ۇلت كيەسى: سوعىس ورتىمەن شىر ەتكەن ءسابي نەمەسە العاشقى سىر

ءبىر عاجابى, اۋىلدىڭ جانىندا مەك­سيكا فيلمدەرىندە كورسەتىلەتىن ەجەلگى تاۋ تۇنەرىپ تۇر. ولاي دەيتىنىم, عاسىرلار بويى تابيعاتتىڭ نەبىر قيتۇرقى مىنە­زىن باسىنان كەشكەندىگى تاستارى مۇجىل­گەندىگىنەن بايقالادى. ايتسە دە تالاي تاريحي سىرلاردى قوينىنا تىعىپ, تىمىرايىپ جاتقاندىعى انىق.

مىنە, وسىنداي وركەنيەتتەن اۋلاقتا جاتقان, قوڭىرقاي تىرشىلىگىمەن وزدەرىن باقىتتى سانايتىن قازاقى ورتادا 1941 جىلدىڭ ماۋسىمىنىڭ 22-جۇل­دى­زىن­دا, شامامەن تاڭعى 7-دە جارىق دۇ­نيە­گە قالىبەكتىڭ ۇلى كەلدى. ناق وسى ساتتە گەر­مانيا فاشيستەرى كەڭەس ودا­عىنا تۇت­قيىلدان شابۋىل جاساپ, ەكىنشى دۇ­نيە­جۇزىلىك سوعىستى باستاعان بولاتىن.

البەتتە سول ساتتە ءسابيدىڭ اتا-اناسى سوعىس وتى تۇتانعانىن ەستىگەن جوق ەدى. جازۋشى اعانىڭ ەستەلىگىندە ايتىلعانداي, اۋىل ادامدارى سوعىستىڭ باستالعانى تۋرالى جامانات حاباردى ەستىگەن جوق, ەسىتسە ەسىمىن باسقاشا اتار ما ەدى. اكەسى «سوفى» دەپ ءۇش رەت قۇلاعىنا سىبىرلادى. سوفى – دانىشپان, دانا دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. ءسىرا, اكەسى ۇلىنىڭ بي, شەشەن, نە قالامگەر بولعانىن قالاعان شىعار.

ەكى كۇن بويى شىلدەحانا تويىندا ءماز-مەيرام بوپ جۇرگەن اۋىل حالقى ءۇشىنشى كۇنى جەتپىس شاقتى ازاماتتى جىلاپ ءجۇرىپ مايدانعا شىعارىپ سالعان.

البەتتە سوعىس سالعان اۋىرتپالىق سال­دارىنان سوفىلار تىم ەرتە ەسەيدى. بالا­لىقتىڭ بال كۇلكىسى, شاتتانۋ, الاڭسىز ويناۋ دەگەندى ولار كورگەن دە, بىلگەن دە ەمەس.

سوفەكەڭنىڭ اۋىلىنا اقادىر جاعى­نان ات باسىن تىرەگەن سوڭ, وڭ جاقتاعى دالا جولىنا تۇسسەڭىز, ەلۋ شاقىرىمنان ءارى قاراي بەتپاقدالاعا ەنەسىز. قاراعاندى مەن جامبىل وبلىستارىنىڭ تۇيىسكەن تۇسى تاياتقان-شۇناقتا قازاقتىڭ باس باتىر­لارىنىڭ بىرەگەيى اعىباي قوڭىر­باي ۇلى جەرلەنگەن. ۇزەڭگىلەس دوستارى دۋلات, شوپات پەن مامىت باتىرلاردىڭ بەيىتتەرى دە سول ماڭدا.

جازۋشى اعامىز دا بالا كەزىنەن قاسيەتتى جەردى ارالاپ, قارتتارعا ەرىپ, دۇعاعا قاتىسىپ, قازىرگى بالالار ءمان بەرمەيتىن تاريحي شەجىرەنى مۇقيات تىڭ­داپ ءوستى. سول كەزدەگى باتىرلار جا­يىن­داعى حيسسالار بالا سوفىنىڭ كوكى­رەگىنە ۇلتىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك سە­زى­مىن ۇيالاتسا كەرەك. ويتكەنى ول ءومىر بويى تەك ءوز ۇلتىنا قىزمەت ەتۋمەن كە­لەدى. تۋعان جەردىڭ كيەسى بويىنا دا­رى­­عان جاس جەتكىنشەك وسە كەلە ءوز ۇل­تى­نىڭ ار-نامىسىن تەرەڭنەن تولعاپ, ءوز شىعارمالارىنداعى بۇلتارتپاس دە­رەكتى وقيعالارىمەن ءجۇز مىڭداعان, ءتىپ­تى ميلليونداعان وقىرماننىڭ وي-سا­نا­سىندا تىڭ سەرپىلىس تۋدىردى. بۇل – جاي قۇبى­لىس ەمەس, سوفى سماتاەۆ جا­­ساعان رۋحاني ­رەۆوليۋتسيا; جۇزدەگەن جىل بويى «ۇيىقتاپ جاتقان» حالىقتى ءدۇر سىلكىنتىپ وياتاتىن پوەتيكالىق قۋاتى كۇشتى, ەپيكالىق تۋىندىلار بولاتىن.

ءسويتىپ, تۋعان جەردەن باستالعان ادا­مي ماحاببات ۋاقىت وتە كەلە سوفى سما­تاەۆتى ءوز ۇلتىنىڭ كيەلى جازۋشىسىنا اينالدىردى.

 

مۇحتار اۋەزوۆتىڭ اقىلى نەمەسە ەكىنشى سىر

تاريحقا باي, تۇنىپ تۇرعان شەجىرەلى ولكەدە تۋىپ-وسكەن سوفى اعانىڭ ىشكى جان دۇنيەسىنىڭ دە رۋحاني بايلىققا تولى بولماۋى مۇمكىن ەمەس-ءتى. ادەتتە ىشتەگى تولعانىستار ەرتە مە, كەش پە, ءبارىبىر, سىرتقا شىقپاي قويمايدى.

ءبىزدىڭ باس كەيىپكەرىمىزدىڭ قالامگەرلىك جولدى قالاپ, الماتىعا وقۋ ىزدەپ بارۋى دا زاڭدىلىق. ونىڭ كىشكەنتايىنان كوزىمەن كورىپ, جۇرەگىمەن سەزىنگەن اسەر­لى جايتتارى – تاياتقان-شۇناق, قالماق­قىرعان, ورمەكشى اۋليەنىڭ «سىرعاناعى», اقجولتاي اعىباي باتىر, ونىڭ ۇزەڭ­گى­لەستەرى, اتاسى جارىلعاپ باتىر, ت.ب. قو­لىنا ەرىكسىز قالام العىزدى.

سوفى قالىبەك ۇلىنىڭ قازىنالى قارا­عاندى ولكەسىنەن كەلگەنىن, تۇبىندە تالانتتى جازۋشى بولارىن سەزگەن دانىشپان مۇحتار اۋەزوۆ «مەنىڭشە, سە­نىڭ اۋەلى ماسكەۋدەگى مەتاللۋرگياعا قاتىستى ءبىر ينستيتۋتتى تامامداعانىڭ ءجون سياقتى» دەپ اقجارما تىلەگىن ايتادى. شىندىعىندا الىپ وندىرىستەردى كورگەن, كورىپ قانا قويماي, سول جەردە ەڭبەك ەتكەن تالانتتى جاستىڭ كوپ-كوپ نارسەنى كوڭىلىنە تۇيەرى داۋسىز ەدى.

ستۋدەنت سوفى دا ەش سوزگە كەلگەن جوق, ۇلاعاتتى ۇستازىنىڭ ايتقانىن ەكى ەتپەي ورىندادى. ماسكەۋدىڭ بولات جانە كەن قورىتۋ ينستيتۋتىن ءبىتىرىپ شىقتى.

1961 جىلى ءوزىنىڭ ۇسىنىسىن قابىل ال­عان قازمۋ-ءدىڭ ستۋدەنتى سوفىعا مۇحتار ومارحان ۇلى اعاسى ريزاشى­لىق كوڭىلمەن تومەندەگى حاتتى (قۇ­جات جازۋشىنىڭ جەكە مۇراعاتىنان الىنعان – ا.س.) جازادى:

 

قابىل الساڭ, قاپى قالماسسىڭ

سارىبالا, سەن جازۋشى بولام دەپ ءجۇرسىڭ عوي. سول بولاشاق تىرلىگىڭە دەمەۋ بولار ءۇش تاراۋ اقىلىمدى ايتايىن. قا­بىل الساڭ, قاپى قالماسسىڭ.

اراقتى ءاۋ باستا ەم-دوم ءۇشىن شىعار­عان. ازداپ ىشسەڭ – ءدارۋ, كوپ ىشسەڭ − ۋ. جونىمەن تاتا بىلسەڭ, ارتىقتىق ەتپەيدى ول. ال قاتاڭ ەسكەرتەرىم: تەمەكىگە جولاما! ادام اعزاسىن ارىلماس دەرتكە ۇشىراتاتىن كەسىرلى كەسەلدىڭ ەڭ زياندىسى. بۇل ءبىر.

جازۋشىنىڭ وتە ءبىر باعا جەتپەس قۇن­دىسى – ۋاقىتى. وسى قۇندىنىڭ اسا قاس جاۋى – كارتا دەيتىن ازارتى مول ويىن. ول نەمەڭ – ۋاقىتىڭدى ۇرلاۋمەن قوسا دوستارىڭنان اجىراتاتىن زاندەمىنىڭ ءوزى. ويتكەنى ۇتىلساڭ – اقشاڭ بولماي, بەرە الماۋىڭ مۇمكىن. ۇتساڭ – قولما-قول الا الماي, ارالارىڭ سۋىسىپ كەتۋى عاجاپ ەمەس. سوندىقتان كارتادان اۋلاق بول.

ۇشىنشىدەن, ءبىزدىڭ جاساعان قاتەلىك­تەرىمىزدى قايتالاماڭدار. جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىپ جۇرگەنىمىزدە قازاق قىزدارى ورتالاۋ مەكتەپتى دە بىتىرمەيتىن ەدى. سودان با, «تەڭ-تەڭىمەن» دەگەنگە اۋلەكىلەنىپ «قولىمىز جەتكەنىمىز» ورىس قىزىنا, ودان كەيىنگىلەرىمىز تاتارعا, باسقا ۇلت بويجەتكەندەرىنە ۇيلەندىك. ۇلتتىڭ ۇلت بولىپ ۇيۋى بەسىكتەن باستالارىنا ءمان بەرمەپپىز. ال ۇلتتىڭ ۇلىلىعىن ساقتاۋ ءۇشىن ءوز جۇرتىڭنىڭ ارۋىمەن باس قوسۋدىڭ اسا قاجەتتىگىن كەشىگىپ سەزىپ, سان سوعىپ ءجۇرمىز. سەندەر ەلدەن الىستا جۇرسىڭدەر. بۇگىندە قازاعىڭنىڭ وقىعان قاراكوزدەرى جەتكىلىكتى. ءبىزدىڭ قاتەلىگىمىزدى تۇزەتۋگە تىرىسىڭدار.

سولاي, سوفى بالام. كەڭەسىمە قۇلاپ تۇسپەسە دە, قۇلاق اسار ۇرپاق بولسا ەكەن دەيتىن تىلەگىمنىڭ ءبىر پاراسى وسى.

مۇحتار اۋەزوۆ,

ماسكەۋ, 1961 جىل.

 

سوفى اعا ماسكەۋدىڭ بولات جانە كەن قورىتۋ ينستيتۋتىن 1966 جىلى ءبىتىرىپ شىقتى. سول كەزدەگى وداقتىڭ زاڭىنا سايكەس ينجەنەر ماماندىعىن يگەرەتىن ستۋدەنتتەر تەوريا مەن تاجىريبەنى ۇش­تاستىراتىن, ياعني وندىرىستە ەڭبەك ەتەتىن. جازۋشىلىقتى ارمانداعان, بىراق, ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ اقىلىمەن تەحنيكالىق جوعارى وقۋ ورىنىندا وقىپ جاتقان قازاق جىگىتى ماسكەۋدىڭ «سەرپ ي مولوت» زاۋىتىندا سلەسار, كەيىننەن شويىن قۇيۋشى بولىپ جۇمىس ىستەدى. تۋلا مەن قاراعاندى مەتاللۋرگيا كومبيناتتارىندا ەڭبەك ەتىپ, تاجىريبە جيناقتادى.

 

«جارقىرايدى تەمىرتاۋدىڭ وتتارى» نەمەسە ءۇشىنشى سىر

حرۋششەۆ زامانىندا تەحنيكالىق جو­عارى وقۋ ورىنىن ءبىتىرۋ وڭاي بولماي­تىن. ويتكەنى كەز كەلگەن ستۋدەنت ءوندىرىس وشاعىنان اينالىپ وتە المايتىن. تاجى­ريبە جيناقتاۋ كەزىندە سوفەكەڭ دە تەمىر­تاۋداعى قازاقستان ماگنيتكاسىندا ءجۇردى. اعا گورنوۆوي نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن سونداي قاربالاس ءساتتىڭ بىرىندە تانىستى.

– سوفى, – دەدى كاسىپقوي مەتاللۋرگ, – ءوزىڭ دە بىلەسىڭ. بىزدە ماسكەۋدەن وقىپ كەلگەن مامان تاپشى. بىتىرگەن سوڭ بىزگە جولداما الساڭشى. بىرگە ەڭبەك ەتەيىك. مۇندا قازاعىمىز از بوپ تۇر.

سول كەزدەگى ەڭبەك ادامى, بۇگىنگى ەل­­­باسى ايتسا ايتقانداي ەكەن, ءوز ۇلتى­مىز­دىڭ جىگىتتەرى ساناۋلى بولىپ شىقتى.

 راسىندا قازاق دالاسى بۇرىن مۇن­داي الىپ ونەركاسىپ ورنىن كورمەگەن. سالىنىپ جاتقان قۇرىلىس دەگەنىڭىز ءۇيى­لىپ جاتقان تاۋ سياقتى. جاۋىرتاۋ ەتە­گىندە كۇنى-ءتۇنى شىرقالىپ جاتقان ەڭبەك سيمفونياسىنا سۇيسىنە قاراپ تۇرىپ, مىڭ­داعان ىستىق گرادۋستا بۇرق-سارق قاي­ناپ, اقىرىندا وزەن ءتارىزدى اعىپ جات­قان شويىندى كورگەندە ءوزىڭ دە بىلەك سى­بانىپ, گورنوۆوي (شويىن قورىتۋشى) نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جانىندا بەرى­لىپ جۇمىس ىستەگىڭ كەلەدى. نە وتىرا قالىپ, تاريحي شىعارما جازۋعا اڭسارىڭ اۋادى. سوفى اعانىڭ «الاۋ» اتتى پوۆەسى وسىنداي تابيعي اسەردەن تۋعان بولۋى مۇمكىن. «استانا وتتارى» اتتى تۇڭعىش ولەڭدەر جيناعى دا مەتاللۋرگياداعى تىڭ شابىتتان سوڭ دۇنيەگە كەلگەن-اۋ, ءسىرا.

نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ مە­تاللۋرگيا سالاسىنداعى تىنىمسىز ەڭ­­­بەگىنىڭ قىر-سىرىن, ونىڭ قارا جۇ­مىس­تان باستالعان ءومىرىنىڭ ءوسۋ جولدارىن سو­فەكەڭدەي ەشكىم انىق بىلمەسى حاق. باز بى­رەۋلەر «وسىنداي تانىسى بولا تۇرا سو­­فەكەڭ نەگە مەمسىيلىقتان قاعىلىپ ءجۇر؟» دەگەن قازاقبايشىلىق سۇراق قويا­دى. گاپ مىنادا: سوفى اعا ومىردە ەشكىمگە جاع­دايىن ايتىپ, ءوتىنىش جاساپ كورگەن ەمەس.

جازۋشى پرەزيدەنت دوسىنا «ماعان كو­مەك بەرمەدىڭ» دەپ رەنجىگەن ەمەس, پرە­زيدەنت بولسا, «سوفى ماعان ءوتىنىش ايتپادى» دەپ تىمسىرايا قالعان ەمەس. نەگە؟ ويتكەنى ەكەۋى دە بىلەدى: شىن­دىق­تىڭ تۇبىندە تاستى دا جارىپ شىعاتىنىن.

قاراعاندى مەتاللۋرگيا كومبي­نا­تىندا ءبىراز ۋاقىت ەڭبەك ەتكەن سوڭ قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ مەتاللۋرگيا جانە كەن-بايىتۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا اۋەلدە ينجەنەر, كەيىننەن اعا ينجەنەر قىزمەتىن اتقاردى سوفەكەڭ.

ۋاقىت-پاتشا ءوزىنىڭ دەگەنىنە جەتتى. 1968 جىلى سوفى اعا جۇرەك قالاۋى بو­يىنشا قالامگەرلىككە ءبىرجولا دەن قويدى. «جۇلدىز» جۋرنالىندا بىرنەشە ءبولىمدى باسقاردى. ونىڭ وسى ءبىر سان تاراۋلى, اۋىر مىندەتتى ابىرويمەن اتقارعاندىعىن جانە تالانتتى جازۋشى ەكەندىگىن كەزىندە ر.بەردىباي, ش.ەلەۋكەنوۆ, س.قيراباەۆ, ت.سىدىقوۆ, ز.سەرىققاليەۆ سياقتى سىنشىلار جوعارى باعالادى.

كوپ ۇزاماي ينجەنەر-مەتاللۋرگ جازۋ­شىنىڭ العاشقى كىتاپتارى كوكتەمدە تۋعان ولكەسىنە ساعىنىپ جەتەتىن قارلى­عاشتارداي ءار وقىرماننىڭ ۇيىنە رۋحاني ۇياسىن تۇرعىزا باستادى...

 

«ەلىم-اي» – ەل تاريحى نەمەسە ءتورتىنشى سىر

اقيقاتىن ايتۋعا ءتيىسپىز, سوفى سما­تاەۆتىڭ 1970 جىلى باسپاعا ۇسىنعان جاڭا رومانى «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ ەكى سانىندا باسىلىپ, كەيبىر ارىپتەستە­رى ءۇشىن كۇتپەگەن سەنساتسيا بولدى. ەش­­كىم ينجەنەر-جازۋشىدان مۇنداي شى­عارماشىلىق ەرلىكتى كۇتپەسە كەرەك. ءيا, بۇل شىن مانىندەگى ەرلىك ەدى. ءىلياس ەسەن­بەرليننىڭ «كوشپەندىلەرىنەن» كەيىن تاريحي تاماشا تۋىندى پايدا بولارىنا ەشكىم سەنبەسە كەرەك. اۆتوردىڭ العاشقى كىتابىنىڭ سەگىز جىل بويى باسپادا شاڭ باسىپ جات­قاندىعى سوندىقتان دا بولار. كورەالماۋشىلاردىڭ دا وزىندىك تۇ­جىرىمى بولماي قويعان جوق. اركىم وزىن­شە بولجام ايتتى.

الايدا قازاقى قىزعانىش سەزىمى سوفى اعامىزدىڭ شىعارماشىلىق شابىتىنا توسقاۋىل قويا المادى. قالامگەرلىك قۋاتىن باسەڭدەتە المادى. ساعىن سىندىرا المادى. كەرىسىنشە, ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز دومنا پەشىندە قىز-قىز قايناعان قۇ­رىشتاي شىڭدالىپ, «ەلىم-ايىن» تري­لوگياعا جەتكىزۋ ءۇشىن ەسەلى ەڭبەك ەتتى.

سماتاەۆتىڭ قۇدىرەتى سوندا: قازاق ­حال­قىنىڭ باسىنا تۇسكەن قايعى-قاسى­رەت­كە تولى جىلداردىڭ كارتيناسىن ءتىل شە­بەر­لىگىمەن, وقيعانى بايانداۋداعى تاپ­قىرلىعىمەن, شىنايى وبرازدارىمەن, عا­جاپ اقىندىعىمەن, ت.ب. ەرەك­شە ستي­لىمەن جۇزدەگەن جىلدان سوڭ قاي­تادان قازاق اتاۋلىنىڭ ساناسىن جاڭ­عىرت­تى. وكىنىشتىسى سول: ءالى كۇنگە دەيىن سوفەكەڭنىڭ «اقتابان شۇبىرىندى, القا­كول سۇلاما» زامانىن سۋرەتتەيتىن «ەلىم-ايىن» قازاقستاندا كوركەم فيلم ەتىپ شىعاراتىن بىردە-ءبىر رەجيسسەردىڭ تۋماعاندىعى.

رومانداعى باستى كەيىپكەرلەر – جاڭ­گىر سۇلتان, وشاعان بي, قازىبەك بي, بو­گەنباي, رايىمبەك, ولجاباي, ت.ب. تاريحي تۇل­عالاردىڭ وبرازدارى كەز كەلگەن وقىر­ماننىڭ ار-نامىسىن وياتادى, ءبىر تۋ­دىڭ استىنا بىرىگۋگە شاقىرادى. ال قۋات پەن جومارت باتىرلاردىڭ وتباسى باسى­نان كەشكەن قايعىلى وقيعالار سول كەزدەگى قازاقتىڭ بارىنە ورتاق ەكەندىگىن تۇيسىنەسىز.

قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى عابيت مۇ­سىرەپوۆ: «قازاق پروزاسىنىڭ ەندىگى بۋى­نىنىڭ كوش باسىندا «ەلىم-اي» روما­نىنىڭ اۆتورى – سوفى سماتاەۆ تۇراتىنى ءسوزسىز», دەپ باتىل تۇجىرىم جاساسا;

سول كەزدەگى مەملەكەت باسشىسى دىن­مۇ­حا­مەد قو­ناەۆ: «مۇحاڭنىڭ» اباي جولىنان» كە­يىن سونداي كەسەك تۋىندىلار جازىلماي كەتتى دەپ اۋزىمىزدى قۇر شوپپەن ءسۇرتىپ كەلدىك قوي… «حالقىم! ەلىم!» دەيتىن جۇ­رەگىڭدى تانىدىم, تاپتىم, ۇلىم. « ۇلىم» دەگەنىمدى دۇرىس ۇق, سوفى-جان», دەپ ىرزاشىلىعىن ءبىل-­ دىرگەن.

قىرعىزدىڭ اسقاق جازۋشىسى شىڭ­عىس ايتماتوۆ: «سوفىنىڭ «ەلىم-اي» دي­لوگياسى – ىستىق جۇرەكپەن, شەبەر دە شە­­شەن تىلمەن, زەرەك زەردەمەن جا­زىل­­عان, ازاماتىن ەرلىككە, الەۋمەتىن بىر­­لىككە شا­قىرۋىمەن اسەرلى تۋىندى. ويت­كەنى وتكەن كۇندەردىڭ وكپەسىن سىققان قاسى­رەتىنەن قانى سورعالاعان حالقىن سۋىرىپ العان سول بىرلىك بۇگىن دە كەرەك», دەپ قۋا­نا الەمگە جار سالسا;

جاۋىنگەر جازۋشى قالمۇقان يساباەۆ: «اقتابان شۇبىرىندى وقيعاسىن تۇڭعىش رەت قاعازعا ءتۇسىرىپ جاريا ەتۋشى وسى سوفى بولاتىن. قالايدا ول ءوز شىعارمالارى-­ مەن حالقىمىزدى وزىنە-ءوزىن تانىتىپ, ەڭسە­سىن كوتەردى عوي», دەپ شىندىقتى جايىپ سالدى.

ءبىر شىندىق بار: كورەالماۋشىلارى «سوفى سماتاەۆتىڭ ەسىمىن شىعارمايمىز, جوعارى ماراپات الۋىنا جول بەرمەيمىز» دەپ قانشا كەرگىسە دە, باسقا شىعارمالارىن ايتپاعاننىڭ وزىندە, جازۋشىنىڭ «ەلىم-ايى» جىل وتكەن سايىن ادامزاتتىڭ رۋحاني ساناسىنىڭ بيىك شىڭدارىنا قا­راي كوتەرىلە تۇسپەك. سوفى سماتاەۆ ەسىمى كوپ ۇزاماي الەم ادەبيەتىنىڭ الدىڭعى كوشى­نەن ورىن الارى ءسوزسىز. ويتكەنى سوفەكەڭ ءوزىنىڭ شەدەۆرى ارقىلى وزىنە ماڭگىلىك ەڭسەلى ەسكەرتكىش ورناتىپ قويعان كلاسسيك قالامگەر.

ءبىز وسىعان سەنەمىز.

 

ۇلتتىق مۇددە ءۇشىن كۇرەس نەمەسە بەسىنشى سىر

قازاق ادەبيەتىندە «ەلىم-اي» اتتى تا­ريحي شىعارماسىمەن رۋحاني سىلكىنىس, سىلكىنىس ەمەس-اۋ, رەۆوليۋتسيا جاساعان سو­فى سماتاەۆتىڭ «باردى قاناعات تۇ­تىپ», ءۇنسىز قالۋى مۇمكىن ەمەس-ءتى. ويت­كەنى ادالدىقتى جان-تانىمەن سۇيە­تىن كەيىپكەرىمىزدىڭ بولمىس-ءبىتىمى, تا­بيعي مىنەزى جاعىمپازداردى, وتىرىكشى-سۋايت­تاردى, ءوز مۇددەسىن ۇلت مۇددەسىنەن جوعارى قوياتىن جەمقورلاردى جەك كورەتىن.

1984 جىلى قازاقستان كومپار­تيا­سىنىڭ ورتالىق كوميتەتى مادەنيەت ءبو­لىمىنىڭ سەكتور مەڭگەرۋشىلىگىنە سوفى سما­­تاەۆتى شاقىرعاندا «ايتقانىن بۇل­­­جىتپاي ورىندايتىن قىزمەتكەر» دەپ دا­مە­لەنسە كەرەك. اقيقاتىن ايتۋعا ءتيىس­پىز, قارىمدى قالامگەر ۇلتارالىق قا­تىناس, ادەبي-مادەني ءومىر, ونەر, ت.ب. وزەك­­تى ماسەلەلەردى شەشۋ بارىسىن­دا ءا دە­گەننەن ءوزىنىڭ ادالدىعىمەن كوز­گە ۇرىن­دى. ادىلەتسىزدىككە جول بەر­مەدى. تا­لانت­تىلاردى قورعادى, ءتيىستى مەكە­مەلەردىڭ قامقورلىققا الۋىن قاداعالادى. ءسويتىپ, رەسپۋبليكاداعى يدەولوگيا جۇ­مى­سىنىڭ جاقسارۋىنا وزىندىك ۇلەسىن قوستى.

مىنە, ءبىزدىڭ كەيىپكەر جازۋشىمىز ءدال وسى كەزەڭدە قولىنداعى بيلىگىن پايدالانىپ, ۇلتتىق مۇددە ءۇشىن كۇرەسىن باس­تادى. كەيبىر لاۋازىمدى شەنەۋنىك ءتا­رىزدى جەكە باسىنىڭ قامىن ويلاۋ­مەن شەكتەلگەن جوق. ونىڭ دالەلى: 1986 جىل­عى جەلتوقسان كوتەرىلىسىندەگى سوفى اعامىزدىڭ ازاماتتىق ەرلىگى. ۇلت بولا­شاعى ءۇشىن باسىن قاتەرگە تىككەندىگى.

وسى ءسات بەلگىلى جازۋشى عابباس قا­بىش­ ۇلىنىڭ «تازا ادام تازا جولمەن جۇ­رەدى» اتتى ەستەلىگىنەن («تۇركىستان» گازەتى, 8 جەلتوقسان, 2011 جىل) ءۇزىندى كەل­تىرسەك, ايتپاق ويىمىز ۇعىنىقتى بولار:

«د.قوناەۆتىڭ ورنىنا سىرتتان گ.كول­­بين دەگەننىڭ اكەلىپ قويىلعانىنا نا­رازىلىق بىلدىرگەن الماتىلىق جاس­تار­­دىڭ ورتالىق الاڭعا جينالا باستا­عا­نىن العاش بايقاعان, ولاردىڭ اراسىنا ءبىر ەمەس, بىرنەشە رەت بارىپ, ارانداپ قال­ماۋلارىن وتىنگەن قىزمەتكەرلەردىڭ ءبىرى – سوفى. جازۋشى سوفى سماتاەۆتى تانيتىن جاستار ونى ءار جولى قورشالاپ الىپ, وزدەرىن الاڭعا الىپ كەلگەن ورەپكى وي سۇراقتارىن قويدى: «شەتتەن كولبين دەگەندى اكەلگەندەرى قالاي؟!. قازاقستاندى باسقاراتىن نە قازاق, نە ورىس وزىمىزدەن تابىلماعانى ما؟!. ماسكەۋ ءبىزدى قاشانعى بيلەپ-توستەي بەرەدى؟!. ەندى نە بولادى, نە ىستەۋىمىز كەرەك؟!» دەستى. قالامگەر اعا ولاردى ءتۇسىنىپ, ورىندى ساۋالدارىنا ورنىقتى جاۋاپ قايتاردى: «پارتيانىڭ وكتەم ەكەنىن بىلەسىڭدەر, ول بۇل شەشىمىن ەندى وزگەرتپەيدى. سەندەر ويلانىڭدار, اشۋعا جەڭدىرمەڭدەر. كولبين بىرەر جىلدان كەيىن كەتەر, باسشى وزىمىزدەن بولار. ءسال شىداڭدار, اينالايىن, ءىنى-قارىنداستارىم, سابىر ساقتاڭدار, ويلانىڭدار, تاراڭدار, ارانداتۋعا ۇرى­نىپ قالماڭدار, بۇلار سەندەرگە قارسى كۇش قولدانۋدان تارتىنبايدى», دەدى.

 جەلتوقساندىق جاستاردى قورعاي­مىن دەپ پارتيا باسشىلارىنا قارسى شىق­قاندا, لاۋازىمى جوعارىلاردىڭ كوبى كەكشىل كەلەدى, وعان سول كەزەڭدە سوفىنىڭ دا كوزى جەتتى. «ۇلتارالىق جاعدايدى جاق­سارتۋىمىز كەرەك» دەپ سەبەپ تاپقان كولبين ءبىر اپتادان كەيىن ونى اقتوبە وبلىسىنا جۇمسادى. كاماليدەنوۆكە باعىنباعانى بار, ۋستينوۆتىڭ نە دەپ جامانداپ قويعانىن دا يت ءبىلسىن, ايتەۋىر, كەلىمسەك «كوسەم» – ونى قىرىنا العان ەدى. «دەنساۋلىعىم سىر بەرىپ ءجۇر, جا­قىن وبلىستاردىڭ بىرىنە بارايىن» دە­گەنىن قۇلاعىنا ىلمەي: «اقتوبەگە با­رۋىڭ كەرەك!» دەپ قاسارىستى. ون شاقتى كۇن­گە سوزىلعان ساياسي سارساڭدا جۇيكەسى شاباقتالعان سوفى سول كۇنى, قىزمەت ۇس­تىندە, جۇرەك تالماسىنا (ينفاركت) ۇشى­راپ, جەدەل جاردەممەن اۋرۋحاناعا جەت­كىزىلدى.

ادەتتە, لاۋازىمى جوعارىلاردىڭ كو­بى قولاستىنداعىلاردىڭ حال-احۋالىن, دەن­ساۋلىق جاعدايىن ويلاي قويمايدى. سو­فىنىڭ وعان دا كوزى جەتتى. ايداعان جاعىنا جۇرمەگەن «قىڭىر سماتاەۆ» ­اۋرۋحانادان شىققان سوڭ كولبيندىك قارا مىلتىقتىڭ قاراۋىلىنا قايتادان ىلىكتى. ارادا ءبىر اپتا وتكەندە كولبين مەن كا­ما­ليدەنوۆتىڭ تاپسىرۋىمەن ورتالىق كو­ميتەتتىڭ ۇگىت-ناسيحات, مادەنيەت بو­لىمدەرىنىڭ ءۇش «مىقتىسى»: «سوفى سما­تاەۆ جولداس پارتيا باسشىلارىن تىڭ­دامايدى, مىندەتىن دۇرىس اتقارماي­دى, ۇلتشىلدىق پيعىلى باسىم» دەپ بەتالدى كىنا تاققان جازباشا مالىمدەمە جاساپ, ونىڭ ءتارتىبى ورتالىق كوميتەت حاتشىلارىنىڭ ماجىلىسىندە قارالاتىن بولدى. ماجىلىستە الگى ءۇش «مىقتىنىڭ» باياندامالارىنان كەيىن كولبين بىردەن: – تۇسىنىكتى بولدى, كانە, سماتاەۆقا قان­داي جازا قولدانۋ كەرەك, ايتىڭىز­دار! – دەيدى, قاراقوشقىل بەتىنىڭ تۇگى تىك تۇرىپ. سوفى سوڭعى ءسوزىن ايتۋعا حاقى با­رىن پايدالانىپ, اناۋ ۇشەۋدىڭ جاماۋ-جاسقاۋلى پىكىرلەرىنىڭ سۋىن سىعىپ, ءىلىپ الار ەشتەڭەسى جوعىن كورسەتىپ بەرەدى. ۇشەۋدىڭ ءبىرى (قازەكەڭ) سيپاقتاپ: – سولاي جازۋ كەرەك دەپ تاپسىرعان سوڭ... – دەپ سۇلكيە تۇرەگەلگەندە ورتالىق كوميتەتتىڭ ەكىنشى حاتشىسى ساعيدوللا قۇباشەۆ وعان زىلدەنە قاراپ: – مىڭگىرلەمەڭىز, وتىرىڭىز! ويلى ادام جالا جابۋمەن اۋەستەنبەس بولار! – دەيدى, ادەيى قازاق تىلىندە سويلەپ. جالما-جان اراشاشى بولعىسى كەلىپ اۋزىن اشا بەرگەن ۋستي­نوۆتىڭ دەرتەسىن ساكەڭ: – ۆسە پونياتنو, ساديتەس! – دەپ ءبىر-اق قايىرىپ, سوفى­نى كولبيندىك جازادان قورعاپ قالىپتى. ءىنىنىڭ ازاماتتىق قاسيەتىن تانىعان ساكەڭ­دەي اعا كوپ بولسا عوي, شىركىن!

كەراۋىز كەلىمسەكتىڭ قۇزىرىندا ەن­دى جۇرگىسى كەلمەگەن سوفى سول «مىڭگىر ءما­جىلىستىڭ» ەرتەڭىندە ەكىنشى ءوتىنىشىن جازىپ, «اق ۇيدەن» اۋلاق كەتتى. ءبىرىنشى رەت ءوتىنىشتى اۋرۋحانادا جاتقانىندا جازعان ەدى, بىراق «قۇدايلار» ەسكەرمەيدى, ويتكەنى ولار «تومەندەگى» كوممۋنيست سماتاەۆقا ەسە جىبەرمەۋ ءۇشىن وعان شارا قولدانۋعا اسىققان بولاتىن. سوفى بىردە كولبيننىڭ كادر ساياساتىنداعى سولاقايلىعىن بەتىنە باسقان. «مەنى سىنايتىنداي سەن كىمسىڭ؟!» دەپ تەبىتكەنىنە سوفىنىڭ: «سىناۋعا حاقىم بار, ءسىز بەن ءبىز – ءبىر پارتيانىڭ مۇشەسىمىز!» دەگەن وق-ءسوزى كولبيننىڭ قارا جۇرەگىنە قادالىپ قالعان...

سوفى «اق ۇيدەگى» الاپەس تىرلىكتەن ازات بولىپ, قالامىن قولعا بىرىڭعاي الدى.

وسى ءبىر ەرلىككە تولى وقيعانىڭ وتكە­نىنە دە 35 جىل ۋاقىت ءوتىپتى.

وكىنىشتىسى سول: قازاقستان وقىر­مان­دارى اقيقاتشىل سوفى سماتاەۆتىڭ ۇلت­تى قالاي ءسۇيۋ كەرەكتىگىن دالەلدەگەن قاي­سار­لىعىن ەندى عانا ەستىپ, تاڭعالىسىپ جاتىر...

 

ايتباي ساۋلەبەك