كومەسكى-اۋ دەگەن سونداي ءبىر قاعابەرىس قالتارىستارعا ءالسىن ءۇڭىلىپ, ءار كەزدە وعان جاقىن جۇرگەندەر جادىسىن قايتا جاڭعىرتىپ, ازاماتتىق وي-پىكىرلەردى تولىقتىرا ءتۇسۋ, بىزدىڭشە, ۇرپاققا ونەگە ءۇشىن قاجەت. نەگە ونەگە ءۇشىن؟ ءدال وسى سوزگە ءمان بەرىپ وتىرۋ سەبەبىمىز نەدە؟
جاۋاپ مىناۋ: ەگەر اڭداپ بايقاساق, بۇگىنگى ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز جەر ءجانناتى جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ ءتول تۋماسى, وبلىستىق بيكەن ريموۆا اتىنداعى دراما تەاترىنىڭ بەلگىلى ءارتىسى ساعىندىق ءجۇمادىل جونىندە ايتىلعان اڭگىمەلەردىڭ نەگىزگى ءدىڭى, تۇپقازىعى بولعان دۇنيە الدىمەن – ادامگەرشىلىك. ونىڭ ونەرگە دەگەن ماحابباتى, بىرەۋگە جاساعان جاقسىلىعى, كورسەتكەن كومەگى, ۇلكەنگە ىزەتى, كىشىگە ءىلتيپاتى, ۇلتىن ءسۇيۋى, ءتىلىن قۇرمەتتەۋى. ەندەشە, وسىنىڭ بارلىعى وزەكتى جانعا ونەگە, ۇلت مۇراتى ءۇشىن ۇلاعات ەمەس پە؟
ول ءوزىنىڭ ەرىك كۇشىمەن, سوسىن ءومىردىڭ سان قيلى قايشىلىقتى قۇبىلىستارىمەن جاعالاسا, جانتالاسا ءجۇرىپ, ءومىر-تەڭىز جاعالاۋىنان نىسانا ەتكەنى تەك جاقسىلىق بولىپ, تالاي بيىككە قۇلاش ۇردى. ەرتە گۇلدەدى, ەرتە ءپىستى. كوپ قاتارلاستارىنان گورى كوزدەگەنىنە دە بۇرىن جەتتى. بىراق ادامدىعىن ۇمىتقان جوق. ال ادامدىق دەگەنىمىز – تابانى جەردەن ەكى ەلى كوتەرىلسە ەكى رۋلى ەلگە سالەم بەرمەيتىن توڭمويىن ەمەس, سۇڭعىلا بولساڭ سىرتىمدى كور دە ءىشىمدى ءبىل دەيتىن بىتەۋلىك تە ەمەس, ول – كادىمگى ادامشا ءجۇرۋ, ادامشا كۇلۋ, ماڭايىنداعىلاردىڭ قاي-قايسىسىنا دا جۇرەك جىلۋىن بىردەي شاشۋ ەكەنىن ول جاقسى بىلەدى. مۇنداي قاسيەتتەن جان دۇنيەسى جاداۋ بىرەۋلەر ساعىندىق اعامىزدىڭ كەيبىر قىلىعىن «قىزىق», ءتىپتى وعاشتاۋ دا كورۋى دە كادىك. قالاي وعاش كورمەيدى كەيدە بيلىكتىڭ انتەك ارەكەتىنە كوڭىلى تولماي سوزبەن قاجاپ الاتىنى دا بار. بۇقپانتايلامايدى, ويىن قاشاندا اشىق جەتكىزەدى.
نەبارى وتىز ءتورت جاسىندا قازىر ءوزى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن تەاتردى باسقارىپ تۇرعان كەزىندە جۇمىسسىز جۇرگەن ارىپتەستەرىن ىزدەپ-تاۋىپ, قىزمەتكە الدى. بۇل نە؟ جالپاق-شەشەيلىك پە, جاقسى اتتى كورىنۋ مە؟ جوق, ءبىرى دە ەمەس! بۇل – ادامدى سۇيە بىلگەن, تالانتتى سىرتىنان تاني العان, كىم-كىمنىڭ دە جان دۇنيەسىن تۇسىنەم دەگەن, وزگەگە جاقسىلىق جاساۋ ارقىلى ءوز جانى راحات تاباتىن ادامنىڭ كۇندەلىكتى تىرلىك, قاراپايىم قاتىناستاعى ءىسى. ال ۇلتتىق مۇددە, ونەر مۇراتى, قىزمەت ىڭعايى دەگەن ماسەلەلەرگە كەلگەندە ونىڭ مىنەزى بولەك-ءتى. قاجەت جەرىندە قاتال, ءسوزى تۋرا, پرينتسيپكە بەرىك, جۇمىسىنا ءتاستۇيىن. سويلەسە ءسوزىمدى كىم قالاي تۇسىنەر, ارتى قالاي بولار دەپ بۇگەجىكتەمەي, نەنى ايتسا دا جۇرەگىن جالىنداتىپ, ويىن جالاۋلاتىپ ايتادى. مۇنداي مىنەزگە جەتكىزگەن تەاتر مايتالمانىنىڭ ونەرگە دەگەن قۇرمەتى, بالاۋسا بالداۋرەن كۇندەردىڭ جاڭعىرىعى, كينو سالاسىنداعى جەتكەن جەتىستىگى مەن ءورىس كەڭدىگى شىعار. بۇلار جونىندە بۇرىن دا ءبىراز ايتىلعان, ءالى دە ايتىلا بەرەر. ال قازىر ونەر يەسىنىڭ ءومىر-داستانىنان وي قولامتاسىن قوزداتار كەزەك كەلگەن سياقتى.
ساعىندىق اعامىز وتباسىندا تىم ەركىن دە ەركەلەۋ بوپ وسكەن. بەس بۇرىمدىدان كەيىن قۇدايدان تىلەپ العان ت ۇلىمدىنىڭ ماڭدايىنان كىم شەرتەدى. سودان دا بولار, ساعىنىپ كۇتكەن ۇلدى ساعىندىق دەپ اتاعانى. گۇلسىم اناداي ادۋىندى, ايتمۇحامەت اتاداي باتىر مىنەز اتا-انا مويىندارىنا بۇرشاق سالىپ ءجۇرىپ كورگەن ۇلدىڭ بەتىنە كىمدى قاراتادى, ودان باسقا كىمدى الپەشتەيدى. سونىڭ ناتيجەسىندە تىك ءجۇردى, ءساندى كيىندى, ەركىن سويلەپ, ەركەلەي دە ءبىلدى. بۇل قاسيەت, بۇل مىنەزدەن عۇمىر بويى ايىرىلعان دا جوق. اتا-انا قاسىنان شىققان سوڭ ول ءوز وتباسىنىڭ, دوستارىنىڭ, ەلىنىڭ دە ەركەسىنە اينالدى.
ءار ادامنىڭ مىنەزى نەگىزى اۋەلى جاراتىلىسىنان, سوسىن وسكەن ورتا, شىققان ۇياسىندا قالىپتاساتىنى بەلگىلى. بىزدىڭشە, كەيىپكەرىمىزدەگى قىزۋقاندىلىق, وي يىرىمدەگى ۇشقىرلىق, ناعىز ونەر ادامىنا بىتەر ارقا وعان قانمەن بەرىلەتىن قاسيەت تە, سىربازدىق, شەشەندىك, نامىسشىلدىق سەكىلدى مىنەزدەر وتباسىنان دارىعان بولسا كەرەك. وسى تۇستا ەسىمىزگە ەڭ الدىمەن, ساعىندىق اعامىزدىڭ اناسى – مارقۇم گۇلسىم اپامىز تۇسەدى. ول كىسى, جانى ءجانناتتا بولعىر, كوزكورگەندەردىڭ ايتۋىنشا, ەتەكتى جاننىڭ ەستىسى, جاۋلىق جامىلعاننىڭ سەستىسى, قارا ءسوزدىڭ بەتىنەن قايماق قالقيتىن اۋزى دۋالى, توسەك ۇستىندە وتىرىپ-اق ءتور باسىنان توسكەيگە دەيىنگى شارۋانى تۇگەل كورە بىلەتىن كوزى قىراعى, ءسوزى ءوتىمدى ادام بولعان ەكەن. ال اكەسى ايتمۇحامەت تاۋ قوزعالسا دا قوزعالمايتىن كىسى بولىپتى. ساعىندىق اعامەن سۇحبات بارىسىندا كوپ دۇنيەگە قانىقتىق. بۇگىندە ءوزى ءۇش نەمەرەسىنە اقىل ايتار اتا بولسا دا «اكەسى» تۋرالى ءسوز قاۋزاعاندا جانارىنا ءمولتىل جاس تۇندى. ءبىز عۇمىرىن تەاترعا ارناعان اقجۇرەك ازاماتتىڭ ءومىربايانىن ءۇنسىز تىڭدادىق.
«اتا-انام زاڭ سالاسىندا قىزمەت ەتكەنىمدى قالادى. دەسە دە, مەن ات تونىمدى الا قاشتىم. بالا كۇنگى ارمانىم بايىز تاپتىرمادى. ايتتىم, ءارتىس بولماسام وقۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ شورت كەستىم. ءسويتىپ بۇلار قۋلىققا كوشتى. «مىنا تالدىقورعاندا زاڭ تەحنيكۋمى اشىلىپتى. سوندا 1 جىل, 10 اي وقى, ءارى قاراي تەاترى- ڭا تاپسىراسىڭ», دەدى. ولاردىڭ ويى ءايتىپ-ءبۇيتىپ مەنى اۋىلدا الىپ قالۋ. سونىمەن 1979 جىلى الدابەرگەنوۆ اۋىلىنداعى م.بايىسوۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپتى اياقتاعاننان كەيىن, وسى جىلى زاڭ تەحنيكۋمىنا وقۋعا ءتۇستىم. قازاقى تاربيەدە وسكەنبىز عوي, اتا-انامىزدى اتتاپ وتە المادىق. بىراق ءبارىبىر وقۋ جۇقپادى.
دەمالىس كۇندەرى ۇيگە قاشىپ كەلىپ ءجۇردىم. سودان ءبىر جىلدان سوڭ تەحنيكۋممەن قوش ايتىستىم. اكە-شەشەم كوڭىلىمە قارادى ما, اقىرى اق باتاسىن بەرىپ, تەاتر ينستيتۋتىنا تۇسۋىمە رۇقسات ەتتى. 1980 جىلى الماتى مەملەكەتتىك تەاتر-كوركەمسۋرەت ينستيتۋتىنا وقۋعا تاپسىرۋعا باردىم. قازاقتىڭ تۇڭعىش كاسىبي رەجيسسەرى اسقار توقپانوۆ شاكىرت جيناپ جاتىر ەكەن. ايتسە دە باعىم جانبادى, ءبىرىنشى ەمتيحاننان ۇشىپ كەتتىم. قالادا نە ىستەيسىڭ, اۋىلعا قايتۋعا تۋرا كەلدى. ۇيگە كەلگەن سوڭ انام «انە, كوردىڭ بە, سەنەن ءارتىس شىقپايدى» دەپ وقۋىمدى قايتا جالعاستىرۋىمدى ءوتىندى. بوي بەرمەدىم. «سەندەر دۇرىستاپ باتا بەرمەدىڭدەر, سول ءۇشىن تۇسە المادىم» دەپ وزدەرىنە ايىپ تاقتىم. ءبىر جىل بوسقا كەتپەسىن دەگەن ويمەن شوپىردىڭ وقۋىن وقىدىم. كەلەسى جىلى تەاتر ينستيتۋتىنا قايتا تاپسىردىم. الماتىدا بولەمنىڭ ۇيىندە ءبىر اي جاتىپ دايىندالىپ, اقىرى كسرو حالىق ءارتىسى حاديشا بوكەەۆانىڭ كلاسىنا قابىلداندىم. ەكىنشى ۇستازىم قازاق كسر مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ يەگەرى نۇرمۇحان ءجانتورين بولدى. ودان سوڭ قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى مەرۋەرت وتەكەشوۆادان دا ساباق الدىق. ول كىسىنىڭ «قاراگوزدى» وينايتىن كەزى. ءارى-بەرى شاپقىلاپ, جۇمىستان شىعۋىنا تۋرا كەلدى. ونىڭ ورنىنا تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆ اعام كەلدى. قىزىقتىڭ كوكەسى الدا.
1984 جىلى 3-كۋرستى بىتىرگەن كەزدە كەشكى ساۋىق كەشتە توبەلەسىپ, توپتاعى قىزدار اتىما ارىز جازىپ, وقۋدان شىعۋدان باسقا امال قالمادى. بىراق دەكانىمىز: «سەنى قالدىرۋعا بولادى. ەڭ باستىسى, ادام ولتىرگەن جوقسىڭ عوي. ايتسە دە مىنا توپتا وقىپ بەرەكە تاپپايسىڭ. سەن اسكەرگە بارىپ كەل. كەلگەن سوڭ جالعاستىراسىڭ» دەپ ارقامنان قاعىپ شىعارىپ سالدى. سودان قويشى, جۇگىمدى جينادىم دا اسكەرگە تارتتىم. ول كەزدە ەكى جىل. ءومىر دەگەن ءوزى شىجىعى مەن قىزىعى قاتار جۇرمەي مە؟ مەنىڭ شوپىرلىق كۋالىگىمنىڭ كومەگى ءتيدى. «بىزگە شوپىر كەرەك» دەپ ماسكەۋگە قۇرىلىس باتالونىنا الدى دا كەتتى. بىراق وندا جامان بولعان جوق. جاسىم 22-دە, قاتارداعى ساربازدار «شال» دەپ اتايدى. استىمدا سۋداي جاڭا «زيل-130». ءسويتىپ وتان الدىنداعى بورىشىمدى وتەپ, سۇيىكتى وقۋىما قايتا ورالدىم.
اۋىلداعىلارعا ءتىس جارمادىم. بار ويىم وقۋىمدى قايتا رەتتەپ, تۋعان توپىراققا بىراق بارسام دەگەن نيەت. ۇشاقتان تۇسە سالىپ, بىردەن ينستيتۋتقا تارتتىم. ۇستىمدە اسكەري كيىم. دەكان قارسى الىپ, بىردەن: «پارتياعا ءوتتىڭ بە؟» دەپ سۇرادى. توبەلەسىپ جۇرگەن مەنى قايدان السىن پارتياعا. «جوق» دەدىم. سوزبەن ءبىر سىباپ الدى دا «رەكتوردىڭ اتىنا ارىز جاز دا, ەرتەڭ كەل» دەپ شىعارىپ سالدى. ەرتەسىنە ساعات 10-دا كەلدىم. قازاق كسر حالىق ءارتىسى شولپان جانداربەكوۆاعا حابارلاسىپ, جاعدايدى تۇسىندىردىك. ول كىسى «قاراگوزدى قويىپ جاتىر ەدىم, نارشانىڭ ءرولىن سومدايتىن جىگىت كەرەك» دەپ قۋانىپ كەتتى. ايتسە دە تاعى دا ءبىر كەلەڭسىزدىكتەر پايدا بولىپ, 3-كۋرستى قايتا وقۋىما تۋرا كەلدى. سونىمەن ءوتىنىشتى قايتا جازدىم. ەندى قازاق كسر حالىق ءارتىسى ىدىرىس نوعايباەۆتىڭ كۋرسىنا قابىلدانۋىم كەرەك. وتىنىشكە ىدىرىس اعانىڭ قولى قاجەت. قولىما گۇل الىپ, ۇيىنە تارتتىم. ەسىكتى زايىبى فاريدا اپاي اشتى. اماندىق-ساۋلىق سۇراعان سوڭ ىدىرىس اعاي جاعدايدى ءتۇسىنىپ, قولىن قويىپ بەردى. سونىمەن قويشى, 7 جىل دەگەندە وقۋدى ءبىتىرىپ شىقتىم عوي. بىراق ەڭ عاجابى سول ونەردىڭ الىنباس قارانارلارىنان ءبىلىم الدىم. سونى ءالى كۇنگە دەيىن ماقتانىش تۇتامىن.
مىنە, بۇگىندە وبلىس اكىمى اماندىق باتالوۆتىڭ قولداۋىمەن ءزاۋلىم جاڭا عيماراتقا يە بولدىق. ايماقتاعى تەاتر تارلاندارى كينوعا ءتۇسىپ, ەلدىڭ الدىندا تانىلىپ ءجۇر. مۇنىڭ ءبارى – ۇلكەن جەتىستىك. شۇكىر, ءىزىمىزدى باسىپ جاستار ءوسىپ كەلە جاتىر.
بۇل – كەيىپكەرىمىزدىڭ ايتقان اڭگىمەسىنىڭ العاشقى پاراسى عانا. قازاقى تاربيەدەن وشاق باسىندا اۋىزدانعان اعامىزدىڭ ەلىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى قايران قالدىرادى. مۇنى ءبىز تاريحي كينولاردا بيلەر مەن باتىرلاردىڭ ءرولىن سومداپ جۇرگەنىنەن-اق بايقاعانبىز. ءتىپتى رەسەيدىڭ كينويندۋسترياسىندا دا وزىندىك قولتاڭباسى قالدى. جاقىندا «تولە بي» تاريحي تەلەحيكاسىندا تولە ءبيدىڭ قارتايعان شاعىن وينادى. رەجيسسەرلەر ساعىندىق اعانى سول رولگە بىردەن لايىق دەپ تاپقان. سەبەبى اعامىزدىڭ ءتۇر-تۇلعاسى, سويلەۋ مادەنيەتى كوز الدىمىزعا كەشەگى بابالارىمىزدىڭ بەينەسىن اكەلەدى. ءوزى: «تەاتر ءارتىسى تەك قانا تالانتتى عانا بولماۋى كەرەك», دەگەن پىكىردە. ۇنەمى ىزدەنىس ۇستىندە جۇرەدى. سۇحبات بارىسىندا ەكى ارۋدىڭ اكەسىنەن قىز بالا تاربيەسى حاقىندا دا سۇرادىق:
– ولاردىڭ جانى نازىك قوي, ءىنىم, قاتتى سويلەپ, باتىرىپ ايتا المايسىڭ, اقىلمەن, يشاراتپەن ءجون سىلتەگەننەن باسقا امالىڭ بار ما؟ جانە اكە ەكەنىڭدى دە قىز بالانىڭ الدىندا جاقسى سەزىنەسىڭ. بۇل جاعىنان كەلگەندە, ولار وزىڭە تاربيەشى دە. نەگە دەسەڭىز, ءجونى ءتۇزۋ اكە قىز بالانىڭ الدىندا وعاش سويلەپ, وقىس مىنەز كورسەتە مە؟.. ءبىز جارىم ساۋلە ەكەۋمىز اياۋلىم, ارايلىم اتتى ەكى قىز تاربيەلەپ وسىرگەن وتباسىمىز. شۇكىر, بۇگىنگە دەيىن ءبىرى الدىمىزدان كەسە-كولدەنەڭ وتكەن ەمەس, قاشاندا قاس-قاباعىمىزعا قاراپ تۇرادى. سوندىقتان دا اشىعىن ايتسام, قىز بالانى ەرەكشە جاقسى كورەمىن. مەن قىز بالالارىمدى تۇگەل قازاقشا وقىتتىم. بۇل – ۇلتتىق مىنەزدەرىن جوعالتپاسا دەگەنىم, – دەپ ءسوزىن ءتۇيدى ساعىندىق ايتمۇحامبەت ۇلى.
P.S: سوناۋ جىلدارى وبلىس ورتالىعى الماتىعا اۋىستىرىلىپ, تالدىقورعان قالاسى قاڭىراپ قالعانداي بولعان اۋمالى-توكپەلى كەزدە تەاترعا باسشىلىق ەتىپ, قايتا شىراعىن جاققان ساعىندىق ءجۇمادىلدىڭ ءومىر ايناسى – ونەر. سول ونەردى وشىرمەۋگە تىرىسقان جانكەشتى اكتەردىڭ ومىردەرەگىن ءبىز بۇگىن وزىمىزشە باعدارلادىق. اقساقالدار ءالى كۇنگە سول وتپەلى كەزەڭنىڭ وتىندە قالىپ قالماي, ەل يگىلىگى ءۇشىن قاقاعان قىستا شانا سۇيرەپ ءجۇرىپ ءار اۋىلدا قويىلىم قويعان تەاتر ۇجىمىنا ايتار العىسى شەكسىز. سونىمەن بىرگە جەلتوقسان وقيعاسىندا دا ۇلت نامىسى ءۇشىن ۇرانداعانى ۇرپاق جادىندا تۇر. وسىنىڭ ءبارى تالدىقورعان قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتانۋىنىڭ العىشارتى بولدى. اياۋلى جارى ساۋلە ماۋلەنقىزىنا دەگەن ماحابباتى ءباز-باياعى قالپىندا. ۇيالى تەلەفوننىڭ بەتىنە سۇيگەنىنىڭ سۋرەتىن قويىپ قويعانىنا قاراپ سولاي بولجادىق, ىشتەي. انە, ءبىز ايتقانشا تەلەفونى دا شىرىلداي جونەلدى. تەاتر تەڭىزىندە ەركىن جۇزگەن ونەر دارابوزىن سەنىمىنە قازىق بولعان وتباسى كۇتىپ وتىر. ودان ارتىق قانداي باقىت بولسىن!