قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, ءمۇسىنشى تىلەۋبەردى بيناشەۆپەن سۇحبات.
– تىلەۋبەردى اعا, ءمۇسىن ونەرى كوزدى عانا قۋاندىرىپ قويمايدى, ونىڭ ادامداردىڭ بويىنا تاربيە ءدانىن ەگەتىنىن, قورشاعان ورتادا قولايلى احۋال قالىپتاستىراتىنىن, ءتىپتى كەلەشەكتى دە ايقىنداي الاتىن كۇشى بار ەكەنىن بايقايمىز. سوندا ەسكەرتكىشتەر, مۇسىندەر ادامعا قانداي قاسيەتىمەن اسەر ەتىپ, قالاي تاربيەلەيدى؟
– قالىپتان تىس ويلايتىن قيالىمەن ءوز ورتاسىنان دارالانىپ تۇراتىن ءمۇسىنشىنىڭ قولىندا حيرۋرگتىڭ وتا جاسايتىن سكالپەلىنە ۇقساس اسا قۋاتتى قۇرال بار. مىقتى حيرۋرگ بولسا, ءومىر مەن ءولىمنىڭ ورتاسىندا جاتقان ناۋقاسقا كۇردەلى وتا جاساپ جانىن ساقتاپ قالادى, ەگەر بىلىكسىز بولسا, قاتەلەسسە, ونى اجال قاپتىرادى. ءمۇسىنشىنىڭ جۇمىسى دا وسىعان ۇقساس. ءمۇسىنشى قولىنان شىققان دۇنيەسىنە جان عانا سالا المايدى – جان سالاتىن اللا, تۋىندىنىڭ قالعان ماڭگىلىك ءومىرى ءمۇسىنشىنىڭ قولىندا. قيالىمداعى دۇنيەنى جۇزەگە اسىرسام, ارقامنان جۇك ءتۇسىپ, جەڭىلدەپ قالامىن. وكىنىشكە قاراي, ءمۇسىن ونەرىن ەكىنىڭ ءبىرى تۇسىنە بەرمەيدى, ءتىپتى وعان ءمان دە بەرگىسى كەلمەيدى.
ادام 95% اقپاراتتى كوزىمەن الادى. بىراق ونى ءوزى بايقامايدى. ال قورشاعان ورتا, توڭىرەگىمىز نەمەن تولتىرىلعان؟ ءمان بەرەمىز بە وسىعان؟ ءبىز قانشاما بوگەنبايدىڭ ەسكەرتكىشىن قويدىق, نەشە ناۋرىزبايدى اتقا قوندىردىق, باتىرلاردى ءالى تۇگەندەپ بولا الماي جاتىرمىز. بىراق باتىر بولسىن, بي-باعلان, ەر بولسىن, جاقسىلاپ جاساپ, ءبىر داناسىن عانا قويسا, سونىڭ ءوزى جەتىپ جاتىر ەدى. ال قازىر كەزىندە قول باستاعان باتىرلاردىڭ بۇگىنگى ۇرپاعى سوققان ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ءوزى تۇتاس ءبىر ارمياعا اينالدى. باتىردىڭ ەسكەرتكىشىن سوعا بەرگەن سايىن ونىڭ قادىرى كەمىمەسە, ارتپايدى. وكىنىشتىسى, ءمۇسىن ونەرى – پافوس پەن بيزنەسكە اينالدى. ال شىعارماشىلىقتى ەشكىم قولدامايدى. وسىدان كەلىپ ونەر اقسايدى. مىسالى, مەنىڭ «دالا داۋىسى» دەگەن كومپوزيتسيام بار. تۋىندىما ۇلى دالانىڭ سيمۆولى بالبالتاستاردى ارقاۋ ەتتىم. IV عاسىردان بەرى كەلە جاتقان ماڭگىلىك ەسكەرتكىشتەردى جاي عانا مۇسىندەپ قويماي, ولاردىڭ قولىنا سازسىرناي, جەتىگەن, داۋىلپاز, سىلدىرماق, شاڭقوبىز, دومبىرا سەكىلدى ۇلتتىق مۋزىكا اسپاپتارىن ۇستاتىپ, بىرگە تاڭبالادىم. دالانىڭ سيمۆولى – تاسباقا. تاسباقا تەك العا قاراي جۇرەدى, لاس جەردى باسپايدى, جامان جەرگە جولامايدى, ەشكىمگە تيىسپەيدى, قيانات جاسامايدى, كوپ جىل ءومىر سۇرەدى, ادال جانە ءشوپتىڭ تازاسىن عانا جەيدى. سوندىقتان بالبالداردى تاسباقانىڭ ۇستىنە قوندىردىم. بۇل بەينە كوز توقتاتىپ قاراعان ادامنىڭ زەردەسىندەگى كوشپەندىلىك, دالالىق, دانالىق رۋحتى وياتپاي قويمايدى. ال بۇل ينستينكت ۇلتتىق تاربيەدە ۇلكەن ءرول وينايدى.
– الماتىدا ءمۇسىن ونەرىنىڭ تۋىندىلارى, ەسكەرتكىشتەر از با, كوپ پە؟
– ءمۇسىن كوپ, بىراق ىشىندەگى قۇندىسى از. جەكە وزىمە ەكى ەسكەرتكىش, مۇحتار اۋەزوۆتىڭ تىكەلەي ارالاسىپ, اقىل-كەڭەسى ارقىلى دۇنيەگە كەلگەن حاكىمجان ناۋرىزباەۆتىڭ اباي ەسكەرتكىشى مەن ادىلەت جۇمابايدىڭ «التىن ادام» مونۋمەنتى ۇنايدى. قيالى قياندى شارلايتىن تالانتتى ءمۇسىنشى ءا.جۇماباي مونۋمەنتتەگى التىن ادامنىڭ تۇرپاتىن تۇڭعىش عارىشكەر توقتار اۋباكىروۆتەن العان. ودان بەرگى ۋاقىتتا دا سان ءتۇرلى مۇسىندەر قويىلىپ جاتىر, الايدا سولاردىڭ ىشىندەگى ءساندىسى دە, ءماندىسى دە ازىرگە وسى ەكەۋى عانا دەپ بىلەمىن. كوز توقتاتىپ قاراۋعا تۇرارلىق مۇسىندەر جوق ەمەس, بىراق ولار ساۋساقپەن سانارلىق. ەشكىمنىڭ تاپسىرۋىنسىز, جان قالاۋىڭمەن جاسالعان جۇمىستىڭ عۇمىرى ۇزاق, ماڭگىلىك بولادى. وكىنىشكە قاراي, مۇسىنشىلەر قازىر تاپسىرىستىڭ ق ۇلى بولىپ كەتتى. ال تاپسىرىس شىعارماشىلىقتى تاپتاپ بارادى. قازىر قاي قالادا بولسا دا مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن جاسالاتىن مۇسىندەر قاپتاپ كەتتى. ءمۇسىنشى ۇقساستىق ىزدەگەنىمەن, وندا تاپسىرىس بەرۋشىنىڭ پىكىرى, ايتقان كەڭەسى قاپەرگە, ۇسىنىسى ەسەپكە الىنادى. ال بۇل شىعارماشىلىقتى ولتىرەدى. ءبىز تاپسىرىس پەن شىعارماشىلىقتىڭ اراجىگىن اجىراتۋدان قالىپ بارامىز. مىسالى, كەز كەلگەن سالانىڭ مامانىنا «سەن ولاي ىستەمە, بىلاي ىستە», اقىن مەن جازۋشىعا «شىعارماڭدى ولاي جازبا, بىلاي جاز» دەسە, قالاي قابىلداعان بولار ەدى؟ ال مۇسىنشىگە تاپسىرىس بەرۋشى بۇيىرادى. ءوز كوزقاراسىن تاڭادى. بۇل جۇيكەگە دە, ىنتاڭا دا ءسوزسىز اسەر ەتەدى. بويىنداعى بار قابىلەتىن جارقىراتا كورسەتىپ, تالانتىن يگەرۋدى عانا ماقسات تۇتاتىن جاستاعى كەيىنگى بۋىننىڭ ءوزى شىعارماشىلىقتى ىسىرىپ تاستاپ, تاپسىرىس ورىنداعىسى كەلىپ تۇرادى. ءبارىنىڭ ارمانى كوبىرەك اقشا تابۋ, بايۋ. ءۇي العىسى كەلەدى, كولىك مىنگىسى كەلەدى. ءبارى دۇرىس. ويتكەنى ءمۇسىنشى دە تىرشىلىك ءۇشىن تالپىنعان وزەكتى جان, كۇنكورىس ءۇشىن, بالا-شاعانىڭ قامى ءۇشىن, امال جوق, ايتقانىن ورىنداۋعا ءماجبۇر. بىراق ونەر جانكەشتىلىكتى, قۇرباندىقتى قاجەت ەتەدى. تۇرمىستىڭ دەڭگەيىنە دەيىن تومەندەپ, كۇنكورىس سوڭىندا ءجۇرىپ, وسىنى ەستەن شىعارساق, سوندا سورلايمىز با دەپ قورقامىن.
– ءمۇسىن تۋىندىلارى قانداي ماقساتتا قويىلۋى كەرەك؟
– ءمۇسىن ءارتۇرلى ماقسات ارقالايدى. ەلدىك مۇراتتى كوزدەگەن مەملەكەتتىك اۋقىمدى يدەيادان باستاپ تۇرمىستىق تاقىرىپقا دەيىنگى بارلىق دۇنيە قامتىلادى. بىراق ونىڭ وزەگىندە جىلتىراعان جاقسى ءۇمىت, رۋحتى وياتاتىن كۇش, ۇلتتىق تاربيە ماقساتى جاتۋى كەرەك. قالا كەڭىستىگىن تاس تۇعىرداعى تۇلعامەن, باسقا دا تۋىندىلارمەن تولىقتىراتىن كەزدە جاۋاپتى شەندىلەر «نە ءۇشىن؟» دەگەن سۇراقتى وزىنە ءبىر مارتە قويىپ كورسە, ارتىق ەمەس. مىسالى, مەنىڭ «جەتى اتا» دەگەن كومپوزيتسيام دايىن تۇر. «جەتى اتاسىن بىلمەگەن جەتەسىز» دەيدى قازاق. جەتى اتاعا دەيىن قىز الىسپاي, تەگىن ساقتاعان ۇلتىمىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى قۇندىلىق. مۇندا بۇكىل قازاقتىڭ جەتى اتاسىن سيپاتتادىم. جاساعان جۇمىسىمدا ءبارى سيمۆوليكالىق مانگە يە. جەتى اتانىڭ تۇپكى ارعى اتاسى رەتىندە باتىردى بەينەلەدىم. ول بالكىم الپامىس, مۇمكىن بوگەنباي, ناۋرىزباي بولار, باتىرى كوپ ۇلتىمىزدىڭ ءبىر ەرەن ۇلىن شارتتى تۇردە الدىم. ەكىنشى, مۋزىكا. وعان قولىنا قوبىز ۇستاعان قورقىتتى الدىم. ءۇشىنشى اتاعا ءبيدى بەينەلەدىم. قارا قىلدى قاق جارىپ, ءادىل ۇكىمىن كەسىپ, دالا سوتىنىڭ قىزمەتىن اتقارعان بيلەر – ۇلتىمىزدىڭ باسقارۋ-قۇرىلىمدىق جۇيەسىندەگى ماڭىزدى ينستيتۋت. اقىل-ويدىڭ كەنى ءال-فارابي ءبىلىم مەن بىلىكتىڭ سيمۆولى رەتىندە ءتورتىنشى اتانى كەيىپتەدى. قاي حالىقتىڭ تاعدىرىندا دا ءدىن مەن يمان قاتار جۇرەدى, ادامنىڭ جۇرەگىنە رۋحتىڭ ءدانىن ەگىپ, جەر بەتىندەگى ۇلى زاڭدىلىقتى رەتتەپ تۇرعان جاراتۋشىنىڭ ءىلىمىن جىرلاپ وتكەن احمەت ءياساۋيدى بەسىنشى اتا بولۋعا لايىق كوردىم. «جەتى اتا» كومپوزيتسياسى ەلدىڭ باسىن بىرلىكتە ۇستاپ, جەرىن قاستەرلەۋمەن وتكەن حانمەن تۇيىندەلەدى. ياعني كۇللى قازاق ەلىنىڭ تاعدىرى مەن تاريحى جولىندا ۇلى مۇرات ارقالاعان تۇلعالارىمىزدى تۇتاس قامتۋعا تىرىستىم.
«جەتى قازىنا» دەگەن جوبام دا تامىرى تەرەڭدە جاتقان ۇلتتىق ۇعىمعا ورايلاس جاسالعان دۇنيە. مۇنىڭ ءبارىن ۇرپاق ءبىلۋى ءتيىس. سانادا وشپەۋى كەرەك. ول ءۇشىن ءبارى كوز الدىندا سايراپ تۇرۋى كەرەك. وسىلار ورناتىلاتىن بولسا, بۇل جاستارعا ونەگە بولاتىن ەدى. شىن شىعارماشىلىقپەن شۇعىلداناتىن ءمۇسىنشى قارابايىر يدەيادان اۋلاق بولادى. ونەر الەمىندە ۇلتتىق رۋح سىڭىرىلگەن يدەيا جەتىپ ارتىلادى. قىز جىبەك, بايان سۇلۋ سەكىلدى ارۋ قىزدار, باي بالاسى مەن جارلى بالاسى اسان مەن ۇسەن, «قارلىعاشتىڭ قۇيرىعى نەگە ايىر؟» انيماتسياسى, قايسىبىرىن سانامالايىن, بالالارعا قۇرعاق اقىل ايتۋدىڭ كەرەگى جوق, وسىلاردىڭ ىشىنەن لايىقتىسىن ال دا, كوشەڭە اكەلىپ قوي, كىم بولۋ كەرەگىن, قانداي بولۋ كەرەگىن سول تاس كەيپىمەن ءوز-اق ايتىپ, ۇيرەتىپ بەرەدى. ماسكەۋگە بارساڭ, چەبۋراشكا مەن گەناعا دەيىن ەسكەركىش قويىپ تاستاعان. ىزدەنسە, جاساۋعا نيەت بولسا, ەڭ باستىسى, اكىمشىلىك-باسقارۋ جۇيەسى تاراپىنان قولداۋ بولسا, ۇلتتىق پەرسوناجدار وزىمىزدە دە جەتەدى.
– ءمۇسىن تۋرالى ءبىزدىڭ كوزقاراسىمىز قىزىق. ەۋروپانى تۇتاس ارالاماعان ادامنىڭ ءوزى ونداعى انادان جاڭا تۋعانداي اناتوميالىق ەسكەرتكىشتەر تۋرالى جاقسى بىلەدى. شەتىنەن شەدەۆر. تاڭىرقاپ, تاڭداي قاقپاسا, سولاردى ەشكىم تىلدەمەيدى دە, كۇندەمەيدى. قايبىر جىلى نۇر-سۇلتانداعى «حان شاتىردىڭ» الدىندا جاڭبىر استىنداعى سەرۋەننەن كەيىن ۇستىندەگى كيىمى دەنەسىنە جابىسقان قىز بەن جىگىتتىڭ شاعىن عانا ءمۇسىنى پايدا بولىپ ەدى, بۇكىل قوعام ورە تۇرەگەلىپ, ءمۇسىنشىسىن اعاش اتقا تەرىس مىنگىزدى. ء«مۇسىنشى نە جاساسا دا, تۋىندىسىنىڭ بەت مونشاعى ءۇزىلىپ تۇرسىن» دەپ كەسىپ-ءپىشىپ شەشىم شىعارىپ بەردى. كوپتىڭ وسى ويىنا نە دەيسىز, مۇنداي كوزقاراسپەن ءمۇسىن ونەرىنە قيانات-وبال جاساپ تۇرعان جوق پا؟
– ايەلدىڭ سۇلۋلىعى – دەنەسىندە. جالاڭاش دۇنيەگە ەش قارسىلىعىم جوق. جاقسى تۇسىنەمىن. بىراق مۇنداي سۇلۋلىقپەن بايلانىستى دۇنيەلەر مۋزەيدە, كوركەمۋرەت گالەرەيالارىندا تۇرسا, جاراسىمدى. بىزدەگى ءدىل باسقا, ءدىن باسقا, ۇلكەندى قۇرمەت تۇتىپ, داستۇرگە باعىنعان ەلدەر اشىق-شاشىق دۇنيەنى قابىلداي المايدى. قىزدارىمىز بيازى, كەلىندەرىمىز يبالى, ەرلەرىمىز ءىلتيپاتتى, قادىم زاماننان كەلە جاتقان وسى قاسيەت قانشا جەردەن قوجىرادى دەگەنىمىزبەن, ءتۇپ-تامىرىمەن جويىلعان جوق. بۇل قاسيەت ءبىزدىڭ مورالدىق كودەكسىمىز سياقتى, ەندەشە مۇنداي قارسىلىقتىڭ تۋ سەبەبىن دە ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. كوشە ۇلكەننىڭ دە, كىشىنىڭ دە, ەردىڭ دە, ايەلدىڭ دە جۇرەتىن جەرى, كوپشىلىك جەرگە جىنىستىق تارتىمدىلىعى اتويلاپ تۇرعان جۇمىستى ورناتار كەزدە ابايلاعان دۇرىس. ءمۇسىنشى ونسىز دا تابيعاتىنان ەركىندىكتى سۇيەتىن, شەڭبەردەن شىعىپ ەركىن ويلايتىن ادام, ال ەندى وعان اۋىلدا تۋماعان, اسفالتتا وسكەن, شەتەلدە ءبىلىم العان, شەكتەن تىس ەركىندىگىن سىڭىرگەن «قاسيەت» كەلىپ قوسىلسا, قۇدايدىڭ ودان ارى اتقانى دەي بەرىڭىز. مۇنداي تاربيەمەن قالىپتاسقان مۇسىنشىلەر ۇلتتىق حاراكتەرمەن جاسالعان جۇمىسقا «مامبەتيزم» دەپ قارايدى. ادەت-عۇرىپ, سالت-سانا, ءداستۇرىڭدى ساقتاماق تۇگىلى, تۇسىنگىسى دە كەلمەيدى.
– الماتىنىڭ كورىكتى ورىندارىنا قويىلعان شەتەل مۇسىنشىلەرىنىڭ جۇمىسى وتە كوپ. جات تانىمنان تۋعان, وزگە توپىراقتان ءنار العان جۇمىستار وتە قىمباتقا باعالانىپ, ونەردىڭ وزىق ۇلگىسى رەتىندە ۇسىنىلىپ وتىر. جاساعان ءمۇسىنى ديسنەيدىڭ انيماتسيالىق فيلمدەرىندەگى كەيىپكەرلەر سەكىلدى نە ادامعا, نە حايۋانعا ۇقسامايتىن, بىراق سول جۇمىسىن بىرەگەيلىك دەپ تاڭاتىن مۇسىنشىلەر وزىمىزدە دە جەتەرلىك. ءمۇسىن ەمەس, ينستالياتسيا دەڭگەيىندەگى دۇنيەنى ءبىز نەگە ءمۇسىن دەپ قابىلداۋىمىز كەرەك؟
– پروپورتسيا مەن اناتوميالىق اۋىتقۋشىلىقتى «سيۋررەاليزم», «ويباي, جاڭاشىلدىق, ءبىز جاڭا باعىت اكەلدىك» دەپ داۋسى جەر جارعان مۇسىنشىلەردىڭ جاساعان جۇمىسىن ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز III-IV عاسىردا بالبال تاستار بەينەسىندە ومىرگە اكەپ قويعان. قازاق دالاسىنداعى كەز كەلگەن بالبالدى كوزىڭىزگە ەلەستەتىپ كورىڭىزشى. ستيلگە باي, ءمۇسىننىڭ بۇدان اسقان زاماناۋي ۇلگىسىن تابا الاسىز با؟ ءبىزدىڭ تاۋ مەن تاسقا قاشالعان پەتروگليفتەرىمىز, ساداق تارتقان, اتپەن شاۋىپ بارا جاتقان, قوشقار مۇيىزدەر, ءارتۇرلى اڭداردىڭ كەسكىنى زاماناۋي الەمدىك ءمۇسىن ونەرىندە ءالى كۇنگە سۇرانىسقا يە ءساندى ونەر بولىپ سانالادى. سودان بەرى ون بەس عاسىر ءوتتى, جاڭاشىلدىعىن ءالى جوعالتقان جوق. وسى ءمۇسىندى قاشاعان اتالارىمىزعا ەشكىم تاپسىرىس بەرگەن جوق, كەرنەگەن جۇرەكتى جارىپ شىققان ۇلى ونەر ماڭگىلىك ەسكەرتكىش بولىپ قالدى. ال قازىر اق قاعازدىڭ ءبىر بۇيىرىنەن ەكىنشى بۇرىشىنا قارا قالاممەن بەلىنەن ءبىر تارتادى دا, «سيۋررەاليزم» دەيدى. جاقسىلاپ قاراساڭ, الگى ماعىناسىز ءبىر سىزىق ءبىزدىڭ تاسقا قاشالعان تاڭبالارىمىزدىڭ وزگەرىسكە ۇشىراعان كوشىرمەسى. كوپشىلىگىمىز ءمۇسىن دەپ اتاپ جۇرگەن جوبالار قولدانبالى ساندىك-ديزاين دەڭگەيىندەگى جۇمىستار. زاتتاردىڭ بەتىن ارلەۋ, ساندەۋ ءۇشىن قولدانىلاتىن سىزبا, سۋرەتتەر مۇسىنگە اينالىپ كەتتى. ءارتىستىڭ ءبارى جۋرناليست بولىپ كەتكەنى سياقتى سۋرەتشىلەردىڭ دە كوپشىلىگى مۇسىنشىگە اينالىپ كەتتى. ويتكەنى ولار ءمۇسىن ونەرىنە اقشانى كۇرەپ تاباتىن تابىس كوزى دەپ قارايدى. اركىم ءوز ىسىمەن اينالىسپاۋىنىڭ كەسىرىن ونەر سولعىن تارتىپ وتىر. قاداعالاپ, باقىلاۋ جاساپ وتىرعان ەشكىم جوق. مىسالى, مەن الماتى قالاسى بويىنشا ەسكەرتكىشتەر جونىندەگى كوميسسيا مۇشەسىمىن. قاي جەرگە قانداي ەسكەرتكىش قويىلۋى كەرەك, ءبارى ءبىزدىڭ ساراپتاۋىمىزدان وتەدى. بەلدەن باسقان جۇگەنسىزدىكتى كورگەندە كەيدە شىرىلداپ كەتەمىن. بىراق «جالعىزدىڭ ءۇنى شىقپايدى», باسقالارىنىڭ داۋسى باسىم بولعاننان كەيىن كوڭىلدەن شىقپايتىن كوپ جۇمىس ءوتىپ كەتىپ جاتىر, وكىنىشكە قاراي.
– قىرۋار مۇسىنشىلەرىمىز ءتاپ-ءتاۋىر تۋىندىلارىن قايدا قويارىن بىلمەي قاقتىعىپ جۇرگەندە, جات جۇرتتىڭ ساناعا سىڭبەيتىن جۇمىسىنا قاجەتتىلىك قايدان تۋىپ وتىر؟
– بۇل – ۇلكەن ماسەلە. بىراق ءبىر نارسەنى مىقتاپ ەستە ۇستاعان ءجون. ەلىمىزگە كەلەتىن شەتەلدىك تۋريستەر قالانى ارالاپ, قازاق دەگەن ەلمەن تانىسىپ جۇرگەندە, ەڭ الدىمەن ءمۇسىننىڭ ۇلتتىق نوبايىنا, ءتول ەرەكشەلىگىنە نازار اۋدارادى. ەگەر ەۋروپا ەلدەرىندەگى مۇسىندەردىڭ اينا-قاتەسىز كوشىرمەسى بولسا, ولار كۇلەدى دە, قولىن ءبىر سىلتەپ, كەتە بەرەدى. بىزدە قازاقشا ويلايتىن تالانتتى مۇسىنشىلەر وتە كوپ. سولاردىڭ جۇمىسى كوپتەۋ قويىلسا, ول ءبىزدىڭ ونەرىمىزدىڭ ۇلتتىق بىرەگەيلىگىن ارتتىرا تۇسەدى. ءبىز ەشقاشان اعىلشىن, فرانتسۋز, نەمىس بولا المايتىنىمىز سياقتى, ونىڭ ونەرىنە ەلىكتەپ, ولاردان وزا المايمىز. تەك ۇلتتىق دارالىعى ايقىن ءوز ونەرىمىزدى دارىپتەۋ ارقىلى عانا وزگەنى مويىنداتا الامىز. كوزقاراسىمىز دا, قولتاڭبامىز دا, ءستيلىمىز دە قازاقشا بولۋى كەرەك.
– ۇلتىمىزدىڭ وركەندەۋ ساتىسىنداعى ءمۇسىن ونەرىن الەمدىك شەدەۆرلەرمەن شەندەستىرگەنىمىز ۇيات تا شىعار, بىراق رودەن, ميكەلاندجەلو, بەرنينيدىڭ قايتالانبايتىن عاجايىپ مۇسىندەرىندەگى جاندى ءومىر, قوزعالىس, ويدى بەرۋدەگى شەبەرلىكتى كەيىنگى عاسىر مۇسىنشىلەرى قايتالاي المادى. ولاردىڭ جاساعان بەينەسى قوزعالىسقا باي, قاباعىن تۇيسە قاھارلى, كۇلسە كۇننىڭ ءوزى بىرگە كۇلگەندەي جاندى اسەر قالدىرادى. وتاندىق مۇسىنشىلەرىمىزدىڭ كوڭىلىنە كەلمەسىن, سوڭعى جىلدارى قويىلعان ەسكەرتكىشتەر مەن ءمۇسىننىڭ ءبارى بۇرىن-سوڭدى ءدال وسىلاي «شتامپوۆكاعا» ۇرىنباعان بولار. بۇل ىزدەنىستىڭ جوقتىعىنان با؟
– ەۋروپانىڭ قايتا ورلەۋ داۋىرىندەگى كلاسسيكاسىن ەندى ەشكىم قايتالاي المايدى. ول ءداۋىر ءوتتى, كەتتى. قازىر ميكەلاندجەلونى ون ورايتىن شەبەرلەر بار. وقىعان, ءبىلىمدى, قارنى توق. ول زاماندا شىراعدانمەن جۇمىس ىستەسە, قازىر سامالاداي شامنىڭ استىندا وتىرىپ جۇمىس ىستەيدى. ءتۇرتىپ قالساڭ, كىرپىگىن قاعىپ جىبەرەتىندەي دجاكوندانى قازىر سالىپ بەرەدى. بىراق ول ەشقاشان لەوناردو دا ۆينچي بولا المايدى. سەبەبى دجاكوندونى لەوناردو سالىپ كەتتى. ول كارتينادا سۇلۋلىق بار, شەبەرلىك بار. ال بۇگىنگى تالعام باسقا. باسقا تولقىن كەلدى. قالىپتاسقان فورمانى, كلاسسيكاداعى ءداستۇردى, پروپورتسيانى بىت-شىت قىلىپ بۇزىپ, XX عاسىردىڭ سۋرەت ونەرىنە الاساپىران جاڭالىق اكەلگەن ۆان گوگ ۇلى سۋرەتشى بولىپ تانىلدى. «بالالىق شاعىم سۋىق, مۇڭلى, بوس بولىپ ءوتتى» دەپ قامىققان ۆان الەمدەگى ەڭ قىمبات سۋرەتشى بولىپ شىعا كەلدى. ۆان گوگتىڭ كارتينالارى ءبۇتىن ءبىر ەلدىڭ ەكونوميكاسىن كوتەرىپ وتىر. ميكەلاندجەلونى قايتالايتىندار شىعاتىن بولسا, ول ءسوزسىز كۇلكىگە قالادى, ونەر قۇردىمعا كەتەدى. بۇگىنگى ءمۇسىن ونەرىندەگى الدەقايدا دامىپ كەتكەن تەحنولوگيانى كەشەگىمەن سالىستىرا المايسىڭ. ءمۇسىن, ەڭ الدىمەن, وي سالۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. قيال قاناتتاندىرعان تاس بەينەگە قاراپ تۇرىپ «نە ايتقىسى كەلدى؟» دەپ ويلاناسىڭ, تولعاناسىڭ, اقىرى سۋرەتكەردىڭ جان ايقايىن ءتۇسىنىپ, جاۋابىن تاباسىڭ. مىنە, بۇل ونەر وسىنىسىمەن ءماندى. ءمۇسىن ونەرىندە شەبەرلىك ماڭىزدى سەكىلدى كورىنەدى, بىراق قيالعا جاسىرىلعان تۋعان ىشكى وي ودان دا ماڭىزدىراق.
– كەشەگى ەسكەرتكىشتەرىمىزدىڭ ءبارى ەڭسەلى, ايبارلى ەدى. الىپ اباي, ماڭعاز مۇحتار, ويلى شوقاننىڭ ەسكەرتكىشتەرى الماتىنىڭ ءار بۇرىشىندا بولسا دا, ادەمى انسامبل قۇرادى. ال قازىر ءمۇسىن تۋىندىلارىنىڭ ءبىر قولدان شىققانداي ۇقساس جانە جىلدان-جىلعا ۇساقتالىپ بارا جاتقانىن بايقايمىز. نەگە ولاي؟
– مۇنىڭ ءبارى شەبەردىڭ شەشىمىنە بايلانىستى. ءارتۇرلى سەبەبى بولۋى مۇمكىن. اۋقىمدى, مونۋمەنتالدى جۇمىستىڭ ۋاقىتى ءوتتى دەمەيمىن, بىراق بۇگىنگى باعىت-باعداردىڭ ءوزى وسىعان اكەلە جاتىر. جاستاۋ كۇنىمدە ءشامشى قالداياقوۆپەن كوپ جولداس بولىپ, بىرگە ءجۇردىم. جيىرما جاسىمدا قاجىمۇقاننىڭ ەسكەرتكىشىن سوعىپ, ءوزىمدى الەمدەگى ەڭ داڭقتى ادام سەزىنىپ, ەركەلەپ جۇرگەن كەزىم. «سەن نە ءبىتىردىڭ؟ قانداي وقۋ وقىدىڭ؟» دەپ سۇرادى بىردە ءشامشى اعامىز. «ەشنارسە بىتىرگەم جوق» دەدىم. «ە-ە-ە, وندا سەن ەكەۋمىز سامورودوك ەكەنبىز» دەدى ءماز بولىپ. ءبىر كەزدەسكەندە «سەن رەسەيدە وقىعانىڭدا ەۋروپاعا ەلىكتەپ, بۇزىلىپ كەتەر ەدىڭ. وسىندا قالىپ قويعانىڭ دۇرىس بولدى. سەنىڭ ۇتقانىڭ اۋىلدا وسكەنىڭ, قازاقى بولمىسىڭدى ساقتاعانىڭ» دەگەنى بار. ءشامشى اعام ايتقانداي, ۋاقىت بيىگىنەن كوز سالىپ قاراپ وتىرسام, نە جاساسام دا, ۇلتتىق رۋح سىڭگەن جۇرەكپەن جاساعان جوبالارىم مەنى جولىمنان جاڭىلدىرماعان ەكەن. جاساندىلىققا ۇرىندىرماعان ەكەن.
– تۇرلەنىپ, تۇلەپ كەلە جاتقان جاڭا تۇركىستانعا ابايدىڭ, ءال-ءفارابيدىڭ, ءشامشى قالداياقوۆتىڭ جانە ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەسكەرتكىشتەرى ورناتىلدى. تورتەۋىنىڭ دە اۆتورى جولىڭىزدى قۋعان ءمۇسىنشى قىزىڭىز گۇلفيا ەكەۋىڭىز. بۇلاردىڭ ءبارى دە تاپسىرىس قوي, اراسىنان شىعارماشىلىق جولدى قالاي تاپتىڭىز؟
– قازاقتىڭ ميكەلاندجەلوسى, قازاقستاننىڭ حالىق سۋرەتشىسى حاكىمجان ناۋرىزباەۆتى وزىمە ارقاشان ۇلگى تۇتامىن. كەزىندە ۇستازىم ۇلتقا قىزمەت ەتۋ تۋرالى كوپ ايتۋشى ەدى. سودان دا بولار, كەزى كەلىپ جاتسا, ماڭدايىمنىڭ اششى تەرى سىڭگەن تۋىندىمدى تەگىن تارتۋ ەتىپ جىبەرەمىن. تۋريستىك باعىتتا دامىتۋدى قولعا الىپ, قارقىندى قۇرىلىستار جۇرگىزىلىپ جاتقان تۇركىستان ورتالىعىنا جاڭا ەسكەرتكىشتەر ورناتۋ ماسەلەسى كوپتەن بەرى ايتىلىپ كەلەدى. الەم كەزدەيسوقتىققا قۇرىلماعان. تاعدىردىڭ ءوزى تابىستىرعان ءشامشى اعاممەن تالاي جىلعى رياسىز ادال دوستىق ونى ماڭگىلىك تاس تۇعىردا بەينەلەۋگە سەپتىگىن تيگىزدى. كومپوزيتورمەن وتكەن شۋاقتى كۇندەرىمنىڭ ەستەلىگى شابىتىما شامشىراق بولدى. باعاسىن ەل بەرەر, بىراق اعام ءۇشىن, ەلىنىڭ ەركە ۇلى ءۇشىن بار كۇشىمدى اياماي جۇمسادىم. اباي, ءال-فارابي, ابىلاي حان مۇسىندەرى ەرتەرەكتەن شابىتتانىپ جاسايتىن ەرەكشە دۇنيەلەرىمنىڭ قاتارىندا. جالپى, ءال-ءفارابيدى كوپ زەرتتەگەن اداممىن. زەر سالىپ قاراعان كىسى مەنىڭ ءال-ءفارابيىمنىڭ سالدەسىنىڭ بيىكتەۋ ەكەنىن بىردەن بايقايدى. عارىشپەن بايلانىسىپ تۇرعان وتىراردىڭ ءبىر مۇناراسى دەگەن يشارا-يدەيامەن جاسالعان. مەنىڭ تاعى ءبىر ءال-ءفارابيىم قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ فويەسىندە تۇر. ال ەلباسى ەسكەرتكىشىنىڭ ءوز ەرەكشەلىگى بار. ول ەستە جوق ەسكى زاماننىڭ كەيىپكەرى ەمەس, كۇندە كورىپ جۇرگەن ءوزىمىزدىڭ زامانداسىمىز. تۇركىستاندى وبلىس ورتالىعىنا اينالدىرىپ, رۋحاني استانا ەسەبىندە قايتا تۇلەتۋ باستاماسى ەلباسىنىڭ ەرلىك-ەڭبەگى. قولادان قۇيىلعان ەسكەرتكىشتە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ەگىس دالاسىن ارالاپ جۇرگەن كەزىندەگى سۋرەتىن نەگىزگە الا وتىرىپ, مۇمكىندىگىنشە قاراپايىم بەينەلەۋگە تىرىستىم. تۋعان جەرىنىڭ اۋاسىمەن كەڭ تىنىستاپ, كوستيۋمىنىڭ ەتەگىن جەل تەربەپ, الىسقا كوز سالىپ تۇرعان تۇلعاسى ەڭسەلى ەسكەرتكىشتەرىمىزدىڭ قاتارىن تولىقتىرا ءتۇستى دەپ ويلايمىن.
ەستەتيكالىق اسىل مۇراتتىڭ جولىندا تەر توگىپ كەلە جاتقان كەز كەلگەن سۋرەتكەر ءوز ۋاقىتىنىڭ سەرىگى بولىپ, ونىڭ ەڭ قۇندى ارمانىن بەينەلەۋگە تىرىسادى. سوڭىنا وشپەس ءىز قالدىرعان ءبىر تاريحي تۇلعانى شەبەرلەر ءار ۋاقىت كەزەڭىندە ءارتۇرلى ەتىپ بەينەلەپ جاتاتىنى سوندىقتان. الايدا ءوز زامانىن بەينەلەگەن سۋرەتكەردىڭ قايسىسى بولسا دا, ەسكەرتكىشتىڭ ماڭگىلىككە سوعىلاتىنىن, سول سەبەپتى ونى جاساعان كەزدە ءوزى ءومىر سۇرگەن عاسىردىڭ ەڭ بيىك ولشەمىمەن قاراۋ كەرەگىن ەستەن شىعارماعانى ابزال.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ايگۇل احانبايقىزى,
«Egemen Qazaqstan»