قازاق بالالار ادەبيەتىنىڭ قازىرگى التىن ساقاسى, توقساننان اسقان اقساقالى مۇزافار الىمباەۆ قايسار قالامگەر, دارا تالانت بەردىبەك سوقپاقباەۆ تۋرالى ءبىر ماقالاسىنىڭ تاقىرىبىن «بەرەن تالانت بەردىبەك» دەپ قويعانى بار. شىنىندا, سول بەرەن تالانت بيىل جازعا سالىم 90 جاسقا تولعالى وتىر. جىر جامپوزى مۇقاعالي ماقاتاەۆ: «جىلدار وتەدى, جاڭا ۇرپاق كەلەدى, ءبىزدىڭ ارقايسىمىزدى سولار ءوز ورنىنا قويادى. مەن ءوز جايىمدا مىنانى ايتامىن. مەن ءححى عاسىر ۇرپاقتارىنىڭ قۇرداسىمىن, بالكىم, ودان دا ارىدەگى ۇرپاقتىڭ تۋىسىمىن دا», دەگەن ەكەن. بۇل ءسوزدى بەردىبەك سوقپاقباەۆقا دا ورتاق دەسەك, ورىندى بولار.
مۇنداي ابىروي-بەدەلگە تەك دارا تالانت يەلەرى, الىپتار شوعىرى عانا جەتسە كەرەك. سونداي حالقىنىڭ جۇرەگىنەن, اسىرەسە, جاس ۇرپاقتىڭ ويىنان ويىپ تۇرىپ ورىن العان, كەرەمەت شىعارمالارىمەن, كەلىستىرىپ سۋرەتتەگەن كەيىپكەرلەرىمەن بىرگە جاساسىپ كەلە جاتقان, تۇعىرى مىقتى تۇلعا بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ ءوز وقىرماندارىمەن تاعى ءبىر قاۋىشاتىن جىلى بيىلعى جىل.
قازاق بالالار ادەبيەتىنىڭ قازىرگى التىن ساقاسى, توقساننان اسقان اقساقالى مۇزافار الىمباەۆ قايسار قالامگەر, دارا تالانت بەردىبەك سوقپاقباەۆ تۋرالى ءبىر ماقالاسىنىڭ تاقىرىبىن «بەرەن تالانت بەردىبەك» دەپ قويعانى بار. شىنىندا, سول بەرەن تالانت بيىل جازعا سالىم 90 جاسقا تولعالى وتىر. جىر جامپوزى مۇقاعالي ماقاتاەۆ: «جىلدار وتەدى, جاڭا ۇرپاق كەلەدى, ءبىزدىڭ ارقايسىمىزدى سولار ءوز ورنىنا قويادى. مەن ءوز جايىمدا مىنانى ايتامىن. مەن ءححى عاسىر ۇرپاقتارىنىڭ قۇرداسىمىن, بالكىم, ودان دا ارىدەگى ۇرپاقتىڭ تۋىسىمىن دا», دەگەن ەكەن. بۇل ءسوزدى بەردىبەك سوقپاقباەۆقا دا ورتاق دەسەك, ورىندى بولار.
مۇنداي ابىروي-بەدەلگە تەك دارا تالانت يەلەرى, الىپتار شوعىرى عانا جەتسە كەرەك. سونداي حالقىنىڭ جۇرەگىنەن, اسىرەسە, جاس ۇرپاقتىڭ ويىنان ويىپ تۇرىپ ورىن العان, كەرەمەت شىعارمالارىمەن, كەلىستىرىپ سۋرەتتەگەن كەيىپكەرلەرىمەن بىرگە جاساسىپ كەلە جاتقان, تۇعىرى مىقتى تۇلعا بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ ءوز وقىرماندارىمەن تاعى ءبىر قاۋىشاتىن جىلى بيىلعى جىل.
جازۋشىنىڭ قاي شىعارماسىن الساڭ دا ءوزى ءومىر سۇرگەن قوعامنىڭ كەسىر-كەساپاتىن استارلاپ ايتىپ, اجۋامەن جەتكىزىپ, بالانىڭ ءسوزى عوي دەگىزىپ وتىرادى. عاجاپ شەبەرلىك! ول كىسىنىڭ اقىندىعى دا كەرەمەت ەدى. كەيدە توڭىرەگىندەگى ءىس پەن ءسوزدىڭ ۇيلەسپەي جاتاتىنىن كورگەندە ءبىر شۋماق ولەڭمەن تۇيرەپ ءتۇسىپ, بولماسا اقيقاتتى: «قارىن توق, كيىم ءبۇتىن, ۋايىم كوپ, قالقايىپ ازەر ءجۇرمىن, قۇلايىن دەپ. ويلاسام جەر تاعدىرىن, ەل تاعدىرىن, ەرىكسىز كەمسەڭدەيمىن جىلاعىم كەپ», دەپ ايتىپ ساپ قاراپ تۇراتىن.
مىنەكي, وسىنداي ايتۋلى جازۋشىنىڭ ەڭبەگىن ەلەپ, ابىرويىن كوتەرۋ جونىندە وتكەن جىلدىڭ تامىز ايىندا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە, بەلگىلى جازۋشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى مارحابات بايعۇتتىڭ «بىرەگەي بەردىبەكتىڭ بەر باعاسىن...» اتتى كولەمدى دۇنيەسى جارىق كورىپ, وندا قالامگەردىڭ اتىنا الماتىدا, تالدىقورعاندا كوشە بەرۋ, وزگە دە يگى شارالار ۇيىمداستىرۋ جونىندە ماسەلە كوتەرىپ, بۇعان قاتىستى ۇكىمەت ارنايى قاۋلى قابىلداسا, الماتى وبلىستىق اكىمدىگى ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىن ەرتەرەك قولعا السا دەگەن تىلەگىن تالقىعا تاستاعان ەدى. سودان بەرى دە ءبىراز ۋاقىتتىڭ ءجۇزى بولدى. قيمىل, قوزعالىس جوق. بالالاردىڭ سۇيىكتى جازۋشىسىنىڭ 90 جىلدىعى ەلىمىزدە قالاي اتالىپ وتەدى دەگەن ماسەلە ەندى جۇرتشىلىق اراسىندا ايتىلا باستادى. وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا بولعان حالىقارالىق پەن-كلۋبىنىڭ القالى جيىنىندا, ايتۋلى قالامگەر, بۇگىنگى قازاق ءسوزىنىڭ كوشباسىندا تۇرعان كوسەمى ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ: «شەتەلدە بەردىبەك سوقپاقباەۆتى كىم ءبىلىپ جاتىر؟» دەپ سۇراقتى توتەسىنەن قويىپ, قادىرلى زامانداسىنىڭ ولمەس دۇنيەسىنىڭ ءورىسىن كەڭەيتىپ, الەمگە تانىتۋ ماسەلەسىن قوزعادى. مۇنى ءبىز ابىز اقساقالدىڭ ەستىر قۇلاققا, سەزەر جۇرەككە ەسكەرتۋى دەپ بىلەمىز.
شىندىقتىڭ شىرايىن كەلتىرىپ, اقيقاتتى استارلاپ جەتكىزگەن بولمىسى بولەك تۇلعانىڭ مەرەيتويى ەل كولەمىندە قالاي وتەدى, اسىرەسە, تۋعان توپىراعىنداعى بيلىكتىڭ تۇتقاسىن ۇستاپ وتىرعان الماتى وبلىسىنداعى اكىمدىك قىزمەتكەرلەرى قانداي قام-قارەكەتتە ەكەن, اتاۋسىز قالدىرماي اتاپ وتۋگە ۇمتىلىستارى بار ما دەگەن ويدى ورتاعا سالا وتىرىپ, وتانىمىزدىڭ ەكى ايماعىنان بۇل تۋرالى ءوز بايلامدارىن جۇرتقا جەتكىزۋدى قۇپ كورگەن ءبىلىمدار پروفەسسور مەن بەلگىلى اقىننىڭ ماقالاسىن ۇسىنىپ وتىرمىز.
كلاسسيك
«ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ وتكەن جىلعى 1 تامىزداعى ءنومىرىندە «ۇكىمەت نازارىنا» ايدارىمەن جاريالانعان جازۋشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى مارحابات بايعۇتتىڭ «ءبىرەگەي بەردىبەكتىڭ بەر باعاسىن» اتتى ماقالاسىن تۇشىنا وقىدىم. اۆتور كوتەرگەن ماسەلەنىڭ جۇرەگىمە جاققانى سونداي, ءوزىم قادىر تۇتاتىن جازۋشىنىڭ قيىلا قاراعان سۋرەتىن كورە وتىرىپ, كەرەمەت قيماستىق سەزىممەن ونىمەن كەزدەسكەن ءسات ويىما ورالدى.
الماتىعا عىلىمي ءىسساپارمەن بارعان سەكسەنىنشى جىلداردىڭ اياق كەزىندە اكادەميك زەينوللا قابدولوۆپەن بىرگە كەلە جاتقانبىز. گوگول مەن جەلتوقسان كوشەلەرىنىڭ قيىلىسار تۇسىندا بەردىبەك اعامەن كەزدەسىپ قالدىق. زەكەڭ ونىمەن ءىش تارتا سويلەسىپ, اماندىق-ساۋلىق سۇراستى. جاي عانا سويلەيتىن ادام ەكەن. بۇرىن تەك گازەت-جۋرنالداردان سۋرەتىن كورگەنىم بولماسا, جۇزبە-ءجۇز جولىعۋىم ءبىرىنشى رەت. جۇزىندە ادامدى باۋراپ الاتىن جىلىلىعى, سويلەگەن ءسوزى, بايسالدىلىعى بىردەن اڭعارىلدى. مەن ەكى ادەبيەت كوريفەيىنىڭ كوشەدە كەزدەسىپ, سويلەسكەنىن كورىپ, ءبىر ادەمى سەزىمگە كەنەلدىم. بەردىبەكتى كىم بىلمەيدى؟ بۇل جازۋشىنىڭ شىعارماشىلىق «تۇتقىنىنا» باياعىدا-اق تۇسكەن ەدىك قوي. ادەبيەت الىپتارىنىڭ سالەمدەسۋى 4-5 مينۋتتاي شاماسىندا بولدى. بەردىبەكپەن قوشتاسقاننان كەيىن زەكەڭمەن ارامىزدا تومەندەگىدەي ديالوگ ءوربىدى.
– جاڭاعى ادامدى تانىدىڭ با؟ – دەدى زەكەڭ.
– ارينە, زەكە, بەردىبەك قوي ول.
– ءوزىن تانىدىڭ, اتىن بىلەسىڭ. ال ەندى ونىڭ زاتىنا بويلادىڭ با؟
– زەكە, شىعارمالارىنىڭ ءبارىن دە وقىعان ەدىم, – دەدىم مەن.
– بۇل ادام, بۇل – بەكەڭ – بەردىبەك – قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى!
زەينوللا اعانىڭ «كلاسسيك» دەگەنى كەيىن ەسىمنەن ءبىر شىقپادى.
ء يا, ءبىز بالا كەزىمىزدە مارك تۆەننىڭ «گەكليبەرري فيننىڭ باسىنان كەشكەندەرى», «توم سويەردىڭ تاڭعاجايىپ وقيعالارى», ستيۆەنسوننىڭ «قازىنا ارالى», دانيەل دەفونىڭ «روبينزون كرۋزو», دجوناتان ءسۆيفتىڭ «گۋلليۆەردىڭ ساياحاتتارى», جيۋل ۆەرننىڭ روماندارىن وقىپ, تاڭعالىپ, قيالىمىز شارىقتاعان سوڭ, وتكەن عاسىردىڭ ەلۋىنشى جىلدارى سول قيالدىڭ شارىقتاتۋ شىڭىن قازاق جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارى العان-دى. كوڭىلگە ەرەكشە شابىت بەرگەن جازۋشىنىڭ ءبىرى, ءبىرى ەمەس-اۋ, بىرەگەيى – بەردىبەك سوقپاقباەۆ بولدى. ستۋدەنت كەزىمىزدە «بالالىق شاققا ساياحات», «مەنىڭ اتىم – قوجا», «جەكپە-جەك», «ولگەندەر قايتىپ كەلمەيدى», «قايداسىڭ, گاۋھار؟» دەگەن تۋىندىلارىن بىرىنەن سوڭ ءبىرىن قىزىعا وقىعانبىز.
مىنە, قولىمدا 1987 جىلى شىققان تاڭدامالى شىعارمالارىنىڭ ەكى تومدىعى. بۇرىنعى وقىعاندارىمدى تاعى دا ەسكە ءتۇسىرۋ ءۇشىن ءبىر شولىپ ءوتتىم. بەردىبەكتىڭ بيىلعى 90 جىلدىعى قارساڭىندا قايتا ءبىر وقىپ شىعۋ كەرەك دەپ شەشتىم. ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە بىرقىدىرۋ جىلدار مەنىڭ جۇكتەمەمدە «قازاق بالالار ادەبيەتى» اتتى ءپان بولىپ ەدى. ستۋدەنتتەرگە ءدارىس وقىپ جۇرگەن كەزىمدە مەن بالالار ادەبيەتىنىڭ پروزاداعى كلاسسيگى – بەردىبەك تە, پوەزياداعى كلاسسيگى – قادىر مىرزاليەۆ دەگەن توقتامعا كەلدىم. بۇل – مەنىڭ ءوز پىكىرىم.
بەردىبەكتىڭ «مەنىڭ اتىم – قوجا» پوۆەسى اتتاس كينو دۇنيە ءجۇزىن ارالاپ كەتتى. بۇكىل الەم بالالارىنىڭ سۇيىكتى كەيىپكەرى – قوجا. ال قوجا كىم؟ بۇل – قازاق ادەبيەتى تۋدىرعان بەينە. ونى دۇنيەگە اكەلىپ, الەمدى ارالاتقان بەردىبەك. وسى ءبىر عانا شىعارما جازۋشىنى زاڭعار بيىككە كوتەردى. قازاق بالالار ادەبيەتىن دە, قازاق جازۋشىسىن دا دۇنيە جۇزىنە تانىتتى. قازاقتىڭ ءاربىر بالاسى بالالار ادەبيەتىندە قوجانى بىلەدى. فرانتسۋز كومپوزيتورى رۋجە دە ليل جالعىز تۋىندىسى – «مارسەلەزاسىمەن», پولشا كومپوزيتورى ميحايل وگينسكي جالعىز شىعارماسى – «پولونەزىمەن» الەمگە ايگىلى ۇلى ادامدار اتاندى. ال قازاق جازۋشىسى بەردىبەك سوقپاقباەۆ «مەنىڭ اتىم – قوجامەن» الەمنىڭ ۇلى جازۋشىسىنا اينالدى.
ونىڭ ۇلىلىعى الدەقاشان, بۇدان جارتى عاسىر بۇرىن دالەلدەنسە دە, ونىڭ تالانتىن مويىنداماي كەلە جاتقانىمىز ارينە, وكىنىشتى. بۇل – ءبىزدىڭ ەلدىگىمىزگە سىن. قازاق ادەبيەتىنىڭ ءىنجۋ-مارجانى قاسىمنىڭ (امانجولوۆ) «ابدوللا» داستانى بولسا, بالالار ادەبيەتىنىڭ ءىنجۋ-مارجانعا اينالعان جاۋھارى –«مەنىڭ اتىم –قوجا»! بۇل ەشقانداي دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەۋى دە, تالاسسىز بولۋى دا قاجەت. سولاي دەسەك تە, حالىقتىڭ سۇيىكتى جازۋشىسىنا اينالعان بەردىبەكتى كوزى تىرىسىندە ەلەمەسەك, ەندى ومىردەن وتكەننەن كەيىن دە ەسكە الۋ سيرەپ بارا جاتقانداي. سوندا ودان نەنى قىزعانامىز؟ الدە وزىمىزدەن اسىپ كەتەدى دەدىك پە؟ بەردىبەكتەي تالانتتى جازۋشىنىڭ شىعارماشىلىعىن ناسيحاتتاۋ, اتىن ەستە قالدىرۋ سەكىلدى كەيىنگى ۇرپاققا ونەگە بولارلىق شارالاردى ىسكە اسىرۋعا كەسىرىن تيگىزىپ تۇرعانداي.
تالانتتى مويىنداۋدان گورى ءوزىمىزدى دارىپتەۋگە كەلگەندە كەۋدەمىزدى قاعىپ, كوكىرەگىمىزگە تاۋ سىيماي كەتەدى. ءوزىمىزدى كەمەڭگەر سانايمىز. ءوزىمىزدى كوبىرەك ءدارىپتەيمىز. ءوزىمىزدى كلاسسيك دارەجەسىنە جەتكىزبەك بولىپ, ايانباستان, ەرىنبەستەن, قويماستان جارناما جاساۋعا بەيىمبىز. داقپىرتتانىپ ماقتانامىز-اي كەلىپ. وسى قىلىقپەن حالىققا تانىلامىز دەگەن ماقساتىمىز بار. كوپشىلىك جۇرت وندايلاردىڭ ەشبىر شىعارماسىن وقىماسا دا ماقتالىپ جاتقان سوڭ: «شىنىندا دا كلاسسيك ەكەن عوي», دەگەن ويعا قالادى. سونداي دارەجەنى قولدان جاساۋدىڭ تامىرىنا بالتا شابىلماي كەلەدى. شىعارمالارىمىز دۇنيەگە كەلسە, ماقتاتتىرىپ, وزىمىزدەن كىشىلەرگە سالا قۇلاش ماقالا جازدىرتامىز. قانشا ماقتاعانمەن, ناشار شىعارما مىقتىدان ءبارىبىر وزا المايتىنىن بىلمەيمىز. سويتە تۇرىپ, «ماعان سىيلىق بەر» دەپ وجەكتەيمىز. «مەنىڭ شىعارماما نەگە مەملەكەتتىك سىيلىق بەرىلمەيدى», «ماعان نەگە حالىق جازۋشىسى دەگەن اتاق بەرىلمەيدى؟» دەپ بايبالام سالامىز. ال اتاقتى العاننان كەيىن «شىعارمالارىمىزدى» دارىپتەۋدى توقتاتۋدىڭ ورنىنا ودان سايىن ۇدەتە ءتۇسىپ, تەلەديداردان دا, راديودان دا سويلەپ, گازەت-جۋرنالدارعا كولدەي ماقالا جاريالاتامىز. وسى تۇستا, «بەدەلگە» يە بولعان «كلاسسيكتى» ماقتاۋعا جاندايشاپتار دا شارشامايدى. سەبەبى, ءوزىن ماقتاعان سوڭ, كلاسسيكتەر ءبىز تۋرالى جىلى ءسوز ايتادى دەپ دامەلەنەدى. سولاي بولادى دا! «سىيعا-سىي, سىراعا-بال» دەگەندەي, ءبىرىن-ءبىرى اسىرا ماقتاپ جاتقان زاماندا بەردىبەكتەي تالانتتى جازۋشى ۇمىت قالماي قايتسىن!
ادەبيەتتەگى «پۇشايماندىقتى» بىلگەن, كورگەن بەردىبەك سوقپاقباەۆ مۇنداي «حانتالاپايدان» ءوزىن اۋلاق ۇستادى. ءوزىن دارا ۇستادى. ەشبىر ماقتاۋسىز, دارىپتەۋسىز كلاسسيك اتاندى. ءوزىن بىرەۋگە ماقتاتۋعا دا قۇمار بولمادى. سىيلىق الۋ ءۇشىن پىسىقايلىق تانىتپادى. ونىڭ تالانتىن تەك وقىرمان قاتارىنداعى قاراپايىم جۇرتشىلىق قانا تانىدى. شىنايى ءسۇيىسپەنشىلىگىن ءبىلدىردى. حالىقتىڭ سۇيىسپەنشىلىگى بارلىق اتاقتاردان دا, سىيلىقتاردان الدەقايدا ابىرويلى, الدەقايدا بيىك ەدى. مۇقاعالي ماقاتاەۆقا «حالىق سۇيىسپەنشىلىگى» سىيلىعى وقىرمان جۇرەگى ارقىلى بەرىلگەن ەدى.
توتاليتاريزم, شوۆينيزم زامانىندا ماسكەۋدى جاۋدان قورعاعان باۋىرجان مومىش ۇلىنا, رەيحستاگقا العاش تۋ تىككەن راحىمجان قوشقارباەۆقا, جاۋىنگەرلىك تاپسىرمامەن اۋەگە 300 رەت كوتەرىلگەن, ءولىم وتىن شاشىپ جاتقان جاۋ وشاعىن بومبىلاعان, بىرنەشە رەت جارالانسا دا قازاقتىڭ قايسارلىعىن تانىتا بىلگەن ۇشقىش حيۋاز دوسپانوۆاعا, فاشيستەرگە قىرعىن سالعان پارتيزان قاسىم قايسەنوۆكە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى قازاق بولعاندىقتان بەرىلمەي قالدى. بەردىبەك سوقپاقباەۆ تا باتىرلارىمىز سەكىلدى قىزعانىشتىڭ قۇربانى بولدى. ۇسىنىلعان سىيلىقتان قۇر قالدى. جازۋشىنىڭ تالانتىنا قىزعانىشپەن قاراۋ ءالى دە باسەڭسي قويماعان سەكىلدى. زيالى قاۋىم وكىلدەرى جازۋشىنىڭ شىعارماسىن ناسيحاتتاۋعا سونشالىقتى ق ۇلىقتى ەمەس.
بىراق حالىقتىڭ شىنايى ءسۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنگەن جازۋشىنىڭ تالانتى بۇدان ورتايىپ قالعان جوق. شىعارماشىلىق مۇراسى دا جوعالعان ەمەس. دەگەنمەن, ءالى دە بەردىبەك سوقپاقباەۆتاي دارا جازۋشىنىڭ مۇراسىن ناسيحاتتاۋعا جەتە كوڭىل ءبولىنۋى قاجەت. اسىرەسە, 90 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا عانا ەسكە الۋمەن شەكتەلمەي, كەيىنگى ۇرپاققا ونەگە بولارلىق ءىس-شارا ۇدايى وتكىزىلىپ تۇرۋى ءتيىس. ويتكەنى, بەردىبەكتەي تالانت ەكىنشى رەت ومىرگە كەلمەيدى. «مەنىڭ اتىم – قوجا», «بالالىق شاققا ساياحات» سەكىلدى تۋىندىلار ەكىنشى رەت جازىلمايدى. قورىتا ايتقاندا, بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ الاش بالاسىنا ورتاق جازۋشى ەكەنىن مويىنداۋىمىز قاجەت. سول سەبەپتەن, جازۋشىنىڭ مۇرالارى بارلىق وڭىردە ناسيحاتتالسا, 90 جىلدىعىن الاتاۋدان اسىپ بۇكىل قازاق حالقى اتاپ وتە السا, نۇر ۇستىنە نۇر!
قادىر ءجۇسىپ,
ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.
اتىراۋ وبلىسى.
شىعارمالارى – حالىق قازىناسى, ۇرپاق نەسىبەسى
قازاق بالالار ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى, بالالاردىڭ عانا ەمەس, ەرەسەكتەردىڭ دە سۇيىكتى جازۋشىسى بەردىبەك سوقپاقباەۆ تۋرالى قازاقتىڭ كورنەكتى اقىنى قادىر مىرزاليەۆ: «ءبارىمىز دە بالا بولدىق. قازىر ەسەيدىك, ەرەسەك تارتتىق. دەگەنمەن, سوناۋ كەزىمىزدەگىدەي پاك ەمەسپىز. ال سول كوڭىل-كۇيىمىزدى اينا قاتەسىز بەينەلەگەن «مەنىڭ اتىم – قوجانى» بارلىعىمىز وقىپ شىقتىق. ءبىز سونى جازعان بەردىبەك اعامىزعا سول كەزدە-اق بالالىق كوڭىلدىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعىن سىيلاپ قويعانبىز...», دەپ جازىپ ەدى.
مەملەكەتتىك دەپ اتالاتىن دارەجەلى سىيلىقتى الماسا دا, حالىق اتىنان بەرىلەتىن كەز كەلگەن سىيلىققا لايىقتى جازۋشىنىڭ كەيىپكەرلەرى قوجا عانا ەمەس, جانار, جانتاس, سۇلتاندار كەشەگى اعا بۋىننىڭ جاستىق شاعىنىڭ ايناسىنداي بولاتىن. قوجا تۋرالى كىتاپ الەمنىڭ كوپتەگەن تىلدەرىنە اۋدارىلدى, ورىس جانە فرانتسۋز وقىرماندارى مەن كورەرمەندەرى دە ونىڭ لايىقتى باعاسىن بەردى. قوجا ماقتانشاق كەيىپكەر ەمەس, اقىلى بار, اتا-اناعا, دوستارعا مەيىرىمى بار «ەستى تەنتەك». ونىڭ كەيبىر شالىس باسقان قىلىقتارىنىڭ ءوزىن جازۋشى كەيىپكەرلەردىڭ كوزقاراسى, جان-سەزىمى ارقىلى اقتاپ الادى.سوندىقتان دا قازاق بالالار ادەبيەتىندەگى تازشا بالا, ىبىراي التىنسارين اڭگىمەسىندەگى اسان مەن ۇسەن سەكىلدى قوجا دا قازاق بالالار ادەبيەتى گالەرەياسىنىڭ قۇرمەت تاقتاسىنا التىن ءارىپتەرمەن جازىلۋعا لايىقتى قاھارمان.
قازىرگى قازاق فيلمدەرىنىڭ بىردە-ءبىرى «مەنىڭ اتىم – قوجانىڭ» شاڭىنا دا ىلەسە الماي جاتقانى ءبىر جاعىنان ىزدەنىستىڭ ازدىعى دەسەك, ەكىنشى جاعىنان ستسەناري اۆتورى بەردىبەك اعامىز بەن فيلم رەجيسسەرى ابدوللا قارساقباەۆتىڭ شەبەرلىگىنىڭ ناتيجەسى دەر ەدىك. «مەنىڭ اتىم – قوجا» ءفيلمى فرانتسۋزدىڭ كانن قالاسىنداعى جاستار مەن بالالارعا ارنالعان كينوفيلمدەردىڭ حالىقارالىق فەستيۆالىندە ارنايى سىيلىققا يە بولۋى دا ەل مەرەيىن وسىرگەن قۇبىلىس بولاتىن.
بالالار جازۋشىسى بولۋ قيىننىڭ قيىنى ەكەنىن ادەبيەت سىنشىلارى ايتۋداي-اق ايتىپ كەلەدى. بالا ءتىلىن تابۋ, ولاردىڭ پسيحولوگياسىن تانۋ ءۇشىن قالامگەر از تەر توككەن جوق. جازۋشىنىڭ «پيونەر» جانە «بالدىرعان» جۋرنالىندا, شاكەن ايمانوۆ اتىنداعى «قازاقفيلم» ستۋدياسىندا, قازاقستان جازۋشىلار وداعىندا بالالار ادەبيەتى ءجونىندە ادەبي كەڭەسشى بولىپ قىزمەت اتقارۋى دا ءوز جەمىسىن بەرگەن بولۋى كەرەك. سول تۇستا بالالار ادەبيەتى دە ودان ءارى دامىپ, كەڭ ءورىس الدى.
قالامگەردىڭ «ولگەندەر قايتىپ كەلمەيدى», «قايداسىڭ, گاۋھار؟», «بالالىق شاققا ساياحات», «جەكپە-جەك» سەكىلدى كىتاپتارى بۇل كۇندەرى وقىرماندار ءىزدەپ ءجۇرىپ وقيتىن, كىتاپ دۇكەندەرى ءسورەلەرىنەن تابا بەرمەيتىن جاۋھارلار قاتارىندا. جازۋشىنىڭ تىرناقالدى شىعارمالارىن ولەڭ جازۋدان باستاعانىن بىرەۋ بىلسە دە, كوبى بىلە بەرمەيدى. ونىڭ «بۇلاق» اتتى ولەڭدەر جيناعى 1950 جىلى جارىق كورگەن بولاتىن. الايدا, قالامگەردىڭ سۇيىكتى جانرى پروزا بولدى. بۇل جانردا ول ءوزىن ناعىز تۇلپار رەتىندە تانىتا ءبىلدى, كوسىلە شاپتى جانە الىسقا شاپتى.
وتكەن جىلى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە جارىق كورگەن جازۋشى مارحابات بايعۇتتىڭ ۇكىمەت نازارىنا ۇسىنىلىپ وتىرعان «بىرەگەي بەردىبەكتىڭ بەر باعاسىن» دەپ اتالعان ماقالادا ورىندى ۇسىنىستار ايتىلعان ەكەن. ءبىز دە سولارعا تولىق قوسىلامىز. بەردىبەكتىڭ باعاسىن بەرۋ جانە ونىڭ ادەبي مۇراسىنا شىنايى قامقورلىق كەرەك. ول – حالىق قازىناسى, جاس ۇرپاقتىڭ نەسىبەسى. وسىنى قالامگەرلەر عانا ەمەس, ءىس باسىندا وتىرعان لاۋازىم يەلەرى ۇقسا, قانە؟! اسىرەسە, بەكەڭنىڭ اتاجۇرتى سانالاتىن الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى ءبىرىنشى ەسكەرسە قۇبا-قۇپ. ونى وزگەلەر قولداپ جاتسا, وسەر ەلدىڭ ۇرپاعىنا ءتان جاقسى قاسيەت بولار ەدى.
اقىلبەك شاياحمەت,
احمەت بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى قمۋ پروفەسسورى, جازۋشى.
قوستاناي.