مەديادا عىلىم تاقىرىبىنا ورىن بار ما؟

كوپشىلىكتىڭ دۇنيەنىڭ عىلى­مىن يگەرۋ – ۋاقىت تالابى ەكە­نىن جانە عىلىم ادامداردىڭ يگىلىگىنە قىزمەت ەتەتىنىن تۇسىنە باستاعانى قۋانتارلىق جاعداي. عالىم-پەداگوگ ءارى جۋرناليست بولعاندىقتان بۇل ماسەلەگە بەي-جاي قاراي المادىم.

باق تىزگىنىن ۇستاپ وتىرعان كوپتەگەن مەديامەنەدجەرلەردىڭ عىلىم دەگەن تاقىرىپتى ناسي­حاتتاۋعا ق ۇلىقسىز بولىپ وتىر­عانى بەسەنەدەن بەلگىلى. ولار ءۇشىن رەيتينگ ماڭىزدى. ءبىر وكى­نىشتىسى, بىزدە جەڭىل-جەلپى دۇنيەگە بەيىم كورەرمەندەردىڭ قالاۋىن وتەۋ ۇستانىمىنداعى جۋرناليست مامانداردىڭ قاتا­رىنىڭ كوپتىگى. بۇل تۋرالى عى­لىم سالاسىنا قالام تارتىپ جۇر­گەن جۋرناليست ايدانا شوت­باي­قىزى ايتىپ ءوتتى.

وسى ورايدا ستۋديا قوناق­تارىنىڭ مەديا كوپشىلىكتىڭ كو­كەيىنە وي سالاتىن, ساناسىن سىلكىندىرەتىن باعىتتاعى ماتە­ريالداردى كوپتەپ ۇسىنىپ, «جەتەكتەۋشى» ءرولىن اتقارۋى قا­جەت دەگەن تۇجىرىمدارى قۇپ­تار­لىق.

ال سالالىق جۋرناليستيكانى دامىتۋ كەرەك دەگەن ماسەلەدە مەدياساراپشى اسقات ەركىمبايدىڭ Data-journalism سياقتى كەز كەلگەن جۋرناليست مەڭگەرۋگە ءتيىستى ادەت-داعدىلاردى ۇمىت­پاۋ كەرەك دەگەن ويىمەن كەلىسە­مىن. شىنىندا دا, سالالىق جۋرنا­ليستيكاعا بەت بۇرعانىمىز دۇ­رىس. دەگەنمەن جۋرناليستيكا فاكۋل­تەتتەرىنىڭ العاشقى 1 نەمەسە 2 جى­لىندا بارلىق جۋرناليستەر بىلۋگە ءتيىس بازالىق جانە كاسىبي ءبى­لىم نەگىزدەرىن, قاعيدالارىن وقىتۋعا باسىمدىق بەرگەن ءجون. مۇنىڭ ءبىر ۇشى بۇگىندە قوعامدا كوپ تالقىلانىپ جۇرگەن سالالىق جۋرناليستيكاعا تىرەلەدى. ياعني ءبىز عىلىمي جۋرناليستيكانى دا­مىتۋعا بەت بۇرۋىمىز كەرەك.

عىلىمي جۋرناليستيكا دەگە­نىمىز عالىمداردىڭ قوعاممەن جانە اقپاراتتى تۇتىنۋشىمەن عىلىمي تاقىرىپتار جونىندە تۇسىنىكتى تىلدە قارىم-قاتىناس جاساي ءبىلۋ ءتاسىلى عوي. ەلىمىزدە بۇل باعىتتا اقپاراتتار جۇيەلى تۇردە تاراتىلادى جانە كوپشىلىككە قولجەتىمدى دەپ ايتا المايمىز.

قوعامدا عىلىمي جۋرنا­ليستيكاعا دەگەن سۇرانىستىڭ ارتۋى دا جايدان-جاي بولىپ وتىرعان جوق. قازىرگى COVID-19 سياقتى الەم­دەگى داعدارىستىق جاعدايلار كەزىندە جۋرناليستيكانىڭ باسقا سالالارى سياقتى, عىلىمي جۋرناليستيكا دا قاستاندىق تەوريالارى مەن قوعامنىڭ جال­عان اقپاراتىمەن كۇرەسۋدىڭ ءتاسى­لى بولا الادى. ءبىر سوزبەن ايت­ساق, جۋرناليستەر ساپالى عى­لىمي ماقالالار مەن شىنايى عىلىمي تۇجىرىمدامالاردى «كاسىبي» سۇزگىدەن وتكىزىپ, سالا ماماندارىنىڭ كومەگىمەن قاۋە­سەتتەردىڭ تارالۋىنا جول بەر­­­مەۋلەرى كەرەك. وسى سەبەپتى دە الەم­نىڭ بارلىق جوو-ىندا عىلىمي كوممۋنيكاتسيا سالاسىنا وقىتۋ تانىمال باعىتقا اينالۋدا.

ال عالىمدار وزدەرى اشقان عىلىمي جاڭالىقتارىنىڭ كوپشى­لىككە تۇسىنىكتى تىلدە جەتكىزىلۋى ءۇشىن مەديادا جاريالاۋعا مۇددەلى بولۋى كەرەك جانە وسى سەبەپتى مەديالىق قۇرالداردا جۇمىس ىستەۋگە قاجەتتى ادەت-داعدىلاردى يگەرۋى قاجەت دەگەن ماسەلەمەن تو­لىق كەلىسەمىن. بۇل – ۋاقىت تالابى. ا.ي.گەرتسەن ايتقانداي, «ادام ۇعىمىنا جات عىلىم بولمايدى, تەك سونى تۇسىندىرۋدە قيىندىق بولادى». بۇل باعىتتا دا عالىمداردىڭ بەلسەندىلىگى عا­نا قاجەت ەمەس, جۋرناليستەر دە باس­تاماشىل ۇستانىمدى ۇستانسا دۇرىس بولار ەدى.

قازىرگى كەزدە عالىمداردىڭ اشقان جاڭالىقتارى كوپشىلىككە جەتە بەرمەۋىنىڭ ءبىر سەبەبى – «تىلدىك كەدەرگى». كوپتەگەن ادامدار عىلىمي تەرمينولوگياعا تولى ۇزاق ماتىندەردى وقۋعا داع­دى­لانباعان جانە ۋاقىتى دا جوق. سونىمەن قاتار ارنايى عىلىمي ءبىلىمى جوق جۋرناليستەر دە بۇل ماسەلەگە تەرەڭدەپ بارا المايدى جانە وعان ماشىقتانباعان. وسى ورايدا ەلىمىزدە جاقسى باس­تا­مالاردىڭ بارلىعى كوڭىل قۋان­تادى.

بۇل جەردە ماسەلەنىڭ ءبىر ۇشى جوعارى وقۋ ورىندارىنا بارىپ تىرەلەدى. وكىنىشكە قاراي, بارلىق فاكۋلتەتتە ءدارىس كەزىندە عىلىمي تاقىرىپتاردى اۋديتورياعا قارا­پايىم تىلدە ءتۇسىندىرۋ ءادىس-تاسىلدەرى كوپ قولدانىلمايدى. كوپتەگەن وقىتۋشىلار ستۋدەنتتەرگە كۇردەلى قۇبىلىس تۋرالى, تەو­ريالىق تۇجىرىمدار مەن قاعي­دالاردى تۇسىنىكتى تىلدە جەتكىزە المايدى.

عالىمدار تۋرالى ءسوز قوزعا­عاندا اسقات ەركىمباي ايتقان «عا­لىمداردىڭ ارقاشاندا ءوز سۋبەك­تيۆتى كوزقاراستاعى تۇجىرىم­دارى بولادى, ولار وزدەرىنىڭ كوز جەتكىزگەن «شىن­دىعىن» ال­عا شىعارۋدى كوزدەيدى, سول سەبەپتى ولاردىڭ دا عىلىمي جا­ڭالىقتارىن سۇزگىدەن وتكىزىپ, قيسىندى تۇجىرىمداردى ساراپتاپ وتىرۋ قاجەتتىگىن ۇمىت­پاۋىمىز كەرەك» دەگەن ءسوزىنىڭ جانى بار.

قازاق عىلىمىن وركەندەتپەي, ونىڭ وزەگىنە تۇسكەن قۇرتتاي بات­پانداپ كىرگەن ادەت بار. بۇل – عالىمدارىمىزدىڭ بويىنداعى سىڭارەزۋ ىمىراسىزدىق ۇستانىم. تەك ءوز عىلىمي تۇجىرىمدارىنان تانباي, باسقا پايىمداۋلاردى مويىنداماي, تابانداپ جاتىپ الۋ, ەڭ قاۋىپتىسى – جاڭا باس­تا­مالاردىڭ جولىن بوگەۋ. ال شىنايى عىلىمنىڭ ءبىرىنشى قاعيداسى – ءوز تۇجىرىمىڭا ۇنەمى كۇدىكپەن قاراۋ.

عىلىمي جۋرناليستيكانىڭ شەتەلدەردە دامۋىنا كوز جۇگىرت­سەك, اقش-تا ۇلتتىق عىلىمي جۋرناليستەر قاۋىمداستىعى 1934 جىلى پايدا بولعان جانە بۇل باعىتتا جۇيەلى جۇمىستار بەلسەندى تۇردە جۇرگىزىلىپ كەلەدى. ال تمد ەلدەرىندە عىلىمي جۋر­ناليستيكا ەندى عانا دامىپ كەلەدى, ويتكەنى تانىمال عىلىمي مازمۇنعا دەگەن سۇرانىس جاقىندا پايدا بولدى جانە بىرتىندەپ ارتىپ كەلەدى. ماسەلەن, رەسەيدىڭ م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ممۋ-دا, سپبمۋ-دا عىلىمي جۋرناليستيكا جانە كوممۋنيكاتسيالار بويىنشا بىرنەشە كۋرس­تار مەن وقىتۋ باعدارلامالارى بار. ال قازاقستاندا عىلىمي جۋرناليستەر ءۇشىن تولىققاندى وقىتۋ باعدارلامالارى ءالى جوق.

ەلىمىزدە كوپتەگەن باق-تار مەن مەدياپورتالدار عىلىم تۋرالى جازا باستادى. وسى سەبەپتى بۇگىندە بۇل باعىتتا ارنايى ءبىلىمى بار كاسىبي ماماندار مەن اۆتورلارعا سۇرانىس جوعارى.

رەسەيدىڭ ءبىلىم مينيسترلىگى وتاندىق عىلىمنىڭ دامۋىنا مۇددەلى بولعاندىقتان جىل سايىن عىلىمي جۋرناليستيكا باعىتىندا ارنايى بايقاۋلار ۇيىمداستىرىپ وتىرادى. ءبىز دە وسىنداي ءتيىمدى ءداستۇردى ۇلگى تۇتساق ۇتىلمايتىنىمىز انىق.

قورىتا ايتقاندا, ەلىمىزدە عىلىمي جۋرناليستيكانى دامىتۋ ءۇشىن ارنايى كاسىبي بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ كۋرستارى اشىلسا جانە بۇل باعىت جوو-لاردىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتتەرىندە ارنايى سالا رەتىندە وقىتىلسا دەگەن ۇسىنىسىمىز بار.

ورىنتاي وشانوۆا,

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت,

«بولاشاق» ستيپەندياسىنىڭ تۇلەگى