەدە جاۋاپكەرشىلىك جەكە ادامدار بولسىن, ارنايى قىزمەتتەر ءۇشىن بارىنە بىردەي ورتاق: ءورت قاۋىپسىزدىگىنە ءجۇردىم-باردىم قاراۋ – سوڭى قاتتى وپىق جەگىزەتىن سالعىرتتىقتىڭ ناعىز ءوزى.
قاراعاندى وبلىسى