كيتو/مادريد. ۇلى دەرجاۆالار باسەكەسى, كسەنوفوبيالىق ۇلتشىلدىق, قازىرگى تاڭداعى ەكولوگيالىق قاتەرلەر, كوروناۆيرۋس پاندەمياسى سەكىلدى زاماناۋي قاتەرلەر جاھاندىق باسقارۋ پروبلەمالارىن كورسەتەدى. وسىنداي ماسەلەلەرگە قارسى تۇرۋ ءۇشىن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى انتونيو گۋتەرريش بىلتىر باس اسسامبلەيانىڭ وتىرىسىندا الەم ليدەرلەرىن «باقىتتى بولاشاقتى» قامتاماسىز ەتۋگە شاقىرىپ, بۇۇ-نىڭ 75-ءشى دەكلاراتسياسىندا قامتىلعان اۋقىمدى مىندەتتەمەلەردى ىلگەرىلەتۋگە قادام جاساۋدى ۇسىندى.
باس حاتشىنىڭ كوپتەن كۇتكەن «ورتاق كۇن ءتارتىبىمىز» اتتى ەسەبى الداعى قىركۇيەك ايىنا جوسپارلانعان. ەسەپ بەرۋدە ايتىلعان ۇسىنىمداردى تارازىلاپ, ونى جۇزەگە اسىرۋدا ەڭ ءتيىمدى يدەيالاردى ويلاستىرا وتىرىپ قابىلداۋ قاجەت. سوندىقتان كوپتەگەن قاتىسۋشىنى تارتاتىن ينكليۋزيۆتى جاھاندىق باسقارۋ جونىندەگى دۇنيەجۇزىلىك سامميت وتكىزۋ تۋرالى ۇسىنىستى قولدايمىز.
بىلتىرعى قىركۇيەك ايىندا باس اسسامبلەيانىڭ 75 جىلدىق مەرەيتويلىق جينالىسىندا ءسوز سويلەگەننەن بەرى گۋتەرريش «جەلىلىك كوپجاقتىلىقتىڭ» قاجەتىن بىرنەشە رەت اتاپ ءوتتى. وندا «بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ وتباسى, حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارى, ايماقتىق ۇيىمدار, ساۋدا بلوكتارى جانە باسقالارى بىرلەسىپ ءارى ءتيىمدى جۇمىس ىستەيدى», دەدى ول. بيىلعى 24 ساۋىردە حالىقارالىق كوپجاقتىلىق پەن بەيبىتشىل ديپلوماتيا كۇنىندە ول «ازاماتتىق قوعامعا, بيزنەسكە, جەرگىلىكتى جانە ايماقتىق بيلىك ورگاندارى مەن باسقالارعا سۇيەنەتىن, سونداي-اق بيلىكتى كەڭىرەك جانە ءادىل بولەتىن ينكليۋزيۆتى كوپجاقتىلىققا» شاقىردى.
كوپجاقتى جۇيەنىڭ شيەلەنىسۋىن جانە بۇۇ-نىڭ الەمدەگى شۇعىل جاھاندىق ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن 193 مۇشە-ەلدەن بولەك تالانتتار تارتىپ, تىڭ رەسۋرستار پايدالانۋى قاجەتتىگىن ەسكەرسەك, گۋتەرريشتىڭ ءوتىنىشى ءدال ۋاقىتىندا ايتىلىپ وتىر. بىراق Covid-19 پاندەمياسىنان كەيىن احۋالدى قالپىنا كەلتىرۋگە تالپىنىس پەن الەمدىك كوشباسشىلاردىڭ ەرەجەلەرگە نەگىزدەلگەن حالىقارالىق تارتىپكە سۇيەنۋگە شاقىرۋىنىڭ كوبەيگەنىنە قاراماستان, ءالى دە كوپ نارسە جاساۋ كەرەك.
اتاپ ايتقاندا, كەيبىر ساياسي ليدەرلەردىڭ قوعامنىڭ الاڭداۋشىلىعىن كۇشەيتەتىن جانە جاھاندىق ىنتىماقتاستىقتىڭ ەرەجەلەرى مەن ينستيتۋتتارىنا نۇقسان كەلتىرەتىن شەشىمدەرىنىڭ اسەرىنە قارسى تۇرۋ ءۇشىن كوپجاقتىلىق كەڭىنەن قولدانىلۋى كەرەك. بۇل كوشباسشىلار كوبىنە ءوز ەلدەرىنىڭ پروبلەمالارىنا باسقالاردى كىنالايدى. نەمەسە ۇلتارالىق پروبلەمالارمەن كۇرەسۋدەگى ءتيىمسىز, وقشاۋ تاسىلدەرى ءۇشىن باسقالاردى كىنالايدى. ءسويتىپ, قوعامدى جىكتەي تۇسەدى. الەم كوپجاقتى جۇيەگە تۇسكەن قىسىمدى ب ۇلىڭعىر قاعيداتتار نەمەسە ورىندالمايتىن ساياسي ماقساتتار ارقىلى جەڭىلدەتە المايدى.
باقىتىمىزعا وراي, باس حاتشىنىڭ جاڭاشا تۇردەگى جەلىلىك جانە ينكليۋزيۆتى كوپجاقتىلىققا شاقىرۋى وسىلايشا الەمدىك باسقارۋ نورمالارىن, ساياساتتارىن, ينستيتۋتتارى مەن وپەراتسيالارىن بايسالدى جانە ناتيجەلى تۇردە قايتا قاراۋعا يتەرمەلەيدى. وسىنداي رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ جول كارتاسى جان-جاقتى ۇكىمەتارالىق جانە كوپ مۇددەلى تاراپتاردىڭ دايىندىق ارەكەتتەرىن قامتىپ, 2023 جىلى دۇنيەجۇزىلىك سامميتتە قابىلدانۋى ءتيىس. مۇنداي جيىن بۇۇ جۇيەسىن بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىك, ورنىقتى دامۋ ماسەلەلەرىنە, ادام قۇقىقتارىنا قاتىستى قازىرگى تاڭدا كەزدەسىپ وتىرعان قيىندىقتار مەن مۇمكىندىكتەرگە ىلەسۋگە كومەكتەسۋگە باعىتتالعان.
دۇنيەجۇزىندەگى ۇكىمەتتەر مەن ۇكىمەتتىك ەمەس توپتاردىڭ كوشباسشىلارىنا سەنىم ارتىپ, سامميت عالامدىق باسقارۋ جۇيەسىن قايتا قۇرۋعا جانە مەكەمەلەردىڭ, ساياساتكەرلەردىڭ جانە ادامداردىڭ بىرلەسكەن جاڭا ورتاسىن قۇرۋعا تىرىسادى. ستيمسون ورتالىعى تاياۋدا جاريالاعان Beyond UN75: A Roadmap for Inclusive, Networked & Effective Global Governance دەپ اتالاتىن ەسەبىندە وسى ستراتەگيا جونىندە ەگجەي-تەگجەيلى مالىمەت ۇسىنادى.
«كوپجاقتىلىق اليانسى» سەكىلدى مەملەكەتتەردىڭ جاھاندىق كواليتسيالارى جانە ازاماتتىق قوعام جەلىلەرى, سونىمەن قاتار «بىزگە قاجەت بۇۇ» كواليتسياسى جانە ء«بارىمىز بىرگە» باستامالارى الەمگە قاجەت ءىس-قيمىلداردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قاجەتتى كوشباسشىلىقتى, شىعارماشىلىق يدەيالاردى جانە ديپلوماتيالىق داعدىلاردى قامتاماسىز ەتۋگە كومەكتەسەدى. وسى ورايدا, ءبىزدىڭ «وزگەرىستەر مەن ينكليۋزيۆتى قولدايتىن ايەل كوشباسشىلار توبى» مەن «مادريد كلۋبى» دا بۇۇ-نىڭ 75-ءشى دەكلاراتسياسىندا ايتىلعان ماسەلەلەردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بەرىك ءارى ماعىنالى كۇن ءتارتىبىن قولدايدى.
Covid-19 قوزعاعان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەردى شەشۋ رەتىندە «مادريد كلۋبى» بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ «ورتاق كۇن ءتارتىبىمىز» بايانداماسىنا وراي 2030 جىلعا دەيىنگى تۇراقتى دامۋ كۇن تارتىبىندەگى الەۋمەتتىك كومەكتى كۇشەيتۋ ءۇشىن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك الەۋمەتتىك دامۋ ءسامميتىن شاقىرۋدى ۇسىندى. ادامداردىڭ باستى قاجەتتىلىكتەرىنە نازار اۋدارۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ, الەۋمەتتىك قورعاۋ جانە لايىقتى جۇمىس بويىنشا الەۋەتتى, بىرلەسكەن ارەكەت جاساۋ بۇۇ-نىڭ وزەكتىلىگىن ارتتىرىپ, بۇرىنعىدان بەتەر ماڭىزدى ەتە ءتۇستى. تۇرعىنداردىڭ قاجەتتىلىكتەرىن شۇعىل تۇردە شەشۋدەن باسقا, بۇۇ ايەل ليدەرلەر توبى تاياۋدا جاريالاعان «ايەلدەر كوپجاقتىلىعى» مالىمدەمەسىندە «ۇلكەندى-كىشىلى مەملەكەتتەردە ەرلەر مەن ايەلدەردىڭ تەڭ قۇقىعىن ساقتاۋى كەرەك» ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
الەمدەگى جالعىز شىنايى امبەباپ ۇيىم – بۇۇ بۇكىل ادامزات پەن ەلدەر ءۇشىن بۇرىن-سوڭدى وسىنشالىقتى ومىرلىك ماڭىزدى بولعان ەمەس. بىراق وعان جاڭارتىلعان قيال, وزگەرمەلى جاھاندىق جاعدايلارعا جىگەرلى بەيىمدەلۋ مەن مەملەكەتكە جۇمىس ىستەيتىن جانە باسقا دا ۇيىمدى قولدايتىندار قاجەت.
دۇنيەجۇزى 26 ماۋسىمدا بۇۇ-نىڭ جارعىسى كۇنىن اتاپ وتكەندە قىركۇيەكتە جىل سايىنعى جوعارى دەڭگەيدەگى باس اسسامبلەياسىنىڭ وتىرىسىنا جينالاتىن حالىقارالىق كوشباسشىلاردى بۇۇ-نىڭ جوعارى لاۋازىمدى تۇلعالارىنىڭ ۇسىنىستارىنا قۇلاق اسۋعا جانە «ارنايى ۇكىمەتارالىق پروتسەستى» قولداۋعا شاقىرامىز. سونداي-اق بۇۇ جۇيەسىنىڭ ينستيتۋتتىق مەحانيزمىن نىعايتۋ جانە رەفورمالاۋ قاجەت. الەمدەگى ءتۇرلى كوشباسشىلاردى, سونىڭ ىشىندە اكادەميكتەردى, پراكتيكتەردى, بەلسەندىلەر مەن ساياساتكەرلەردى جۇمىلدىرۋ ارقىلى حالىقارالىق قوعامداستىق «باقىتتى بولاشاقتى» شىندىققا اينالدىرا الادى.
ماريا فەرناندا ەسپينوسا,
بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى, ەكۆادوردىڭ بۇرىنعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى جانە قورعانىس ءمينيسترى,
دانيلو تۇرك,
سلوۆەنيانىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى, «مادريد كلۋبىنىڭ» پرەزيدەنتى
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org