قىستان شىعۋ قيىن بولعالى تۇر

ءشوپ تە ازىق, قامىس تا ازىق

بيىل مالشى قاۋىمنىڭ كوڭىلى كۇپتى. مامىر-ماۋسىم ايلارىندا اسپاننان ءنار تامبادى. ونىڭ ۇستىنە كۇننىڭ كوزى دە شىجعىرىپ تۇرىپ الدى. وتكەن قىستا قار جىلداعىدان مول تۇسكەندىكتەن جۇرت­تىڭ جاعاسى جايلاۋدا بولاتىن. ءۇمىت اقتالمادى. قار سۋى كوكتەم شىعىسىمەن لەزدە كەۋىپ كەتتى. جىلداعىداي وزەندەر دە تاسىعان جوق. كوكتەمگى قار سۋى جينالاتىن وزەكشەلەر مەن قارا سۋلار مامىر ايىنىڭ سوڭىندا كەۋىپ قالدى. اۋىل تۇرعىندارى مال سۋاراتىن سۋ كوزىن تاپپاي قينالۋدا. ەرتەرەكتە بىتەلىپ قالعان, كەيىن ەشكىم ەسكەرمەگەن بۇلاق كوزدەرىن ىزدەپ قارەكەت ەتۋدە. جايىلىمعا قۇدىق قازىپ الۋعا قاراجات جوق. جىعىلعانعا جۇدىرىق دەگەندەي, ءوڭىردىڭ دالالى ايماقتارىندا ءشوپ مۇلدە كوتەرىلمەي قالدى. ورماندى ءوڭىر ءبىرشاما ءتاۋىر. مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ءشوپتىڭ بيىكتىگى ورتاشا ەسەپپەن 15 سم-گە جەتەر-جەتپەس. سونىڭ سالدارىنان ءونىم دە كوڭىل توعايتپاي تۇر. ماسەلەن, ءشوپ شاۋىپ جاتقانداردىڭ بۇگىنگى مالىمەتىنشە, گەكتار بەرەكەسى شامامەن 2,5-3 تسەنتنەردەن اينالۋدا. كۇنىمەن بوس اينالعاندىقتان از ءشوپتىڭ وزىندىك قۇنى دا شارىقتاپ تۇر. تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن مىسال كەلتىرە كەتەلىك, اۋا رايى قولايلى بولماعان 2019 جىلدىڭ وزىندە ءار گەكتاردان 6,2 تسەنتنەردەن ءشوپ جينالعان. بىلتىر ءبىرشاما ءتاۋىر بولدى. شابىندىقتىڭ ءار گەكتارىنان 7,8 تسەنتنەردەن ءشوپ جينادى.

«قازگيدرومەتتىڭ» مالىمدەۋىنشە, وڭىردە مامىر-ماۋسىم ايلارىندا 13,1 جانە 19,1 مم ىلعال تۇسكەن. جىلدا بۇل ۋاقىتتا شامامەن 33-35 مم جاڭبىر جا­ۋاتىن. قۇرعاقشىلىق جىلى ىلعال كولەمى ەكى ەسەدەن استام از بولىپ تۇر. وسى­عان وراي شابىندىقتاعى ءشوپ شىعىمى دا ارقيلى. ماسەلەن, وڭىردەگى بارلىق شابىندىقتىڭ 1,8 ملن گەكتارى نەمەسە 40 پايىزى ءتاۋىر دەپ ەسەپتەيتىن بولساق, 2,5 ملن گەكتارى سايكەسىنشە 55 پايىزى قاناعاتتانار­لىق دەڭگەيدە. ال 228,1 مىڭ گەكتارى نەمە­سە 5 پايىزى مۇلدە ناشار.

بيىل وڭىردە 1,5 مىڭ ءشوپ دايىندايتىن بريگادا قاۋىرت جۇمىس ىستەۋدە. ءشوپ ناۋقانىنا 8 مىڭعا جۋىق تراكتور, 2,5 مىڭ دانا تىركەمەلى شالعى, 2 مىڭعا تاياۋ ءشوپتى جيناپ بۋاتىن قۇ­رىلعى پايدالانىلۋدا. وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ مالى­مەتىنە قاراعاندا, جەمشوپ دايىن­­داۋعا قاجەتتى جانار-جاعار ماي جەتكىلىكتى. بۇل تاراپتا جەمشوپ دايىن­داۋعا ارنايى سۋبسيديانىڭ جوق­تى­عىن ەكپىن ءتۇسىرىپ ايتا كەتۋگە ءتيىستىمىز. وڭىردە قازىر ديزەل وتى­­نىنىڭ قۇنى شارىقتاپ كەتكەن. سۋبسيديا كۇزگى جيىن-تەرىنگە ءبىر-اق بەرىلەدى. شارۋاعا كومەك جەرگىلىكتى اكىمدەردىڭ تاراپىنان جاسالۋى ءتيىستى. بىراق ولاردىڭ قولىندا مۇنشالىقتى كولەمدە ديزەل وتىنى جوق.

تىعىرىقتان شىعار جول قايسى؟! وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باس­قارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ەركەش الەنوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىمەن جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. ايتالىق, شەتەلدىك استىق كومبايندارى ساباندى تۋراپ تاس­تايتىن. قۇرعاقشىلىققا بايلانىستى ەندىگى ارادا ساباندى تۋراماي, اتجالعا ءتۇسىرىپ, حالىققا تاراتۋ تۋرالى تاپسىرما بەرىلۋدە. از دا بولسا سەپ. بىراق ىلعالدىڭ جوقتىعىنان ءداندى-داقىلدار دا بوي سالىپ وسپەي قالدى. سول سەبەپتى تالپىنىس بولعانىمەن, ساباننان دا قايىر بولماۋى ابدەن مۇمكىن.

– قولدا بار مالدى قاھارلى قىستان امان الىپ شىعۋ ءۇشىن تەحنيكا بارا المايتىن, ەگىستىك جەرگە جارامسىز ساي-سالا مەن وزەن-كولدەردىڭ جاعالاۋلارىن شاۋىپ, امالداۋ قاجەت. قامىستى دا, قۇراقتى دا جيناپ العان ءجون. قازىر وڭىردەگى ورماندى القاپتاردىڭ شىعىمى ءبىرشاما ءتاۋىر. جەردە ونگەندى جەردە قالدىرماي, قارا كۇزگە دەيىن قيمىلداساق, مال ازىعىن قامداۋعا ابدەن بولادى, – دەيدى ە.الەنوۆ.

ودان قالدى كوپتەگەن سەرىكتەستىكتىڭ كادەگە اسپاي جاتقان شابىندىقتارى مەن جايىلىم جەرلەرى پايدالانىلۋدا. جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر قازىر وسىنداي تالاپ قويىپ وتىر. جاسىراتىنى جوق, ءبىراز سەرىكتەستىك ەگىستىك جەردى عانا پايدالانادى. بۇل ماسەلە بۇعان دەيىن دە تالاي رەت كوتەرىلىپ, ايتىلعان بولاتىن. جەردەن ايىرىلماۋ ءۇشىن قۋلىققا كوشكەن سەرىكتەستىكتەر وزدەرى مەنشىگىنە العان جايىلىمدىق جەردىڭ شامامەن 20 پايىزىن عانا پايدالانىپ مال باعادى. قولدانىستاعى زاڭعا سايكەس مال ۇستاعاننان كەيىن ولاردىڭ جەرىن مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىپ الۋ وتە قيىن. ويتكەنى مال باعىپ وتىر عوي. ال جەر تولىق پايدالانىلمايدى. بيىلعىداي قىسىلتاياڭ كەزدە توقىمداي جەر بولسا دا تولىق كادەگە اسىرىلسا ءجون. ءتيىستى ورىندار وڭىردە 1 ملن گەكتارعا جۋىق جەردىڭ بوس جاتقانىن ايتىپ دابىل قاققان. ەل يگىلىگى ءۇشىن, قولدا بار مالدان ايىرىلىپ قالماۋ ءۇشىن قالايدا وسى بوس جاتقان جەرلەردى شابىندىققا, جايىلىمعا پايدالانساق قانا ءتورت ت ۇلىك مال جۇتقا ۇشىراماس ەدى. ءارى ۇزاق جىل بويى شالعى تيمەي, ادام اياعى باسپاي تۋسىراپ جاتقان جەردە بيىلعى ءشوپ سۇيىق بولسا دا, بىلتىرعى ولىقاۋدىڭ بارى انىق. تىم قۇرىعاندا جىلقىنىڭ قىسقى تەبىنىنە ابدەن جاراپ جاتىر. جىلقى وسىرۋمەن اينالىساتىن شارۋاشىلىقتاردىڭ وسى بوس جاتقان جەردى قىستا تەبىنگە پايدالانۋىنا ابدەن بولادى ەمەس پە؟ ايتپەسە, ەلدى مەكەننىڭ توڭىرەگىندەگى الاقانداي جايىلىمدىق جەر تۇياقكەستى بولىپ توزىپ بىتكەنى ەشكىمگە جاسىرىن ەمەس. ول جەردە قوي-ەشكى دە, سيىر دا, جىلقى دا باعىلادى. مالمەن كوزىن اشقان كونەكوز قاريالاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جىلقى جايىلعان جەرگە قارا مالدى شىعارۋ بەرى قويعاندا ابەستىك. جىلقىنىڭ ءتىسى قىسقىش ءتارىزدى ورنالاسقان, ول ءشوپتى تامىرىنا دەيىن تىستەي الادى. ال قارا مال تىلىمەن وراپ جەيدى. جىلقىدان كەيىن سيىردىڭ سىباعاسى سۇيىلىپ كەتەدى.

– جەرى قۇنارلى ءبىرجان سال اۋدانىندا دا ءشوپ شىعىمى الا-قۇلا. جاز بويى جاۋىن جاۋماعاندىقتان تامىرىنا دەيىن كۇيىپ كەتتى. جىلدا مال ازىعىن مولىنان دايىنداپ الاتىن شابىندىقتاعى ءشوپ شالعىنىڭ تىسىنە ىلىكپەيدى. سوندىقتان قولات-قويناۋداعى, ساي-سالاداعى, وزەكشەدەگى ءشوپتىڭ ءبارىن جيناپ الۋعا تىرىسۋ كەرەك. قامىس شاپساق تا قاراپ وتىرمايىق. ءبىزدىڭ شارۋاشىلىق ءتورت ت ۇلىكتىڭ تورەسى – جىلقى وسى­رۋمەن اينالىسادى. باعىمىمىزدا 200-ءدىڭ توڭىرەگىندە جىلقى بار. ءوز ءتولى ەسەبىنەن كوبەيتۋگە مۇمكىندىك بولعانىمەن, جايىلىمدىق, شابىندىق جەردىڭ تارلىعى قولبايلاۋ بولىپ وتىر. سوعان قاراماستان جىلقى باسىن مىڭعا جەتكىزگەن شارۋا­شىلىقتاردى دا بىلەمىز. مەنىڭ كوز­قاراسىمدا بۇل دۇرىس ەمەس. مال ازى­عىن قامداپ المايىنشا, مالدىڭ باسىن كوبەيتكەننەن پايدا جوق. اركىم كورپەسىنە قاراي كوسىلىپ, شاماسىنا قاراي شاقتاۋى كەرەك. قازىر اۋىلدىق جەرلەردە جىلقىشى تاۋىپ الۋدىڭ ءوزى مۇڭ. اتقا ءمىنىپ, قۇرىق ۇستاپ جىلقى باعاتىن جىلقىشى جوق. اۆتوكولىكپەن ايتپەسە, موتوتسيكلمەن باعادى. اۋىلداعى اعايىن جىلقىنى ەگىن وراعى اياقتالعانشا قاماپ باعىپ وتىر. قارا قارعانىڭ ميى قاينايتىن ىستىقتا كۇنۇزاق شارباقتىڭ ىشىندە قاماۋلى تۇرعان مال وسە مە؟! ال ەگىن وراعى قوڭىر كۇزگە دەيىن سوزى­لادى. ارعى جاعى قارلى جاڭبىر. جىلى­گىنە ماي بىتپەگەن جىلقىنىڭ تەبىنگە شىداۋى مۇمكىن ەمەس. مال ىشىندە ءولىم-ءجىتىمنىڭ كوبەيۋى وسىنداي قىرسىزدىقتان بولىپ تۇر, – دەيدى «شاريپوۆ» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى اسەت شاريپوۆ.

شىنتۋايتىندا مالساق قاۋىم ءۇشىن اۋا رايى جىل سايىن قولايسىز بولىپ تۇرعاندىقتان, تابيعي ءشوپتىڭ شىعىمىنا يەك ارتۋ, سوعان سەنۋ قيىنداي بەرەتىن ءتۇرى بار. دەمەك بوس جاتقان جەرلەرگە ەكپە ءشوپ ەككەن ءلازىم. سوندا عانا مال ازىعىن مولايتۋعا مۇمكىندىك تۋادى. بۇل ورايدا وڭىردە ازداعان ۇمتىلىس بار. ماسەلەن, وتكەن جىلى 186 مىڭ گەكتار القاپقا ءارتۇرلى مال ازىعىندىق داقىلدار ەگىلسە, بيىل بۇل كولەم 4 مىڭ گەكتار القاپقا مولايتىلىپتى. مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, تابيعي شوپتەن گورى ەكپە ءشوپ القاپتارىنىڭ شىعىمى ءتاۋىر.

قۋاڭشىلىق اتباسار ءوڭىرىن دە قۋسىرىپ تۇر

قۋاڭشىلىق تابيعاتى جاقسى, توپىراعى قۇنارلى اتباسار ءوڭىرىن دە قۋسىرىپ تۇر. بيىل قار سۋىمەن نارلەنگەن ويپاڭدار مەن وزەكشەلەردە بولماسا, شابىندىقتاعى جاعداي ماق­تانارلىق ەمەس. وبلىستىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىندا ۇلەسى باسىم اۋداندا 232 شارۋاشىلىق بار. بۇ­گىندە ءتورت ت ۇلىكتىڭ باسى وسكەن باقۋات­تى اۋداننىڭ مالساق قاۋىمى تەگىس الاڭ­داۋلى. ءىرى شارۋاشىلىقتىڭ ساناتىنا ەنەتىن 70 سەرىكتەستىكتىڭ جاعدايى ءتاۋىر بولۋى مۇمكىن. ويتكەنى ولار جالعىز تابيعي شوپكە يەك ارتپاي, مال ازىعى داقىلدارىن مول ەگىپ وتىر. قۇرعاقشىلىقتىڭ كاتەپتى قارا نارعا جۇك بولاتىن ءزىلماۋىر سالماعى ۇساق شارۋا قوجالىقتار مەن اۋىلدا مال سۇمەسىمەن كۇن كورىپ وتىرعان ادامداردىڭ يىعىنا تۇسپەك.

ەرتە كوكتەمدە ءوز ىسىنە مۇقيات ديقاندار اگروتەحنيكالىق شارالاردى بۇلجىتپاي ورىندادى. بارلىق ەگىستىك القابىندا ىلعال جابۋ جۇمىستارى تىڭعىلىقتى جۇرگىزىلدى. اسپان قاباعىن باعىپ, سەكەمدەنىپ وتىراتىن سەرىكتەستىك باسشىلارى دالا جۇمىستارىن مەرزىمىندە اياقتادى. بۇل تاراپتا ولقىلىق ورىن الماعانىمەن, كوكتەم شىققالى بۇلت باۋىرىنىڭ يمەۋى شارۋانى شاتقاياقتاتىپ تۇر. ناقتىراق ايتساق, وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا قۇرعاقشىلىق الدە­قايدا باسىم. ماسەلەن, بىلتىرعى سايكەس مەرزىممەن سالىستىرعاندا ىلعال ايتارلىقتاي از ءتۇستى. ەگەر وتكەن جىلى وسى ۋاقىتتا 43 مم ىلعال تۇسسە, بيىلعى كورسەتكىش 11,5 مم عانا.

اۋدانداعى شابىندىق جەردىڭ اۋقىمى 100 مىڭ گەكتارعا تاياۋ. ونىڭ 33 مىڭ گەكتارى – تابيعي ءشوپ القاپتارى. 22 مىڭ گەكتار جەرگە كوپ جىلدىق ءشوپ ەگىلگەن. 16 مىڭ گەكتار جەرگە ءبىر جىلدىق ءشوپتىڭ تۇقىمى سىڭىرىلگەن. بىلاي قاراعاندا, اۋدانداعى ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ ازىعىن ەركىن جيناپ الاتىن كەڭ كوسىلگەن القاپ. بىراق ءشوپ شىعىمى سۇيىق بولعاننان كەيىن ءتۇسىمى دە تومەن. كۇن ۇزاق شابىندىقتا شالعىسىن بوسقا سىلتەپ جۇرگەن ءشوپ دايىنداۋشىلاردىڭ كوڭىلىن كۇپتى ەتەتىن جاي دا وسى. جوسپار بويىنشا اۋدان شارۋاشىلىقتارى 82 مىڭ توننا ءشوپ جيناۋى كەرەك. وتكەن جىلى ءشوپ شىعىمى جاقسى بولعاننان كەيىن جوسپاردان اسىرا مال ازىعىن مايالاپ العاندارى كوڭىلگە دەمەۋ.

ءشوپ دايىندايتىن بريگادالار تىرنەكتەپ ءجۇرىپ وسى ۋاقىتقا دەيىن 31 مىڭ توننا ءشوپ جيناپ, قىستاقتارعا تاسىپ الدى. شىنتۋايتىندا بۇل – نەگىزگى شابىندىق جەرلەردەن شابىلعان ءشوپتىڭ كولەمى. بار بولعانى جوسپاردىڭ 38 پايىزى عانا. ەندى مۇنداي ءشوپ شاباتىن القاپ تا از. امالسىزدان تابيعات جومارتتىق تانىتقان جىلدارى تابانىن باسۋعا باتپايتىن وزەكشەگە ءتۇسىپ, كول جاعاسىنداعى قۇراق پەن جۇعىمى از جۋساندى دا جىعىپ جاتىر. جاباي وزەنىن جاعالاپ, كوكتەمگى قار سۋى لىقسىپ كەلىپ ويپاڭعا سۋ جينالعان جەرلەر الدەقاشان كەۋىپ قالعان. قار سۋى مەيىرىن قاندىرعان وسىنداي جاعالاۋلاردا عانا شالعىنىڭ تىسىنە ىلىگەتىن ءشوپ بار.

قازىر اۋدان باسشىلارى, اۋىل­دىق وكرۋگتەردىڭ اكىمدەرى ەل ىشىندە جاتپاي-تۇرماي جەمشوپ جيناپ الۋ ماسەلەسىمەن شۇعىلدانۋدا. ءىرى سەرىكتەستىكتەر باسشىلارىمەن كەلىسىمگە كەلۋدە. اركىم ءوز كورپەسىن وزىنە تارتپاي, جالپاق جۇرتتىڭ جايىن ويلاۋ قاتاڭ تاپسىرىلۋدا. ايتالىق, قولىندا تەحنيكاسى جوق, بىراق ازىن-اۋلاق مال باعىپ وتىرعان اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ىشىندەگى زەينەتكەرلەر مەن الەۋمەتتىك جاعىنان از قامتىلعان ادامدار قامقورلىقتان قاعىس قالماۋى قاجەت. ەندىگى ءبىر امال – بۇل كۇنى ۇمىت بولعان قول شالعىنى قولعا الىپ, تەحنيكا تۇسە المايتىن ويپاتتا وسكەن ءشوپتى ءراسۋا قىلماي جيناپ الۋ. تىرنەكتەپ قيمىلداسا, جول جيەگىنەن دە بىرەر كوپەنە ءشوپ شاۋىپ الۋعا ابدەن بولادى.

ەل جاعدايىن ەسكەرگەن ءىرى شارۋا­شىلىقتىڭ باسشىلارى ءشوپتىڭ ءار تونناسىن 10 مىڭ تەڭگەدەن ساتۋعا كەلىسىم بەرىپ وتىر. بيىلعى جاعدايدا سۋتەگىن باعا دەسەك تە ارتىق ەمەس. كۇزگى ەگىن وراعى كەزىندە ساباندى اتجالعا ءتۇسىرۋ دە مىقتاپ تاپسىرىلۋدا. تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن ايتا كەتەلىك, شەتەلدىك الىمدىلىعى جوعارى استىق كومبايندارى بۇرىن ساباندى تۋراپ تاستايتىن, بيىل كومبايننىڭ قۇرىلعىسىن وزگەرتىپ, مال ازىعىن ساباننىڭ ەسەبىنەن مولايتۋ قاجەت بولىپ-اق تۇر.

اۋداننىڭ وڭتۇستىك وڭىرىندە قۇر­عاقشىلىق ايقىن بايقالۋدا. اسىرەسە, سەپە اۋىلدىق وكرۋگى ءشوپسىز قالاتىن ءتۇرى بار. وكرۋگتەگى شابىندىق جەردىڭ اۋقىمى مول بولعانىمەن, جاڭبىر جاۋماعان سوڭ ءشوپ كۇيىپ كەتتى. سول­تۇستىكتەن ورتالىقتا ەڭبەكتەنگەن ادامعا مال ازىعىن جيناپ الاتىن مۇم­كىندىك بار. مىسال كەلتىرە كەتە­لىك, «پولتاۆكا-2» سەرىكتەستىگى ءشوپ شابۋ ناۋقانىن تولىق اياقتادى. شارۋا­شىلىقتىڭ اگرونومى ۆالەري پوميل­كونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, 600 توننا ءشوپ شابىلعان.

– جينالعان ءشوپتىڭ جارتىسىن سەرىك­تەستىكتىڭ زەينەتكەرلەرىنە جەڭىل­دىك­پەن ساتپاقشىمىز. تونناسى – نەبارى 10 مىڭ تەڭگە. جاۋىننىڭ از بولاتىنى بايقالىسىمەن ەگىستىك ناۋقانى اياقتالا بەرە ارپا تۇقىمىن ادەتتەگىدەن تەرەڭىرەك ەگىپ تاستاعانبىز. ناتيجەسى جاقسى بولدى. بۇل دا بولسا بيىلعىداي قۋاڭشىلىق جىلى ءتاپ-ءتاۋىر سەپ بولاتىن ءتۇرى بار, – دەيدى ۆ.پوميلكو.

ەل ىشىندەگى قۋاتى مول سەرىكتەستىكتەر باسشىلارى جۇرت جايىن وسىلاي ەسكەرسە, ەشكىم دە جەم-شوپتەن تارىعىپ, جۇتاماس ەدى.

«قازگيدرومەت» مەكەمەسىنىڭ مالى­مەتىنە قاراعاندا, شىلدە-تامىز ايلارىندا جاۋىن جاۋادى دەپ بولجا­نىپ وتىر. ءشوپ بۋىنى قاتىپ, ءىشىنارا قۋراپ كەتكەنىمەن, كوك وسكىننىڭ شىعۋى ابدەن مۇمكىن. دەگەنمەن, بار مۇمكىندىكتى تەگىس پايدالانعان ابزال. سوندا عانا قامدانعاننىڭ قاپى قالماسى انىق.

اقمولا وبلىسى