اقش ساربازدارىن اۋعانستان اۋماعىنان شىعارا باستاعالى تاليباندار بەلسەندى ارەكەت ەتۋگە كىرىستى. تاياۋدا ولار ەلدەگى بىرقاتار ماڭىزدى نىساندى باسىپ الدى. اسىرەسە سولتۇستىكتەگى وڭىرلەر بىرتىندەپ تاليباننىڭ باقىلاۋىنا ءوتىپ جاتىر.
ماسەلەن, BBC اگەنتتىگىنىڭ حابارلاۋىنشا, بۇۇ-نىڭ اۋعانستانداعى ارنايى وكىلى تاليبان سودىرلارى شەتەلدىك ساربازدار شىعارىلا باستاعالى بەرى شابۋىلدى كۇشەيتىپ, اۋعانستاننىڭ ونداعان اۋدانىن باسىپ العانىن ايتىپ دابىل قاقتى.
بۇۇ-نىڭ ارنايى وكىلى دەبورا ليون قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندە وتكەن جيىندا تاليبان مامىر ايىنان باستاپ 370 اۋداننىڭ 50-دەن استامىن العانىن ەسكەرتىپ, ەلدەگى احۋالدىڭ كۇردەلەنە تۇسكەنىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, قاقتىعىستىڭ كوبەيۋى الىس جانە جاقىن مەملەكەتتەرگە دە قاۋىپ ءتوندىرۋى مۇمكىن.
دەبورا حانىمنىڭ الاڭداۋى بەكەر ەمەس. تاياۋدا تاليبان سودىرلارى اۋعانستاننىڭ قۇندىز پروۆينتسياسىنداعى شەرحون-باندار شەكارا كوميسسارياتىنا شابۋىل جاساپ, باسىپ العان. قارۋلى قاقتىعىستان شەگىنگەن اۋعانستان ۇكىمەتىنىڭ ساربازدارى كورشىلەس تاجىكستان اۋماعىنا ءوتىپ كەتكەن.
مۇنى تاجىكستان ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك قىزمەتى دە راستادى. سوعان سايكەس, 22 ماۋسىمدا اۋعانستان ۇكىمەتى اسكەرىنە قاراستى 134 شەكاراشى تاجىكستان اۋماعىنا «پياندج» شەكارا جاساعىنىڭ 3-ءشى جانە 4-ءشى زاستاۆالارى ارقىلى شەگىنگەن.
«تاجىكستان شەكاراشىلارى گۋمانيزم مەن تاتۋ كورشىلىك پرينتسيپتەرىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, مەملەكەتتىك شەكارادان وتكەن اۋعان ساربازدارىنا تاجىكستان اۋماعىنا كەدەرگىسىز كىرۋگە رۇقسات بەردى. اۋعانستان اسكەري قىزمەتشىلەرىنىڭ اراسىندا 4 ادام جارالانىپ, 1 ادام قازا تاپتى», دەلىنگەن تاجىكستان ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك قىزمەتى تاراتقان مالىمدەمەدە.
سونداي-اق وزبەكستان سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى اۋعانستاننىڭ اسكەري توبىنىڭ شەكارانى زاڭسىز كەسىپ وتكەنى تۋرالى مالىمدەمە جاسادى. «2021 جىلعى 23 ماۋسىمدا اۋعانستان شەكارا اسكەرلەرىنىڭ 53 اسكەري قىزمەتكەرى مەن جەرگىلىكتى جاساق جاۋىنگەرلەرى شورتەپ ۋەزى ماڭىنان وزبەكستان اۋماعىنا ءوتتى. قاجەتتى انىقتاۋ راسىمدەرى مەن تەرگەۋ ءىس-ارەكەتتەرى جۇرگىزىلگەننەن كەيىن اتالعان اۋعان ازاماتتارى كەرى قايتارىلدى. وزبەكستان اۋماعىنا زاڭسىز كىرۋگە شەكتەۋ قويىلىپ, شەكارانى بۇزۋشىلارعا قاتىستى قاتاڭ شارالار قابىلدانادى», دەلىنگەن حابارلامادا.
وسى وقيعا قارساڭىندا اۋعانستان پرەزيدەنتى اشراف عاني مەن اقش پرەزيدەنتى دجو بايدەن كەزدەسىپ, ەلدەگى احۋالدى تالقىلادى. اق ءۇي باسشىسى اۋعاندىقتار ءوز بولاشاعىن انىقتاۋى قاجەت ەكەنىن ايتقان. ايتسە دە, بايدەن اقش پەن ناتو اسكەري كۇشتەرى 11 قىركۇيەكتە جاۋىنگەرلەرىن ەلدەن شىعارعانىمەن, قولداۋ كورسەتە بەرەتىنىن جەتكىزدى.
سونىمەن قاتار اقش پەن اۋعانستان اراسىنداعى سەرىكتەستىك جالعاسا بەرەتىنىن دە اتاپ ءوتتى. «اسكەرىمىز شىعۋى مۇمكىن, بىراق اۋعانستانعا قولداۋ اياقتالمايدى», دەدى بايدەن.
ءوز كەزەگىندە اشراف عاني اقش-تىڭ ساربازدارىن شىعارۋ تۋرالى تاريحي شەشىمدى قولدايتىنىن جەتكىزدى. سونداي-اق ول اۋعانستان قاۋىپسىزدىك كۇشتەرى جاقىندا تاليبان باسىپ العان التى اۋداندى قايتارىپ العانىن مالىمدەدى.
اۋعانستانداعى احۋالدىڭ بۇلاي ءوربۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى – اقش پەن ناتو ساربازدارىنىڭ ەل اۋماعىنان شىعارىلۋى. ەستەرىڭىزدە بولسا, اقش تاليبان ۇيىمىمەن كەلىسىم جاساسقان. اتالعان قۇجاتقا سايكەس, امەريكالىق ساربازدار اۋعانستان اۋماعىنان شىعارىلۋى ءتيىس, ال تاليبان قوزعالىسى ايماقتىڭ تۇراقتىلىعى مەن بەيبىتشىلىگىن قورعاۋدى موينىنا الماق. دەگەنمەن, بۇل كەلىسىمنىڭ شيكى تۇسى كوپ ەكەنىن بۇعان دەيىن دە جازعان ەدىك.
ماسەلەن, اقش-تى تەرروريستەردەن مۇحيت اسىپ كەلگەن ساربازدار ەمەس, تىكەلەي تاليبان ۇيىمى قورعاماق. بۇل قادام ەكونوميكالىق تۇرعىدان اقش ءۇشىن ءتيىمدى. ويتكەنى اۋعان جەرىندە اسكەري بازا ۇستاۋ ارزان ەمەس. بۇدان بولەك, ءتۇرلى جاعدايدا قازا تاباتىن ساربازداردى, اۋعانستانداعى سوعىستى سىنايتىن امەريكالىقتاردى قوسىڭىز. وسىنىڭ ءبارى اق ءۇي قوجايىنىنىڭ موينىنا ارتىلعان اۋىر جۇك بولماق.
ەندىگى جەردە اقش اتالعان جاۋاپكەرشىلىكتىڭ بارىنەن قۇتىلادى. ايتسە دە, مۇنداي قادام وسىعان دەيىن اتقارىلعان جۇمىستى باسكە تىگۋمەن تەڭ. اقش وزىنە العان مىندەتىن ورىنداۋعا قانشالىقتى ىقىلاس تانىتسا, تاليبان ۇيىمى سونشالىقتى ءوز مىندەتىن ورىنداۋعا ىنتا بىلدىرمەۋى ابدەن مۇمكىن.
تاليبان كەز كەلگەن تەرروريستىك توپتىڭ اۋعانستاندا باس كوتەرۋىنە توسقاۋىل جاساۋى ءتيىس. بىراق ء«وزى جوقتىڭ كوزى جوق» دەمەكشى, تاليبان امەريكالىقتار جوقتا قالاي ارەكەت ەتپەك؟ كىمدى تەرروريست دەپ سانايدى؟ اقش پەن ونىڭ جاقتاستارىنا قاۋىپ توندىرەتىن توپتاردى قالاي انىقتايدى؟ اقش پەن تاليباننىڭ تۇسىنىگىندەگى «تەرروريستىك توپ پەن تەرروريست» ۇعىمدارى ساي كەلە مە؟ سۇراق كوپ, جاۋاپ جوق.
ماسەلەن, ء«ال-كايدا» توبىنا تاليبان قوزعالىسى جەتەكشىلىك ەتەتىنى تالاي مارتە ايتىلدى. ۇيىم باسشىلىعى مۇنى جوققا شىعارعان. كەيىننەن, ءتىپتى تاليبانداردىڭ وكىلى 2001 جىلعى 11 قىركۇيەكتەگى تەرروريستىك شابۋىلعا ء«ال-كايدا» جاۋاپتى ەمەس دەگەن اڭگىمە ايتىپ قالدى.
سونىمەن قاتار بۇۇ تاراپى دا اۋعانستانداعى بىرقاتار توپتى ەكسترەميستىك جانە تەرروريستىك دەپ تانىعان. تاليبان قوزعالىسى ولاردىڭ بىرازىمەن ءالى كۇنگە دەيىن ارىپتەس. ەندىگى جەردە ۇيىم اتالعان توپتارمەن بايلانىسىن ۇزە مە, الدە جالعاستىرا بەرە مە؟
سونداي-اق اقش اسكەرىنىڭ شىعارىلۋىنا بايلانىستى اۋعانستانداعى امەريكالىق بارلاۋ قىزمەتىنىڭ مۇمكىندىگى دە شەكتەلەدى. ياعني تاليباننىڭ ارەكەتىن باقىلاپ وتىرۋ دا قيىنداي تۇسپەك.
بۇعان دەيىن اقش اسكەرىنىڭ اۋعانستاننان شىعارىلعاننان كەيىن ارەكەتىن باقىلايتىن «ۇلكەن اعانىڭ» جوقتىعىن پايدالانىپ, تاليبان دا ەمىن-ەركىن ءىس-قيمىلدارعا بارۋى مۇمكىن ەكەنى ايتىلعان. كوپ ۇزاماي-اق بۇل ءسوزدىڭ راستىعىنا كوز جەتكىزىپ وتىرمىز. كەيىنگى كەزدە اۋعانستانداعى ۇكىمەت پەن تاليبان اراسىنداعى قاقتىعىستىڭ ارتۋى سونى ايعاقتايدى.
وتكەن اپتادا Wall Street Journal گازەتى اقش-تىڭ بارلاۋ قىزمەتىنىڭ زەرتتەۋىندە اۋعانستان بيلىگىنىڭ اقىرى تاياپ قالعانى ايتىلعانىن حابارلادى. باسىلىمنىڭ مالىمەتىنە ساي, بۇعان دەيىن بارلاۋ قىزمەتى اشراف عاني امەريكالىق ساربازدار شىعارىلعاننان كەيىن 2 جىل بيلىكتە وتىراتىنىنا سەنىمدى بولعان. الايدا كەيىنگى وقيعالاردى زەردەلەي كەلە, التى ايدىڭ ىشىندە اۋعانستان استان-كەستەن بولۋى مۇمكىن دەگەن بولجام جاساپ وتىر.
تاليبانداردىڭ بەلسەنە تۇسكەنىنە جەرگىلىكتى حالىق نارازى. سولتۇستىك ايماقتارعا جاسالعان شابۋىلداردان كەيىن تۇرعىندار قولىنا قارۋ الا باستادى. Al Jazeera اگەنتتىگىنىڭ حابارلاۋىنشا, كابۋلدا ەرىكتىلەر اسكەريلەرگە كەلىپ قوسىلا باستاعان. دەگەنمەن, كەي ساراپشىلار بۇل ارەكەتتەن ەشتەڭە شىقپاۋى مۇمكىن دەيدى. ويتكەنى اۋعانستان ۇكىمەتىنىڭ ساربازدارى, پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى مەن شەكاراشىلار قورعاۋى ءتيىس نىسانداردى بەرىپ قويعان. مۇنداي جاعدايدا ارنايى دايىندىقتان وتپەگەن ەرىكتىلەردەن كەلەتىن قايران بار ما؟
قورىتا ايتقاندا, اقش ساربازدارىنىڭ شىعارىلۋىمەن اۋعانستانداعى احۋال كۇردەلەنبەسە, جاقسارعان جوق. تاليبان وسىنداي ۇرىمتال ءساتتى پايدالانىپ, ءوز الەۋەتىن كۇشەيتىپ الۋدى كوزدەيدى. ءتىپتى بيلىكتى باسىپ الۋدان دا ءۇمىتتى. البەتتە, ونداعى وقيعانىڭ كورشىلەس ەلدەرگە دە اسەرى بولاتىنى انىق.