ەسكىلىك پەن ەستىلىكتىڭ اراسى: ىرعىزدان ىرعىزبايعا دەيىن

اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ ىرعىزباي, كەڭگىرباي, تورعاي ەسىمدى بابالارىنىڭ وزدەرىمەن اتتاس وزەندەر بويىندا تۋىپ, دۋالى اۋىز تۇلعالار بولعانى اۋىزەكى اڭگىمەدە ايتىلىپ قالاتىن. ىرعىز اۋدا­­نىنىڭ اكىمى ادىلكەرەي اۋەلباەۆ اباي جۇرتىنا ساپاردى «رۋحاني جاڭ­عىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ شەڭبەرىندە ەتنو­تۋريزمدى دامىتۋ باعىتى بويىنشا تاماشا ۇيىمداستىردى. وبلىس اكىمى وڭ­داسىن ورازالين وسى جوبانى ەل تاۋەل­سىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعى قارساڭىندا ۇلى تۇلعالارىمىزدىڭ ەسىمدەرىن جاڭ­عىر­ت­ىپ, جاستاردى وتانسۇيگىشتىككە باۋلۋ با­عى­تىنداعى تىڭ باستاما ەكەنىن ما­قۇلدادى.

قاسيەتتى شىڭعىستاۋ جەرىنە ىرعىز­دىق­تار اۆتوكولىكپەن, تەمىر جولمەن جانە ۇشاق­پەن جەتتى. اۆتوكولىكپەن ات­تان­­عان توپ قۇرامىنداعى اقتوبە تەلەار­نا­سىنىڭ جۋرناليستەرى تورعاي مەن جەز­­قازعان دالاسىن, جاڭاارقا, ۇلىتاۋ, قار­قارالى اۋداندارى اۋماعىنداعى قاسيەتتى ورىنداردى, تاريحي نىساندار­دى بەينەتاسپاعا ءتۇسىرىپ, جول بويى اۋىل تۇرعىندارىنان سۇحبات الدى. 1849-1852 جىلدارى قارقارالى وكرۋگىندە اعا سۇل­تان بولعان كەزىندە قۇنانباي قاجى سال­دىرعان مەشىت-مەدرەسە بۇگىندە مەملەكەت قاراۋىنا الىنىپ, قارقارالى اۋدان­دىق قۇنانباي قاجى اتىنداعى ورتالىق مە­شىت دەپ اتالادى.

سەمەي قالاسىندا ىرعىزدىقتاردى قالا اكىمدىگى قىزمەتكەرلەرى, قالالىق ما­دەنيەت ءبولىمىنىڭ ماماندارى, ­شاكا­رىم اتىنداعى سەمەي مەملەكەتتىك ۋني­ۆەر­سيتەتى وكىلدەرى كۇتىپ الدى. قوناقتار سە­­مەيدە «جيدەباي-ءبورىلى» مەملەكەتتىك تا­ريحي-مادەني جانە مادەني-مەموريال­دىق قورىق مۋزەيىن, اباي وقىعان احمەت ريزا مەدرەسەسىن تاماشالاپ, ا.نەۆ­زوروۆ اتىنداعى ونەر مۋزەيى, الاش قاي­راتكەرلەرى ءبىلىم العان, 1903 جىلى اشىلعان م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى پەدا­گوگيكالىق كوللەدجدى ارالاپ, اباي اۋدانىنا ساپار شەكتى. اباي دۇنيەگە كەلگەن سىرت قاسقابۇلاق, قۇنانباي اۋلەتى جەرلەنگەن اقشوقى, مۇحتار اۋەزوۆتىڭ تۋعان اۋىلى – ءبورىلى, جيدەبايداعى اباي مەن وسپان, شاكارىم مەن احات شاكارىم ۇلى كەسەنەسىنە, زەرە مەن ۇلجان انا زيراتىنا دۇعا وقىپ, ەڭلىك-كەبەك كەسەنەسىنە ايالداپ, ساپاردى اۋدان ورتالىعى قاراۋىلدا اياقتادى.

قاراۋىل اۋىلىندا وتكەن «ىرعىز ءوڭى­رى مەن اباي ەلىنىڭ ورتاق قۇندىلىقتا­رى» تانىمدىق كونفەرەنتسياسىندا ىر­عىز اۋدانىنىڭ اكىمى ادىلكەرەي اۋەل­باەۆ: «26 مامىردا ىرعىز اۋدانىنىڭ قۇ­­رىل­عانىنا 100 جىل تولدى. وسى ايتۋ­لى كۇندى ءبىز شاما-شارقىمىزشا اتاپ وتتىك. قازاقتىڭ تاريحي, كيەلى جەرلەرىنىڭ ءبىرى – ىرعىز پاتشا بەكىنىسى تۇرىندە سالىنعانى تاريحتان بەلگىلى. قازاق ەلىنىڭ باسىندا­عى ءتۇرلى وقيعالار دا ىرعىزدى اينالىپ وتكەن جوق. بىزدەر ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعى قارساڭىندا ىرعىزدان شىق­قان مەملەكەت قايراتكەرلەرىنە ارناپ «التى ارىس» كىتابىن دايىندادىق. جيناق جا­قىندا باسپاعا بەرىلەدى. ەل باسىنا قيىن كۇن تۋعان سوعىس جىلدارى, ودان كەيىنگى حالىق شارۋاشىلىعىن قالپىنا كەلتىرۋ جىلدارى ىرعىز اۋدانىنان 23 سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى شىققان. سول كە­زەڭدە مۇنداي تاماشا جەتىستىككە جەتىپ, ەڭبەگى باعالانعاندار وتە سيرەك ەدى.

بۇگىندە ىرعىز اۋماعىنان «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» اۆتوكولىك ءدالىزى ءوتىپ جاتىر. كەلەسى جىلى رەسپۋبليكا­لىق دەڭگەيدە ەلىمىزدىڭ باتىسىن ەلوردامەن بايلانىستىراتىن اۆتوكولىك جولى باس­تالادى دەپ جوسپارلانۋدا. ءبىز ميل­­ليونداعان جىلدار بۇرىن ىرعىزعا قۇ­لا­عان جامانشىڭ مەتەوريتى اينالاسىن اباتتاندىرىپ, تۋريستىك ورتالىققا اينالدىرۋعا كىرىستىك. اۋدان اۋماعىنىڭ تورتتەن ءبىر بولىگىن الىپ جاتقان «ىرعىز-تورعاي» رەزەرۆات اۋماعىندا تۋريستىك مارشرۋتتى دامىتۋدى ويلاستىردىق», دەپ جوسپارلارىمەن ءبولىستى. سونداي-اق اتالعان جيىندا اباي مەن ىرعىز اۋداندارى اراسىندا مادەني شارۋاشىلىق بايلانىستاردى جانداندىرۋ تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلدى.

« ۇلى ابايدىڭ 175 جىلدىعى قار­سا­ڭىندا ەل پرەزيدەنتى ق.توقاەۆتىڭ تىكە­لەي تاپسىرماسىمەن سەمەي جەرىندە حا­لىققا تاعىلىم بەرەتىن, كەيىنگى ۇرپاققا ۇلگى بولىپ قالاتىن كوپتەگەن يگىلىكتى ءىس­ اتقارىلدى. اۋدان شەكاراسى ءبورىلى مەكەنىنەن باستاپ, اقىن تۋعان سىرت قاس­­قابۇلاق, اقشوقىداعى قۇنانباي قاجى قورىمى قورشالىپ, قۇنانباي قاجى اتىنداعى مەموريالدىق كەشەن- مۇراجاي سالىندى. ءيىسى قازاقتىڭ اياۋلى مەكەنى جيدەبايداعى اباي-شاكارىم كەشەنى جاڭعىرتىلدى. اۋدان ورتالىعى قاراۋىلدا قۇنانباي قاجى اتىنداعى مەشىت سالىنىپ, 1976 جىلدان بەرى جون­دەۋ كورمەگەن سۋ قۇبىرلارى قايتا جاڭار­تىلدى.100 ورىندىق بالاباقشا سالى­نىپ, 1 قىركۇيەكتە بالدىرعاندارعا ەسىگىن اشادى.

ىرىستى, تاريحي تامىرى تەرەڭگە جا­­يىلعان ىرعىز اۋدانى تۇرعىندارى­نىڭ زيا­راتى قازاقتىڭ باس اقىنى – ۇلى اباي­عا دەگەن شەكسىز قۇرمەتى دەپ بىلەمىز. وسى ساپاردان كەيىن اقتوبە وبلىسى ىر­­عىز اۋدانى مەن شقو اباي اۋدانى ارا­­­سىنداعى قارىم-قاتىناستارعا, ما­دەني-ەكونوميكالىق بايلانىستارعا تىڭ سەرپىن بەرەتىن بىرلەسكەن جوبالارعا جول اشىلادى دەگەن ويدامىن», دەدى اباي اۋدانىنىڭ اكىمى نۇرجان ابدىكارىموۆ.

ۇلى ابايمەن بەس اتا تۋىستىعى بار 85 جاستاعى اقساقال ماناتاي بالتاقاي ۇلى ءوزىن ىرعىزبايدان تۋعان مىرزاتايدان تاراتادى. «ىرعىزبايدان مىرزاتاي, وس­كەنباي, وسەر, جورتار ەسىمدى ءتورت ۇل تاراعان. ىرعىزبايدان مىرزاتاي, ودان جۇمان, ودان تولعانباي, ودان بالتاقاي. بالتاقايدان – مەن», دەيدى اقساقال.

 

«...پاتشادان قازاق ءۇشىن ءمۇفتي سۇراپ»

اباي اۋدانىنىڭ ورتالىعى قا­را­ۋىل­دا «ىرعىز اۋدانى مەن اباي ەلىنىڭ ورتاق قۇندىلىقتارى» تاقىرىبىندا وت­كەن باسقوسۋدا قۇنانباي بابالارى­نىڭ اقتابان شۇبىرىندى جىلدارى ىر­عىز, تورعاي, كەڭگىر وزەندەرىنىڭ بو­يىن جايلاعانى تۋرالى اۋىزشا دەرەك­تەر كوپ ايتىلدى. شىڭعىستاۋ باۋرايى جوڭ­عاردان بوساعان سوڭ ماماي باتىر باس­تاعان باتىرلار اتاجۇرتقا قوزعالا باس­تايدى. اقتوبەلىك ولكەتانۋشى بەك­ارىس­­تان مىرزاباي ۇلى كوش جولى تۋرا­لى تو­مەن­دەگىدەي دەرەك بەردى: «اسان قايعى ەدىلدەن اتتانعاندا اعاسىنىڭ بالاسى, قارعا بويلى قازتۋعاندى, ءوز بالاسى ابات, ويماۋىت تايپاسىنىڭ وكىلى شەرعۇتتى­نى ەرتىپ, جەمنىڭ بويىن ءبىراز ۋاقىت جايلاپ, حانتورتكۇل دەگەن جەردە كەڭەس قۇرادى. وسى كەڭەستە قارعا بويلى قازتۋعان ءارى قاراي كوشەتىنىن ايتادى. اسان قايعىنىڭ بالاسى ابات:

− ورمانبەت بي ولگەن كۇن,

ون سان نوعاي بۇلگەن كۇنى قازتۋعاندى توبە بي دەپ تانىپ, «ولسەك ءبىر شۇڭقىردا, ءتىرى بولساق ءبىر تۋدىڭ استىندا بولامىز» دەپ قىلىش سيپاپ انت بەرگەن. ابات پەن قازتۋعان اسان قايعىدان باتا العاندا شەرعۇتتى:

− ەي, قازتۋعان, قازتۋعان,

باعىڭ سەنىڭ كوپ بولىپ,

اقىلىڭ سەنىڭ از تۋعان.

ەدىل جۇرتتان ايىرىلىپ,

وڭالماسسىز ءماز تۋعان.

سەنىڭ بارار جەرلەرىڭ

قار جاۋمايتىن جاز تۋعان.

جازدا بولسا جايى جوق,

ەدىلدەي جەردىڭ مايى جوق.

تاجىريبەلەپ قاراساڭ,

بۇل ساپاردىڭ ءجونى جوق.

ءبىز بۇل ساپار ەتكەلى

ورمانبەت بي وندا ءولدى,

بايتاق اۋليە مۇندا ءولدى.

ماۋلىمبەردى, قاراساقال,

ويىلدان ءوتىپ, جەمدە ءولدى.

قايتاتۇعىن كەز كەلدى. مەن بارمايمىن» دەپ باس تارتتى. سوڭىنان ورگەن جۇرت ءۇش باعىتقا بولىنگەندە اسان قايعى بىلاي دەپ قوشتاسقان:

«وتىز ەكى سالا ولكەيىك,

توقسان سالا تورعايىم.

ىرشىپ اققان 25 سالا ىرعىز,

بالىعى تايداي تۋلاعان,

باقاسى قويداي شۋلاعان. ءبىر زامانداردا جەتىم بالا, جەسىر قاتىننان مىڭعىرتىپ مال ايداعان ەل بولارسىڭ. اتتىڭ ساۋىرىنا سىيمايسىڭ عوي»...

 25 سالا ىرعىز وزەنىنىڭ شاعىن سالاسى ەجەلدەن باقسايىس دەپ اتالادى. بۇل جەر تۇركىستان مەن دوربەنتتەن كە­لەتىن يسلام ۇلەمدەرىنىڭ ارقاعا وتەر جو­لى ەكەن. باقسايىس ازىرەت الىدەن تا­راي­تىن ىسقاقتىڭ 7 ۇرپاعى بولسا, مۇح­تار اۋەزوۆ باقسايىس اۋليەنىڭ 45-ءشى ۇرپاعى. باقسايىستان تاراعان اسان قوجا سالدىرعان مەدرەسەدەن ءبىلىم العان دوسجان يشان قاشاق ۇلى قۇنانبايمەن بىرگە مەككەگە قاجىلىققا بارىپ تاكيا ءۇي سالدىرعان. مەككەگە بارعان قازاق­تار توقتايتىن قوناقۇي جەتى قازاق­­­تىڭ قار­جىسىمەن تۇرعىزىلدى» دەگەندى ءبىز دوس­جاننىڭ اتقوسشىسى بولعان ءوتالى قا­جىنىڭ بالاسى ايلادىردان (وزبەك­ستاننان كوشىپ كەلگەن) ەستىدىك. وسى مالىمەتتى دوسجان حازىرەتتىڭ تۋعان جيەنى زاينوللا قاري مەن تاما نۇرپەكە يشان­نىڭ نەمەرەسى زايناعي ءابدىراحمان دا راس­تايدى. مەككەدەن جەر الىپ, تاكيا ءۇي سالۋعا قارجى جۇمساعان جەتى ادام مىنا كىسىلەر: قىرعىز شابدەن قاجى, ۇلى جۇز­دەن قاسىمبەك داتقا, ورتا جۇزدەن قۇ­نانباي وسكەنباي ۇلى, اعايىندى اپپاز بەن مىرقى دەگەن سىر بويىنداعى جاپ­پاس رۋىنىڭ كىسىلەرى, دوسجان حازى­رەت قاشاق ۇلى, تاما نۇرپەكە يشان. جەتى ادام كەڭەس قۇرعاندا, قۇنانباي وسكەن­باي ۇلى ەڭ ءبىرىنشى بولىپ تاقياسىن شە­شىپ ورتاعا قويادى دا, قالتاسىنان التىن سالعان. جەر ساتىپ الىنىپ, قوناق ءۇي قۇرىلىس باستالعاندا, وسى جۇمىسقا باسشىلىق دوسجان يشانعا (1815-1896) اماناتتالىپ, ول مەككەدە قالدى. قو­ناق ءۇي ەكى جارىم جىلدا سالىنىپ بىت­كەن سوڭ دوسجان قاشاق ۇلىنىڭ اتىنا راسىم­دەلەدى. سول ۋاقىتتا قاجىلىققا بارعان قازاقتاردىڭ قوناقۇي قۇرىلىسى تۋرالى اراب ەلدەرىنىڭ ارحيۆتەرىندە دەرەكتەر بولۋى مۇمكىن. بۇگىندە مەككەدەگى قازاق قوناقۇيىنىڭ بانكتەردەگى ەسەپشوتى, وعان تۇسكەن قارجى جولدارى زەرتتەۋدى كۇتىپ جاتىر. ال دوسجان يشان ەلگە كەلگەن سوڭ مەشىت-مەدرەسەلەر سالىپ, بالا وقىتىپ, رۋحانيات پەن اعارتۋشىلىققا ۇلكەن ەڭبەك ءسىڭىردى. ونىڭ مەدرەسەسىنەن حح عاسىر­دىڭ باسىندا كوپتەگەن ءبىلىمدى ازامات شىقتى. دوسجان قاشاق ۇلى ء«ال-اسقاريا» مەدرەسەسىندە وقيتىن جۇماعالي ورازالى ۇلىن (1860-1904) مەككەدە كەزىكتىرىپ, وقۋىنا قارجىلاي كومەكتەسكەن. جۇماعالي ەلگە ورالعاندا دوسجان يشان­نىڭ جالعىز قىزى ۇمماگۇلسىمگە ۇيلە­نىپ, مەدرەسەدە وقىتۋشىلىق جۇمىسقا كىرىسەدى. جۇماعالي ساياساتقا دا ارالاسقان. ءبىرىنشى مەملەكەتتىك دۋما سايلاۋى ال­دىندا ءتۇرلى قايشىلىق تۋعاندا, مۇ­سىل­مان فراكتسياسىنىڭ جەتەكشىسى ءالي­حان بوكەيحانوۆتىڭ شاقىرتۋىمەن سانكت-پەتەربۋرگكە كەلگەن جۇماعالي ورازالى­ ۇلى جەر ماسەلەسىنە قاتىستى فرانتسۋز تىلىندە 1,5 ساعات سويلەدى. وسىدان كەيىن جۇماعالي اياق استىنان ناۋقاستانىپ, ەلگە جەتكەن بويى قايتىس بولدى.

1930 جىلدارى ءشيلىسۋ بويىنداعى دوس­جان يشان مەشىتى اتقورا, اراق ساتاتىن دۇكەنگە اينالدى. قازىر تەمىر اۋدا­نىنداعى تاريحي, كيەلى ورىن سانالا­تىن دوسجان يشان كەشەنى مەملەكەت قام­قورلىعىنا الىنىپ, قايتا جاڭعىرتىلىپ جاتىر», دەدى.

 

قارتتاردان ەستىگەن ءبىر دەرەك

ىرعىز بويىنداعى ءبىر اۋىلدىڭ ادامى شىعىنداپ كەتكەن ءۇش تۇيەسىن ىزدەپ تاۋىپ كەلە جاتقاندا كوشىپ كەتكەن اۋىلدىڭ جۇرتىنا تاپ بولادى. ورتادا تىگۋلى تۇرعان جالعىز ۇيدەن «ەرىم امان بولسا, جۇرتتا قالار ما ەدىم؟» دەگەن ايەل داۋىسى شىعادى. كەلىپ ءجون سۇراسا: «اتا جۇرت شىڭعىستاۋ جاۋدان بوساتادى دەگەن حابار كەلگەن سوڭ جۇرت ۇدەرە كوشتى. ەرىم ءولدى, جۇك ارتاتىن تۇيەم بولماعان سوڭ ءبىر ۇل, ءبىر قىزىممەن جۇرتتا قالدىم», دەپ جىلايدى. «تۇيەمە قالاعان نارسەڭدى بەرەسىڭ بە؟» دەگەندە, بايبىشە: ء«تورت جاستاعى بۇيراباس قىزىمدى بەرەيىن. بىراق اماناتقا قيانات جاساماي, تاربيەلەڭىز ءوسىرىڭىز», دەيدى. الگى كىسى ءۇش تۇيەسىن تۇگەل بەرىپ, قىزدى الىپ كەتەدى. بالا ءوسىپ, كامەلەت جاسقا جەت­كەندە كەنجەبەك ەسىمدى بالاسىنا قوس­قان. وسى كىشكەنتاي قىزدان قاشان, تۇ­عىر دەگەن ەكى ۇل تۋىپ, بۇگىندە اقتوبە وبلى­سىنىڭ شالقار, ىرعىز اۋدانىندا قاشان مەن تۇعىردان تاراعان ۇرپاق كوپ. 1990-شى جىلدارى دۇيسەنعالي بايباتشين دەگەن اقساقال ءوزىنىڭ توبىقتى اجەسىنەن تاراعانىن ايتقان ەدى.

قارقارالىعا قىزىلوردادان كەرۋەن جۇرگىزەتىن ءبىر كىسىگە قۇنانباي «ايەلىڭ ۇل تاپسا, نارەستەنىڭ ەسىمىن كىرەكەس قوي» دەپ ايتادى. بۇگىندە قىزىلوردا وبلىسىندا كىرەكەس اۋلەتى كوپ. اقكەتە قارجاۋوۆ دەگەن كىسى 1954 جىلى جازىلعان قولجازباسىندا ۋفانىڭ مەدرەسەسىن بىتىرگەن سوڭ اكە اقىلىمەن يگى جاقسىلاردىڭ باتاسىن الۋ ءۇشىن اۋىل ارالاعانىن جازادى. قۇنانباي اۋىلىندا كەلگەندە, ول كىسى جوق ەكەن. ۇيدە شەكەسى تورسىقتاي يبراگيم دەگەن ۇلى بولعانىن جازادى. ءبىر اپتا قوناق بو­لىپ, قۇنانباي كەلمەگەن سوڭ قايتۋعا جينالعاندا, يبراگيمنىڭ اجەسى مەن اناسى «پايعامباردىڭ ەسىمىن ايتۋعا ىڭ­عايسىز بولعاندىقتان, قوسىمشا ەسىم قويۋىن سۇراعاندا, ول ەسىنە «اباي» دەگەن ءسوز تۇسكەنىن جازادى. ويتكەنى اۋىلعا كەلە جاتقاندا اربانىڭ شاشىلعان بى­لىك تەمىرىن توبىقتىنىڭ ومىرزاق ۇس­تاسى جاقسىلاپ قۇرساۋلاپ بەرگەن ەكەن. تو­بىق­تى ەلى اربانىڭ بىلىك تەمىرىن «اباي تەمىر» دەپ اتايدى. «اباي تەمىردەي اينالاسىن ۋىسىندا ۇستايتىن, اقىلعا جۇيرىك بولسىن» دەپ باتاسىن بەرگەنى جازىلعان. وسى مالىمەت قارجاۋوۆتىڭ ۇرپاقتارىنان جازىپ العانىن ايتتى بەكارىستان مىرزاباي.

 

 قاسقابۇلاقتىڭ كيەسى

اباي اۋدانىنىڭ شەكاراسىندا قاس­قابۇلاق اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى اسحات مۇقاتاەۆ, اباي اۋداندىق گازەتىنىڭ رەداكتورى بولعان, بىرنەشە كىتاپتىڭ اۆتورى اسەت مەدەۋحان ۇلى, اباي اۋداندىق تىلدەردى دامىتۋ جانە مادەنيەت ءبولىمىنىڭ باسشىسى ەلدار ورازالين كۇتىپ الدى. ەلدار – «ابايدان سوڭ» تسيكلدى روماندارىن جازعان اتاقتى جازۋشى كامەن ورازاليننىڭ ۇلى. ول: «ىرعىزباي بابا­مىزدىڭ تۋعان جەرى ىرعىز وزەنىنىڭ بويى, كەڭگىرباي بابا كەڭگىر وزەنىنىڭ بويىندا تۋسا, تورعاي – تورعاي بويىندا دۇنيەگە كەلگەن دەپ ەستىگەنىمىز بار», دەدى. اباي تا­عىلىمىن جالعاستىرعان جازۋشىعا ءازىل­حان نۇرشايىقوۆتىڭ «ابايدى مۇحتار ارقالاپ الەمگە تانىتسا, الەم بىلگەن اۋە­زوۆتى ارقالاۋعا يىعىن كامەن توستى. الىپ­تى الىپ ارقالايدى دەگەن الىپ ءسوز شىن­دىعى وسىدان شىعادى..» دەگەنىنەن ارتىق باعا جوق.

اباي تۋعان سىرت قاسقابۇلاق اباتتاندىرىلىپ, تۋريستەر ءۇشىن جاقسى كەشەن تۇرعىزىلعان. تال-تەرەكتەر جايقالىپ وسكەن, توبەشىك باسىنا بەلگى ورناتىلعان, تومەندەگى اباي بۇلاعى جان-جاعى تاس­پەن ءورىلىپ, كەشەن اۋماعى قورشالعان. توبەشىككە بارار تاسجولدىڭ ەكى جاعىندا اقىننىڭ قارا سوزدەرى ءۇش تىلدە جازىلىپ, تومەندە اق شاڭقان كيىز ۇيلەر تىگىل­گەن تۇتاس ەتنواۋىل تۇرعىزىلعان. وسى جەر­دەگى اباي بۇلاعىن بۇرىنعىلار «تاكە­جاننىڭ قاسقا بۇلاعى» دەپتى.

مۇحتار اۋەزوۆتىڭ تۋعان اۋىلى بو­رىلىدە اكەسى ومارحان مەن اناسى نۇر­جامالدىڭ كەسەنەسى تۇر. اسەت مەدەۋ­حان­ ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, شىڭعىس­تاۋدىڭ باۋىرى – ءبورىلى توڭىرەگى ەرتەدەن قاسقىر­دىڭ ۇياسى بولىپتى. مۇحتار جاس كەزىندە اڭشىلىق ەتكەن. «كوكسەرەكتى» وقىپ, كينوفيلمدى كورگەندە شىڭعىستاۋدىڭ باۋرايىن اينىتپاي تۇسىرگەنىن اڭعاراسىز. جازۋشى 1928 جىلى تاشكەنتتە ورتا ازيا ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىعان جىلدارى دجەك لوندوننىڭ رومانى جەلىسىمەن «كوكسەرەكتى» جازعان. شىنىمەن دە ەرتەرەكتە ءبورىلى ماڭىندا اۋىلدىڭ يتتەرىن جەپ, قۇيرىقتارىن شانشىپ كەتەتىن قاسقىر بولعان. ء«بورىلى – قۇنانبايدىڭ كۇزەۋى بولعان جەر. ابايدىڭ العاشقى قىستاۋى اقشوقىدا ەدى. وندا بايبىشەسى ءدىلدانىڭ ءۇيى بولسا, بورىلىدەن ايگەرىمگە ارناپ قىستاۋ سالدى. وسى قىستاۋ ۇيدە مۇحتار دۇنيەگە كەلگەن. ۇلى ابايدىڭ مەرەيتويى قارساڭىندا قىستاۋ قايتا جاڭارتىلىپ, مۇحتار اۋەزوۆتىڭ تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى بولىپ اشىلدى», دەدى اسەت مەدەۋحان ۇلى.

باقشايىس (سايد كاماليددين) اۋلە­تىنەن تارايتىن مۇحتاردىڭ ۇلكەن اتاسى بەردىقوجانىڭ بالاسى اۋەز اقساقال 1830 جىلى تۋىپ, 1917 جىلى قايتىس بولعان. اراب, شاعاتاي تىلدەرىن جاقسى بىلگەن دانا قارت ىرعىزباي اۋلەتىنىڭ سىيلى كىسىسىنە اينالعان. قۇنانباي بالالارى ونى ء«اۋ اعا» دەسە, اۋەز اقساقال ابايدى «جيەنجان» دەپ اتاعان.

بورىلىگە جاقىن جەردە ەرالى جازىعى بار. ەرالى – رومانداعى بوجەيدىڭ اكەسى كەڭگىربايدىڭ باباسى. شۇبارتوبەدە قوس مۇڭلىق – ەڭلىك پەن كەبەك جەرلەنگەن. وسى وقيعا تۇڭعىش رەت 1892 جىلى «دالا ءۋالاياتى» گازەتىنىڭ 31-36-ساندارىندا «قا­­زاقتىڭ ەسىنەن كەتپەي جۇرگەن ءبىر ءسوزى» تاقىرىبىمەن جاريالاندى. ودان كەيىن 1897 جىلى «قازاقي تۇرمىستىق حيكايات» بولىپ جارىققا شىقتى.

اسەت مەدەۋحان ۇلى: «اباي بالا شاق­­پاق دەگەن جەردە قايتىس بولعان. ول جەر­دەن كوپ بۇلاق باستاۋ الادى. ودان ءارى بالقاشقا قاراي اعاتىن سەگىز وزەن بولدى. اباي زامانىندا ءشوبى جەل­كىل­دەپ, تال-تەرەگى مايىسقان, وزەن سۋى بۇر­قىراپ, بۇلاقتارى اعىپ جاتاتىن جەر­لەر كوپ بولعان. پرەزيدەنتىمىز ق.توقاەۆتىڭ سەمەيگە كەلگەنىندە «اباي­دى ۇلىقتاعاندا, ابايدىڭ اكەسى قۇ­نان­بايدىڭ تاريح الدىنداعى ءرولىن ۇمىت­پاۋىمىز كەرەك» دەگەنى كوكەيىمىزدە جاتتالىپ قالدى. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى بۇل جولى قۇ­نانباي قورىمىن قايتا جاساپ, قۇنانبايعا ارناپ مۋزەي اشۋدى وبلىس اكىمىنە تاپسىردى. بۇرىن قازاقستاندا قۇنانبايعا ارنالعان مۋزەي جوق ەدى. قازاق ءومىرىنىڭ ەنتسيكلوپەدياسىنا اينالعان «اباي جولىندا» قۇنانباي مەن ابايدى قانشا قارسى قويسا دا, ءبارىبىر ابايدىڭ ارتىندا قۇنانباي ايعايلاپ تۇرادى ەمەس پە؟ مۇحتار اۋەزوۆ 1933 جىلى جاريالاعان ءبىر ماقالاسىندا قۇنانبايدى «بىربەتكەي, نامىسقوي ادام» دەپ سيپاتتايدى. 1826 جىلى قارقارالى وكرۋگى اشىلعاندا, ابايدىڭ اتاسى وس­كەنباي ىرعىزباي ۇلى توبىقتى ەلىندە تۇڭ­عىش ستارشىن بيلىگىنە يە بولعان. ىرعىزباي اۋلەتى وسى ەلدى توقسان جىل بويى بيلەدى. 1916 جىلى كاكىتايدىڭ بالاسى ءبىلال ەڭ سوڭعى بولىس بولدى. اباي دا قاتارىنان ون سەگىز جىل بولىس بولدى.

ىرعىز اۋدانىنان كەلگەن دەلەگاتسيا جول بويى م.اۋەزوۆتىڭ «ەڭلىك-كەبەك» پەساسى العاش كورىنىس بولىپ قويىلعان ويقۇدىق جازىعىنا دا ايالدادى. بۇل جەردەن تاعدىر تالكەگىنە ءتۇسىپ, ات سۇيرەتىپ ولتىرگەن قوس مۇڭلىق اجال قۇشقان توبە دە قاشىق ەمەس. ەل اۋزىنان جەتكەن ءسوز. ەڭلىك پەن كەبەك ادال قۇشقاندا, شىڭ­عىس­تاۋدىڭ ۇڭگىرىندە جىلاپ قالعان نارەس­تەنى اۋىلداعى ەمشى جاسىرىنىپ بارىپ الىپ, الىس اۋىلعا اپارىپ تاستايدى. نا­رەس­تەنىڭ ەسىمى ەرمەك ەكەن. ودان حابار جوق. بىرنەشە عاسىر بۇرىنعى كۇڭگىرت تارت­قان وقيعالاردى تىرىلتەتىن ەلدىڭ ەستى دە, ەسكەرىمدى ازاماتتارى ەكەنى انىق. ال تاري­حي-كيەلى ورىنداردى قالپىنا كەلتىرۋ باتىرلارىمىزدىڭ قانى, ارۋلاردىڭ كوز جاسى سىڭگەن, ءتۇرلى وقيعا وتكەن جەرلەردى انىقتاۋدان باستالادى. ول ءۇشىن قازاقتىڭ اۋىزشا تاريحىن جۇيەلەۋ كەرەك. اباي جۇرتىنا بارعان ساپاردان سوڭ وسىنداي وي تۇيدىك.

 

اقتوبە – شىعىس-قازاقستان – اقتوبە