ادام بالاسىن اياۋدى بىلمەگەن زوبالاڭ جىلدار اقيقاتى ءالى دە تەرەڭ زەرتتەلىپ, بىتە قويعان جوق. الاش دەپ اتقا قونعان اياۋلى تۇلعالاردىڭ قيلى تاعدىرلارىن انىقتاپ, ەلگە سىڭىرگەن ەڭبەكتەرىنە ءادىل باعاسىن بەرسەك, ولاردىڭ ۇلتىن سۇيگەن ۇلىق بەينەلەرى كەيىنگى ۇرپاققا ۇلگى بولار ەدى.
وتىز ءبىر جىل عانا عۇمىر كەشكەن, الاش اسپانىنان قۇيرىقتى جۇلدىزداي اعىپ وتكەن, جاراتقان يە قيساپسىز قاسيەت دارىتقان, ايرىقشا تالانت سىيلاعان زاراپ تەمىربەك ۇلىنىڭ تۋعانىنا بيىل 115 جىل تولىپ وتىر. ونىڭ شىققان تەگى, وسكەن ورتاسى تۋرالى ءبىر اۋىز ءسوز ايتا كەتەلىك.
اكەسى تەمىربەك مۇسا ۇلى ارقاداعى ءان پاديشاسى – اقان سەرىنىڭ الدىندا ءتالىم العان, تاربيەسىن كورگەن ادام دەسەدى. اراب, پارسى تىلدەرىندە ءبىلىم العان ول كوكشەتاۋ توڭىرەگىنە اتى ءمالىم, اتاقتى شونجار شوبەكتىڭ سەرالىسىنىڭ پريكازچيگى بولىپ جۇمىس ىستەگەن.
شىندىقتى سۇيگەن, ارقاشان اقيقاتتى ايتپاي تۇرا الماعان, اق الماستاي جارقىلداعان وتكىر ازامات سول داۋىردە ايبارىنان اي ىعاتىن سەرالىنىڭ وزىنە قالت جىبەرگەن قادامىن, ادىلەتسىزدىگىن بەتىنە باسىپ ايتا بىلگەن دەسەدى. ەل اراسىندا تەمىربەك اقىن ايتىپتى دەگەن وتتى ولەڭ-جىرلار بەرتىنگە دەيىن ساقتالعان. ونىڭ ىشىندە «جەر, قونىس جايلى», «و, دۇنيە!» دەگەن تولعاۋلارى دا بار. بۇل تولعاۋلارىندا اقىن ادام بويىنداعى ادامگەرشىلىكتى, پاراسات پەن پايىمدى جىرلايدى. ايتقانى بولىپ, دەگەنى ورىندالىپ تۇرعان كۇشتىلەردىڭ ادىلەتسىزدىگىن ايىپتايدى. جالعىز ەل ىشىندەگى جاي عانا ەمەس, پاتشالىق رەسەيدىڭ پاراساتسىز ساياساتىن اشكەرە ەتەدى. اقىن ولەڭدەرىن وقىعان ادام ولاردىڭ ءبىرشاما كوركەم ەكەندىگىن مويىندار ەدى.
زاراپ تەمىربەك ۇلى 1906 جىلى كوكشەتاۋ توڭىرەگىندەگى ۇڭگىر دەپ اتالاتىن تابيعاتى تامىلجىعان وڭىردە ومىرگە كەلگەن. 1912 جىلى التى جاسقا تولعانىندا ەل قامىن جەگەن ەر مىنەزىمەن, قازاقتىڭ قارا ءسوزىن مارجانداي تىزگەن شەشەندىگىمەن, شىرىلداعان شىندىقتى ايتا العان ءور مىنەزىمەن تانىلعان اكەسى ومىردەن وتەدى. ايتسە دە, بالا زاراپتىڭ تابيعي تالانتى, جاراتقان يە بويىنا سىيلاعان تاماشا قاسيەتى جەتىمدىكتىڭ شىلاۋىندا قالدىرماي, جارىققا شىعۋىنا, جارىققا عانا ەمەس, قيالاي اسپانعا كوتەرىلىپ, جارىق جۇلدىزعا اينالۋىنا بوگەت بولا الماعان.
الدىمەن, اۋىلدا ءبىلىم العان. ەكى جىل. ودان كەيىن 1921 جىلى اعاسى ايتجان تەمىربەك ۇلى كوكشەتاۋ قالاسىنداعى جەتى جىلدىق مەكتەپكە بەرەدى. بۇل مەكتەپتە ەكى جىل ءبىلىم الادى. 1923 جىلدان 1925 جىلعا دەيىن قىزىلجار قالاسىنداعى سول كەزدەگى ىرگەلى وقۋ ورنىنىڭ ساناتىنداعى قازاق پەداگوگيكالىق تەحنيكۋمىندا وقيدى. 1931 جىلى زەيىندى جاستىڭ قارىم-قابىلەتىن شامالاعان بكپ ولكەلىك كوميتەتى زاراپتى ماسكەۋگە وقۋعا جىبەرەدى. ايتسە دە زەيىندى جاس دەنساۋلىعىنا بايلانىستى وقۋىن جالعاستىرا المايدى. التى-اق جىل ءبىلىم الۋ باقىتى بۇيىرعان. بىراق سول ءبىلىمنىڭ ءوزى مول قازىنا ىسپەتتى. زاراپ تەمىربەك ۇلى تابيعي تالانتىنىڭ ارقاسىندا زامانداستارىنىڭ الدى بولدى. كوزىن كورگەندەردىڭ, ءسوزىن ەستىگەندەردىڭ كۋالىك ەتۋىنە قاراعاندا, جاق بىتكەننىڭ شەشەنى. اسىرەسە, بايانداما جاساعاندا ۇيىتىپ, ءار پىكىرىن بالتالاسا بۇزىلماستاي ەتىپ, شەگەلەپ جاسايتىن بولعان. وعان سەبەپشى بولعان بىلىمگە دەگەن قۇمارلىعى. ماسەلەن, زاراپ تەمىربەك ۇلى قىزىلجارداعى تەحنيكۋمدا وقىپ جۇرگەن كەزىندە ءبىلىم باعدارلاماسىمەن شەكتەلىپ قالماي, قوسىمشا وقۋلىقتاردى كوبىرەك وقۋعا تىرىسقان. سول العىرلىعىنىڭ ارقاسىندا ەكى جىل ءبىلىم العان كەزىندە ءبىلىم وشاعىنداعى ءۇش جۇزگە جۋىق قۇربىسىنىڭ اراسىنان سۋىرىلىپ شىققان. وقي ءجۇرىپ قالالىق كومسومول كوميتەتىنىڭ بيۋرو مۇشەسى, گۋبەرنيالىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ينسپەكتورى قىزمەتتەرىن قاتار اتقارعان. سول كەزدە نەبارى 18-19 جاستا. كەيىن اتباسار, كوكشەتاۋ, قاراعاندى, الماتى, اقتوبە قالالارىنداعى ارقيلى مەكەمەلەردە قىزمەت ىستەگەن. قاي جەردە جۇرسە دە اڭساعانى ادىلدىك بولعانعا ۇقسايدى. بايلاردىڭ ەسىگىندە جۇرگەن جالشىلارعا «قوسشى» ۇيىمى ارقىلى شارت جاساسىپ, الا الماي جۇرگەن ەڭبەكاقىلارىن تولەتكىزىپ وتىرعان. ءوسىپ-جەتىلۋىنە, دۇنيەتانىمىنا, كوڭىل كوكجيەگىنىڭ كە- ڭەيۋىنە ءبىلال مالدىباي ۇلى ءتارىزدى الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ىقپالى تيگەندىگىن ايتا كەتكەن ابزال.
مىنە, وسىلايشا ۇشقان ۇيادان ءتالىم العان, اكە تاربيەسىن كورگەن زاراپ ءوز زامانىندا كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى رەتىندە تانىلعان. قوعام قايراتكەرى عانا ەمەس, جۇردەك قالام يەسى. «لەنينشىل جاس», «ەڭبەكشى قازاق» گازەتتەرى مەن «قازاقستان بولشەۆيگى» جۋرنالىندا ادەبي قىزمەتكەر, رەداكتوردىڭ ورىنباسارى, باس رەداكتور بولىپ قىزمەت ەتكەن. جانە ءبىر قىزىعى, اسا تالانتتى زاراپ تەمىربەك ۇلى بىرقاتار گازەت-جۋرنالدا ءبىر مەزگىلدە جۇمىس ىستەپتى. سونىڭ بارلىعىنا ۇلگەرىپ, ءمىنسىز جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن قانشالىقتى قاجىر-قايرات, اقىل-ءبىلىم كەرەكتىگىن شامالاي بەرىڭىز.
سوناۋ 1927 جىلى زاراپ تەمىربەك ۇلى اقتوبەنىڭ گۋبەرنيالىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قىزمەتىن اتقارعان. گۋبەرنيالىق كومسومول كونفەرەنتسياسىندا ونى العاش كورگەن احمەت جۇبانوۆ ءتىلىنىڭ شەشەندىگىنە, پىكىرىنىڭ ورنىقتىلىعىنا ءتانتى بولىپ: «جاسى وزىممەن شامالاس بولسا دا ونىڭ وتتىلىعى, تارتىمدىلىعى, جاستار اراسىنداعى بەدەل-قۇرمەتى اسقار تاۋداي بولىپ كورىندى. ءبىر جارىم ساعات بايانداما جاسادى. قولىندا ءبىر پاراق قاعازى دا جوق. زەيىندىلىگى مەن زەرەكتىگىنە, وزىنە ءتان شەبەرلىگىنە, وي استارىنىڭ تەرەڭدىگىنە تاڭ قالدىم. اقتوبەدەن شالعاي جاتقان اۋىل اتتارىن, جەر اتتارىن جادىنا توقىپ العان. مەن زاراپتى لاۋلاي جانعان جالىنعا تەڭەر ەدىم», دەپ جازعان. كەيىن احمەت جۇبانوۆ زاراپتىڭ قىزى الماعا كوپ قامقورلىق كورسەتكەن ەكەن, ونەرگە باۋلىعان, دۇرىس باعىت-باعدار سىلتەگەن جانە بۇل قامقورلىق زاراپ تەمىربەك ۇلى ناقاقتان-ناقاق حالىق جاۋى اتانىپ اتىلىپ كەتكەننەن كەيىن كورسەتىلگەن. ال ول ۋاقىتتا «حالىق جاۋىنىڭ» ۇرپاقتارىنا ەلجىرەي قاراۋ كەز كەلگەن ەردىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن جاناشىرلىق ەدى.
تابيعات شىركىن ءبىر ادامنىڭ باسىنا تالانتتى ءۇيىپ-توگىپ بەرەتىنىنە كۋا بولاتىنىمىز بار. ارعى تەگىندە ءورىستى ونەرگە دەگەن ىنتا-ىقىلاس, قانىندا ىستىق قاسيەتى بار زاراپ تەمىربەك ۇلى تاماشا ءانشى بولعان دەسەدى. اسىرەسە, ارقانىڭ ءان ونەرىنىڭ دۇلدۇلدەرى – ءبىرجان سال, اقان سەرى, بالۋان شولاقتىڭ اندەرىن ناقىشىنا كەلتىرىپ ورىنداعان. وسى ارادا قازاقتىڭ ءان-كۇيىن جيناقتاۋشى ا.زاتاەۆيچ ايگىلى اقان سەرىنىڭ «قۇلاگەر» ءانىن زاراپتىڭ ورىنداۋىندا نوتاعا تۇسىرگەندىگىن ايتا كەتۋگە بولادى. بۇل كەزدە زاراپتىڭ جاسى نەبارى 17-دە ەكەن. «قۇلاگەر» اسا زارلى, ايرىقشا مۇڭدى ءان. كوكىرەگىڭ قارس ايرىلماي تىڭداماۋ مۇمكىن ەمەس.
اكتەرلىك شەبەرلىگى دە ادام ايتقىسىز ەكەن. تالانتىنا تالايدى ءتانتى ەتكەن مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «ەڭلىك-كەبەك» پەساسىنداعى جاپالدىڭ, كەبەكتىڭ, «قاراگوزدەگى» سىرىمنىڭ بەينەلەرىن سومداعان. ونەرگە قۇلاي بەرىلگەندىكتەن بولار, گۋبەرنيانىڭ باسشى قىزمەتكەرلەرىمەن ۇزەڭگى قاعىستىرىپ ءجۇرىپ تەاتر ساحناسىنا شىققان. وسى ءبىر جايدان-اق تال بويىنداعى قاراپايىمدىلىقتى قاپىسىز اڭعارۋعا بولادى. 1926 جىلى گۋبەرنيانىڭ كومسومول كوميتەتىندە حاتشى بولا ءجۇرىپ, وقۋ ءبولىمىنىڭ جانىنان قۇرىلعان تەاتردا ەڭبەك ەتكەن. سپەكتاكل بارىسىندا بويىنداعى قارىم-قابىلەتپەن جارقىراي تانىلعان. كونتسەرتكە دە قاتىسىپتى. حالىق اندەرىن ناقىشىنا كەلتىرە ورىندايدى ەكەن. وسى پىكىرلەرىمىزدە دالەل رەتىندە سەركە قوجامقۇلوۆتىڭ ەستەلىگىنەن ءبىر شوكىم ءۇزىندى كەلتىرە كەتەلىك. «زاراپ جاس تەاترىمىزدىڭ جاناشىر ۇستازى بولدى», دەپتى ساحنا سەركەسى.
جازۋعا قابىلەتىنىڭ قاپتال جەتەتىنىن جاستايىنان اڭعارتسا كەرەك. قولىنا قالام ۇستاعان كەزدەن باستاپ گازەت-جۋرنالداردىڭ بەلسەندى ءتىلشىسى بولعان. جۇزدەگەن ويلى ماقالا جازعان. ەل ىشىندەگى ىرگەلى ماسەلەلەردى كوتەرگەن. «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنىڭ ءبىر جىلعى سانىنان جيىرمادان استام كولەمدى ماقالاسىن كورۋگە بولادى. ونىڭ بارلىعىندا دا ەل قامىن قاۋزاعان, بولاشاق جايىن باجايلاعان وتكىر ءسوز بەن ۇتىمدى پىكىر بار. «لەنينشىل جاس», «كەڭەس اۋىلى» گازەتتەرىندە ء«بىز قالاي كومەكتەسەمىز؟», «كومسومولدار قوسشى ۇيىمىندا نە ىستەپ ءجۇر؟», «ادەبيەت مايدانىنداعى كومسومولدار», «دالا تولقىنى», «كومسومولدار قىزۋ شايقاستا» اتتى پۋبليتسيستيكالىق ماتەريالدارى جارىق كورىپتى. جالعىز ماقالا عانا ەمەس, كورەرمەنگە رۋحاني ءنار سىيلايتىن پەسالار دا جازعان. «جاڭا ءومىر», «جانتالاس» پەسالارى 1930 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا جۇمات ءشانيننىڭ رەجيسسەرلىگىمەن قويىلىپتى. باستى رولدەردى ەلۋباي ومىرزاقوۆ, سەركە قوجامقۇلوۆ, قاليبەك قۋانىشباەۆ سومداعان.
الاشتىڭ اردا ۇلدارىن باۋداي تۇسىرگەن 1937 جىلدىڭ قوڭىر كۇزىندە «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ رەداكتورى زاراپ تەمىربەك ۇلىنا «حالىق جاۋى» دەگەن جالعان جالا جابىلادى. 1938 جىلدىڭ 27 اقپانى كۇنى الماتى قالاسىندا بىرقاتار الاش زيالىلارىمەن بىرگە اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن. ارادا جيىرما جىل وتكەننەن كەيىن, ياعني 1959 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا كسرو جوعارى سوتىنىڭ اسكەري القاسى زاراپ تەمىربەكوۆتى جازىقسىز دەپ تاۋىپ, اقتاۋ تۋرالى قاۋلى شىعارعان.
جارى ساقىپجامال «حالىق جاۋىنىڭ ايەلى» رەتىندە 1938-1946 جىلدارى «الجير» لاگەرىندە ايداۋدا بولدى, قىزى الما 8 جاستا, ۇلى جاڭارت 4 جاستا ەكەن. قاتال تاعدىر ەكەۋىن ەكى جاققا ايىرىپ جىبەرگەن. تەكتىنىڭ ۇرپاعى تەگىن بولمايدى, الما زاراپقىزى پ.ي.چايكوۆسكي اتىنداعى بالالار مۋزىكا ۋچيليششەسىن ۇزدىك ءبىتىرىپ, الماتى مەملەكەتتىك كونسەرۆاتورياسىن قىزىل ديپلوممەن تامامداعان. بار عۇمىرىن ونەرگە ارناعان. ال ۇلى جاڭارت قىرعىزستانداعى بالالار ۇيىنەن قاشىپ شىعادى. جولدا شوتپاي ەسىمدى اقساقالعا جولىعادى. كوپتى كورگەن كونەكوز شوتپاي اقساقال جاڭارتتى باۋىرىنا باسقان. ءسويتىپ, قىرعىزستاندا عۇمىر كەشىپ جۇرگەن حابارىن اناسى ەستيدى. ادەيىلەپ ىزدەپ بارىپ, كەۋدەسىندەگى قالدان بالاسىن تانيدى. تۋعان جەرىنەن ادەيىلەپ انىقتاما العىزىپ, جاڭارت زاراپ ۇلى دەپ جازعىزادى. ءسويتىپ, تەكتىنىڭ تۇقىمى ەلىمەن قايتا قاۋىشقان.
زاراپ تەمىربەك ۇلى قۇيرىقتى جۇلدىزداي اعىپ وتكەن ماعىنالى دا جارقىن ومىرىندە نەبارى 12 جىل عانا قوعامدىق, پارتيالىق جۇمىسقا ارالاسقان ەكەن. از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە ەلگە ونەگە كورسەتىپ, كەيىنگىگە ماڭگىلىك مۇرا بولاتىن دۇنيە تاستاپ كەتتى.
اقمولا وبلىسى