تاعدىردان اياۋسىز سوققى كورسە دە, الاش ارمانىن ايالاپ, الاش اماناتىنا ادال بولىپ, ۇلتى ءۇشىن جانكەشتى جۇمىس جاساعان جاندار عۇمىر جەتكەنشە ۇزدىكسىز جازا بەرەتىن تاقىرىپ. بۇگىنگى اڭگىمە احمەت قۋان ۇلى جۇبانوۆ تۋرالى.
عازيزا جۇبانوۆانىڭ «مير موي – مۋزىكا» دەگەن شاعىن ەكى كىتابى بار. وسىدان شيرەك عاسىر بۇرىن ءباسپاسوز بەتىن كورمەگەن كۇندەلىكتەرى, ەسسەلەرى, جولجازبالارى قىزى دينا مامبەتوۆانىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «اسيم» كومپيۋتەر باسپا ورتالىعىنان ورىس تىلىندە جارىق كوردى. ۇلتتىق مۋزىكا تاريحىنىڭ ماسەلەلەرىن قوزعايتىن بۇل كىتاپتار وقىرمان ءۇشىن ۇلكەن ولجا ەدى. وكىنىشكە قاراي, ارزىمايتىن دانامەن شىقتى. ساپاسى دا سىن كوتەرمەيدى, بولماسا اركىم دە تۇشىنىپ وقيتىن-اق كىتاپ. وسى كىتابىندا قازاق قىزدارى اراسىنان شىققان تۇڭعىش كاسىبي كومپوزيتور عازيزا جۇبانوۆا اكەسى, ۇلت رۋحانياتى ۇستىندارىنىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى احمەت قۋان ۇلى جۇبانوۆتىڭ قيىن تاعدىرىنا ءبىر تاراۋ ارناعان. وندا بىزگە ءالى كۇنگە بەيمالىم, ايتىلا بەرمەيتىن كوپ جايدىڭ سىرىن اشقان.
قازاق رۋحانياتىنا, عىلىمىنا ولشەۋسىز قىزمەت ەتكەن جۇبانوۆتار اۋلەتىن كىم بىلمەيدى؟! احاڭنىڭ اعاسى قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ ءتىل عىلىمىنىڭ بيىگى بولا تۇرا, العاش قازاق كۇيى جونىندە جويقىن ماقالا جازعان ادام. ول كىسى «حالىق جاۋى» اتانعان سوڭ احمەت جۇبانوۆ تا كوپ ازاپ كوردى. ءتىپتى احاڭدى فيلارمونياعا ەسىك اۋزىندا وتىراتىن ۆاحتەردىڭ ءوزى كىرگىزبەي قويعان. ء«وزى اسىراپ, كۇشىك ەتكەندەر» سوڭىنا شام الىپ ءتۇستى.
عازيزا اپامىز ەر مىنەزدى, وجەت ادام ەدى. اكەدەن قالعان قاسيەت قوي. ول دا تالاي مارتە قازاق بالاسىنا قامقور بولدى. ءومىرى تۇتقىندا ءوتىپ, تاۋەلسىزدىك تاڭى اتقانعا دەيىن تامۇق كۇي كەشكەن سكريپكاشى ايتكەش تولعانباەۆ عازەكەڭنىڭ ەر-ازاماتتاردىڭ قولىنان كەلمەيتىن جاقسىلىعىن ايتقاندا ەتەگى جاسقا تولاتىن. سول عازيزا ءبىر كۇنى اكەسىنە: «پاپا, ءسىز وسى نەگە ءوزىڭىزدىڭ ءومىر باقي ىزىڭىزگە تۇسكەن ادامدارعا قامقور بولىپ, جاقسىلىق جاساپ جۇرەسىز؟ ءتىپتى قوناققا شاقىراسىز, ولار جونىندە ماقتاۋىن كەلتىرىپ, ارنايى ماقالا جازاسىز. شاكىرتتەرىڭىزگە سولاردىڭ شىعارماشىلىعى جونىندە كانديداتتىق, دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاتاسىز. مۇنى قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟» دەيدى. سوندا احاڭ: «ە, قاراعىم, كىم قاتەلەسپەيدى؟ كىسىنى قۇتقاراتىن كەكشىلدىك ەمەس, تەكشىلدىك. ولار مەنى ءبىر رەت ولتىرسە, مەن جازعان ماقالادان سوڭ كۇندە ءولىپ جاتقان جوق پا؟» دەپتى.
ادامعا اقىلدان گورى مەيىرىم كوبىرەك كەرەك دەگەن ءبىر ءتامسىل بار. احاڭدا سول مەيىرىم-شاپاعات بولماعاندا, تارتىسۋمەن جۇرگەندە قازاقتىڭ مۋزىكا مادەنيەتى, تاريحى كەنجەلەپ, قانشاما ماسەلە جالعاننىڭ جارىعىنا شىقپاي قالار ما ەدى دەپ تە ويلايسىڭ. قازاق مۋزىكا تاريحىنا تۇڭعىش عىلىمي نەگىز سالعان (ا. سەيدىمبەك) احمەت قۋان ۇلىنىڭ ينەنىڭ ۇشىندا وتىرىپ جازعان كول-كوسىر ەڭبەگىن, ورنىن, باعاسىن بۇگىنگى عالىمسىماقتاردىڭ بىلە بەرمەۋى وزەگىڭدى ورتەيدى. بولماسا, «قازاق كومپوزيتورلىق مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى دەپ ە.برۋسيلوۆسكيدى ايتامىز» دەپ جازا ما؟ قازاقتىڭ مۋزىكا مادەنيەتىنىڭ اۋىزشا, جازباشا ءداستۇرىنىڭ تاريحىنا تەرەڭ بويلاماي, شالا ساۋاتتى ادامنىڭ ءوزى يلانبايتىن مۇنداي سىڭارجاق پىكىرلەردى ايتا سالۋ كىم ءۇشىن, نە ءۇشىن كەرەك؟ «قانداي مۋزىكا جازباسام دا, ول قازاق مۋزىكاسى بولىپ شىعا بەرەدى» دەپ ەۆگەني گريگورەۆيچتىڭ ءوزى مويىنداعانداي, ەگەر ءتىرىلىپ كەلەتىن بولسا, وسى ءبىر قيسىنسىز باعاعا ءسوزسىز قاتتى قاپالانعان بولار ەدى. ول مۋزىكادان ۇلكەن تۇسىنىگى بولعان, سودان ءلاززات الىپ, رومانتيكالىق كۇي كەشكەن ادام. قازاق مۋزىكاسىنىڭ زور قۇدىرەتىمەن رۋحتانىپ, قازاقتىڭ ءوز بايلىعىن وزىنە ەرىنبەي, جالىقپاي قايتارىپ بەرگەن بەينەتقور ادام.
جالپى, ءبىز بىلە بەرمەيتىن ءبىر جاعداي, سول جىلدارى ۇلت مۋزىكاسىنىڭ بايتاق بايلىعىن ەسەپسىز پايدالانۋ, رەۆيزياعا, شىرعالاڭعا سالۋ پروتسەسى دە قاتار ءجۇردى. بۇل دا زەرتتەۋشىسى تابىلسا, جۇيەلى تۇردە قوپارا زەرتتەلسە, كوپ سىردى اشاتىن تاقىرىپ. ارينە بۇل ەندى باسقا اڭگىمە.
سول تۇستا بەلگىلى تۇلعالارمەن بىرگە كسرو حالىق ءارتىسى اتاعىنا قاتار ۇسىنىلعان احاڭدى رەسپۋبليكا يدەولوگتەرى «قازاقتىڭ ۇلتتىق ونەرىن زەرتتەگەن ادامعا مۇنداي اتاق بەرۋ جارامايدى» دەپ وتكىزبەي دە قويعان. قىسقاسى, بۇل توڭىرەكتە شىندىققا كوز جەتكىزگىڭىز كەلسە, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور تالاسبەك وماربەكوۆ پەن مارقۇم, ونەرتانۋ عىلىمىنىڭ دوكتورى سارا كۇزەمباەۆانىڭ, اكادەميك سەرىك قيراباەۆتىڭ اششى شىندىقتى ايتقان ماقالالارىن قاراپ شىققان دا ابزال.
1958 جىلى ماسكەۋدە قازاق ادەبيەتى مەن ونەرىنىڭ ون كۇندىگى وتەتىن بولىپ, وعان شىعارماشىلىق جاعىنان جەتەكشىلىك ەتۋ احمەت جۇبانوۆقا جۇكتەلەدى. دايىندىق قورىتىندىسىندا كوميسسيا مۇشەلەرى ە.برۋسيلوۆسكيدىڭ «دۋدار-اي» وپەراسىن ءالى دە ءبىر قايناۋى ىشىندە ەكەنىن ايتىپ, جاراتپايدى. قايتا جەتىلدىرۋ كەرەك دەگەندە ول باس تارتادى. بۇدان بۇرىن «رۋسلان مەن ليۋدميلا» دا وسىنداي كۇي كەشكەن. بۇل جونىندە عازيزا جۇبانوۆا اتالعان كىتابىندا بىلايشا ەسكە الادى.
« ۇلى ادامدى قورلاۋدىڭ وسى ءبىر اقىلعا سىيماس ءتۇرىن ەسىمە العان سايىن جۇرەگىم سىزدايدى. اڭگىمە وسىمەن بىتسە جاقسى عوي. باياعى ارىزقويلار ەسكى اۋەنىنە قايتا باسىپ, ورتالىق كوميتەتكە مەنىڭ اكەمنىڭ ۇستىنەن تاعى دا «ۇلتشىل» دەگەن ايىپ تاعىپ, كولدەي حات جازدى. تاعى دا ازاپتى كۇندەر باستالدى. سونداعى قويعان كىناسى, اكەم دەكادا باعدارلاماسىنا «رۋسلان مەن ليۋدميلا» اتتى ورىس وپەراسىن ەندىرمەپتى.
ءبىزدىڭ قوعامدا قانداي جابايى عادەتتەر بولدى دەسەڭىزشى. كوميسسيا مۇشەلەرى تاراپىنان قويىلىمى جانە ورىندالۋى جاعىنان ءالسىز دەپ تانىلىپ, قاتتى سىنعا ۇشىراعان سپەكتاكلگە دە اقىر سوڭىندا «ۇلتشىل» جۇبانوۆ كىنالى بولىپ شىعادى. سول كەزدەگى ورتالىق كوميتەتتىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولعان بەلياەۆ دەگەن بىرەۋ: «ول ۇلتشىلدى وسىلاي تۇزاققا تۇسىردىك قوي» دەپ ماساتتانىپتى. ءسويتىپ ەكى جىل عۇمىرىن ارناپ, بۇكىل وداقتى تامساندىرعان دەكادا حيكاياسى اكەمنىڭ قايتادان توسەك تارتۋىمەن اياقتالدى.
ول ساعاتتار بويى ءۇن-ءتۇنسىز جاتاتىن دا قوياتىن. ءبىز ونىڭ كوڭىلىن اۋلاۋعا تىرىساتىنبىز. نەمەرەلەرىنە قاراپ, ءالسىز عانا ەزۋ تارتاتىن. ءبىر كۇنى ول كۇتپەگەن شەشىم قابىلدادى. «فرۋنزەگە كەتەمىن, وندا دوستارىم كوپ. ءومىر سۇرۋگە دە, جۇمىس ىستەۋگە دە قولايلى» دەدى. شوشىپ كەتتىك. قايتا-قايتا جىلاپ-سىقتاپ ءجۇرىپ, ايتەۋىر رايىنان قايتاردىق. «وتاندى ەشتەڭەمەن ايىرباستاي المايسىڭ عوي» دەۋگە دەيىن باردىق. وسى ءبىر سوزدەن كەيىن, ونىڭ كوزىنەن ءمولت-ءمولت ەتكەن جاس كوردىك. ءسويتىپ ءبارىمىزدىڭ كوڭىلىمىز بوساپ, بۇل تاقىرىپقا قايتا سوقپادىق».
وسىنداي جاعدايلار احاڭنىڭ جاۋلارىن كوبەيتە تۇسەدى. قىسقاسى بۇل دەكادادان جۇرتتىڭ ءبارى الپىنشاق-سالپىنشاق تاعىنىپ, كۇيەۋىم مامبەتوۆ ەكەۋمىز دە بىردەڭە الىپ جاتقاندا, سول ءۇشىن ءومىرىنىڭ جارتىسىن بەرىپ, اۋرۋ تاپقان اكەمە ەشتەڭە بۇيىرمادى, دەپ جازادى عازيزا. ارينە احاڭدى تۇقىرتۋدىڭ باسى بۇل ەمەس ەدى. اسىرەسە 1948 جىلعى كوسموپوليتيزم ناۋقانى باستالعاندا ۇلت زيالىلارىنا ەكى كۇننىڭ بىرىندە «ۇلتشىل» دەگەن ايىپ تاعىلىپ جاتتى. ارينە بۇل بالەكەت احاڭدى دا اينالىپ وتپەدى. «قازاق حالىق كومپوزيتورلارىنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى» اتتى كىتابىندا جاريالانعان كەنەسارى جونىندەگى حالىق اۋەنىنىڭ نوتاسىن ءبىر سىلتاۋ ەتسە, وركەستر قۇرامىنداعى بوكەيحانوۆتار ءۇشىن دە جاۋىعۋشىلار قاپتادى. ايتەۋىر بۇل زۇلماتتان امان قالدى دەگەنى بولماسا, كونسەرۆاتوريانىڭ تۇڭعىش پروفەسسورى, تۇڭعىش كاسىبي مۋزىكانت, اكادەميك-كومپوزيتور, ديريجەر – سان قىرلى قازاق تاعى دا جۇمىسسىز قاڭعىپ قالدى. سودان ماسكەۋگە كەتتى. بالالارى عازيزا, بولات, قايىر ۇشەۋى ستۋدەنت ەدى. اكەسىنە ءبىر بولمە جالداپ, ءتورت ادام ستۋدەنت ستيپەندياسىمەن ءومىر ءسۇردى. كۇنكورىس كەرەك. احاڭ ۆينوگرادوۆتىڭ «وسۋجدەنيا پاگانيني» اتتى رومانىن قازاقشالادى. «عاسىرلار پەرنەسىن» جازدى. ەسكى وبليگاتسيالارمەن كۇن كوردى. ونىڭ وزىندە دە ۇتىس شىعا قالسا. ءتىپتى شەشەمىز باراحولكاعا بارىپ, ۇساق-تۇيەك تە ساتقان. جۇبايى باس ساقيناسىنا ۇشىراپ, اۋرۋ تاپتى. وسىلاي ەكى جىلعى سەندەلىستەن سوڭ الماتىعا قايتىپ, كونسەرۆاتورياعا ورالادى. ەلۋ جاسىمەن ارنايى قۇتتىقتاعان ەشكىم بولمايدى. ءبىر عاجابى احاڭ قامقورلىق جاساپ, كەيىن بيىك تۇلعالارعا اينالعان ادامداردىڭ ىشىندە ونىڭ بۇل كەلىسىنە قارسى شىقپاعانى كەمدە-كەم بولدى. تەك قانا ءوزى «ونىڭ «قازاق ءۆالسى» گاگاريننەن بۇرىن عارىشقا شىعىپ كەتكەن» دەپ بيىك باعاسىن بەرگەن لاتيف حاميدي عانا ايىپتاۋىن الىستان وراعىتىپ, استارلاپ قانا ايتسا, قالعاندارى مۇلدەم اشىق كەتكەن. بۇل جونىندە ارحيۆ ماتەريالدارىنا, ونداعى ستەنوگراممالارعا سۇيەنىپ, ءتۇسىن تۇستەپ, اتىن اتاپ دالەلدى دەرەكپەن جازعان ت.وماربەكوۆتىڭ «ا.جۇبانوۆتى قۋدالاۋ. قازاق حالىق مۋزىكاسى قالاي قۋدالاۋعا ۇشىرادى؟» ماقالاسىنان تولىق مالىمەت الۋعا ابدەن بولادى.
جارايدى, بۇل جىلداردى ۇلت زيالىلارىنىڭ باسىنا قارا بۇلت ۇيىرىلگەن كەزەڭ ەدى, جارالى جىلداردىڭ جاڭعىرىعى دەيىك. تاياۋدا مۇراعاتىمدى اقتارىپ وتىرىپ, ءبىر بروشيۋراعا كوزىم ءتۇسىپ, تاڭعالدىم. «قۇرمانعازى اتىنداعى وركەستر» اتتى بۇل شاعىن سۋرەتتى كىتاپتىڭ اۆتورى ۆ.مەسسمان دەگەن كىسى. قازاق سسر-ءى مەن قازاقستان كومپارتياسىنىڭ 50 جىلدىعىنا ارناپ شىعارىلعان. وسى كىتاپتا باس كەيىپكەر بولۋعا ءتيىستى احاڭ تۋرالى قالىڭ ءسوزدىڭ اراسىندا تىعىلىپ تۇرعان ءبىر-ەكى ساراڭ سويلەم عانا بار. وركەستردىڭ ومىرگە كەلۋى, العاشقى ۇيىمداستىرۋشىلارى, قالىپتاسۋى تۋرالى ماتىنمەن قوسا, بەلگىلى تۇلعالاردىڭ سۋرەتتەرى دە بەرىلگەن. وسى ءىستىڭ باستاۋىندا تۇرعان احاڭ جوق. تاڭعالارلىعى كىتاپشا بەرتىندە 1970 جىلى شىققان. بىزدىڭشە ونىڭ سەبەبى ءوزى دە, كوزى دە جوق احاڭنىڭ بۇرىنعى «جاناشىرلارىنىڭ» ءالى دە قاۋقارى قايتپاعان بولسا كەرەك. ونىڭ ۇستىنە وسى كەزدە عازيزاعا اراگىدىك كوز الارتۋشىلار بايقالىپ ءجۇردى. قايران قالاسىڭ, بۇل نە قىلعان تارقامايتىن كەك؟
احمەت قۋان ۇلىنا سوۆەت اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ بيۋروسىندا پارتيادان شىعارىپ, ءسوز بەرگەندە «دۇرىس, ءبارى دۇرىس, شىنىندا سولاي» دەپ مويىنداۋى دا كەرەمەت قوي. قانداي اقىلدى ادام بولعان دەسەڭىزشى. ەگەر مويىنداماسا سول كۇيىندە يتجەككەننەن ءبىر-اق شىعىپ, الدا الاش ءۇشىن اتقارىلار اتپال شارۋاعا يە تابىلماي قالعان بولار ما ەدى. ۇلى احاڭ باسى بايگەگە ءتۇسىپ تۇرعاندا وسىنى ويلاعانى حاق. ەندى قۇرىلعان قۇرمانعازى وركەسترى بەسىگىندە تۇنشىعار ما ەدى؟ كونسەرۆاتوريا, ونداعى مۋزىكالىق فولكلور زەرتحاناسى, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنان ونەر ءبولىمى اشىلار ما ەدى؟ ال ەندى, ۇلى نۇرعيسا بولار ما ەدى, بولماس پا ەدى؟
1945 جىلى سوعىستىڭ بىتۋىنە ەكى اي قالعاندا دەمالىسقا كەلگەن نۇرعيسانى احاڭ رەسپۋبليكا پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى جۇماباي شاياحمەتوۆكە جەتەكتەپ بارىپ, «جۇمەكە, بۇيىرتسا جەڭىستىڭ دە توبەسى كورىنىپ تۇر. بىزگە دومبىراشى جەتىسپەيدى. نۇرعيسانى الىپ قالۋ كەرەك» دەپ ءوتىنىش ايتادى. حاتشى ءوتىنىشتى ورىندايدى. احاڭنىڭ بۇل جاقسىلىعىن نۇراعاڭ ەشقاشان ەسىنەن شىعارعان ەمەس. «مىنا مەن ومىرىمدە احاڭسىز سويلەپ كورگەن ەمەسپىن, احاڭسىز ديريجەرلىك ەتپەيمىن, احاڭسىز ءومىر ءسۇرىپ كورگەنىم جوق. مىناۋ احاڭنىڭ ماعان 1937 جىلى سىيلاعان دومبىراسى. مىنە, 60 جىل بولدى. احاڭ بولماسا, اناۋ قارشىعا, مىناۋ بەك بولا ما, اناۋ قۇرمانعازى وركەسترى, «وتىرار سازى» بولا ما؟ مىنە, سول احاڭ مەنىڭ بەسىكتە جاتقاننان, جالپى ومىردە باعىناتىن پايعامبارىم» دەپ ءبىر مەرەيتويىندا ما ەكەن, اعىنان جارىلىپ, كوڭىلى بوساپ سويلەپ ەدى.
«ماحامبەتتەي» سۇراپىل سيمفونيا جازعان ادام وسىلاي ايتسا كەرەك. نۇراعاڭ اعاشىل ەمەس, الاششىل, رۋشىل ەمەس, رۋحشىل ەدى عوي. شىنىندا قايران احاڭ بالا نۇرعيسانىڭ بويىنداعى بۇلقىنىپ جاتقان ونەردى كورىپ, 14 جاسىندا قۇرمانعازى وركەسترىنە قابىلداعانى قالاي جادىنان شىقسىن.
قازىر مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلىنىڭ تاعدىرى تۋرالى قوعامدا ءالى كۇنگە شەشىمىن تاپپاعان ماسەلە شاش ەتەكتەن. ال كەڭەس وكىمەتىنىڭ تۇسىندا تۋعان ءتىلىمىزدىڭ جاعدايى قالاي بولعانى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. احمەت قۋان ۇلى سوعان قاراماستان كانديداتتىق, دوكتورلىق ديسسەرتاتسيانىڭ باسىم كوپشىلىگىن قازاق تىلىندە جازدىرىپ, قورعاتىپ, عىلىم تىلىنە اينالۋىنا زور ىقپال جاسادى. وسى ءۇشىن دە عىلىمي كەڭەستەردە تالاي مارتە ايتىلاتىن «ۇلتشىل» دەگەن ايىپقا دا ەتى ۇيرەنىپ كەتتى. احاڭ تۋرالى كەيبىر ەستەلىكتەردە ۇلت مۋزىكاسى, جالپى تاريحى تۋرالى ايتقاندا ونىڭ بويىندا ەشقانداي قورقىنىش سەزىمى بولمايتىنى, ويىنداعىسىن ايتىپ تا, جازىپ تا كەتكەنى ايرىقشا اتالىپ كورسەتىلەدى. ونىڭ وسى قاسيەتى سىرتتان كەلىپ, ۇلت ەليتاسىنىڭ بەلگىلى ءبىر شوعىرىنا قارسى ارانداتۋشىلىق ارەكەتتەرمەن اينالىسىپ, ارنايى تاپسىرما الاتىندارعا ز ۇلىم جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن دايىن تۇزدىق ەدى. بىراق تۋمىسىنان تەكتىلىك پەن دالانىڭ دانالىعىن بويىنا جيعان دەگدار احاڭ سونىڭ بىرىنە دە قىڭبادى. حالقى ءۇشىن اقىلدىڭ ازابىن كەشۋدى زور باقىت كوردى.
ەل ءالى كۇنگە شىرقاپ ايتاتىن اندەرىن بىلاي قويعاندا, ول قازاق مۋزىكاسىنىڭ بالەتتەن باسقا بار جانرىندا جانكەشتى جۇمىس جاسادى. 1944 جىلدىڭ 26 جەلتوقسانىندا قازاقتىڭ تۇڭعىش وپەراسى «ابايدى» جازدى. بۇل ۇلت مادەنيەتىندەگى ەرەكشە قۇبىلىس بولدى. سول قيىن كۇندەرگە قاراماستان, جۇرت تەاترعا اعىلدى. وسى ورايدا عازيزانىڭ كۇندەلىگىندەگى مىنا ءبىر جولدار ەرىكسىز نازار اۋدارتادى: «ول وتە ەڭبەكقور, ايتقانىن ىستەمەي قويمايتىن (بۇل قاسيەت ماعان دا قونعان سەكىلدى) تاباندى كىسى ەدى. قازاق مۋزىكاسىنداعى تۇڭعىش تۋىندىلاردىڭ, عاجايىپتاردىڭ كوبىسى اكەمنىڭ اتىمەن بايلانىستى. 1944 جىلدىڭ 26 جەلتوقسانىندا قازاقتىڭ تۇڭعىش وپەراسى «ابايدىڭ» دۇنيەگە كەلۋى شىن مانىندەگى ۇلتتىق مەرەكەگە اينالدى. ءار قويىلىم سايىن كورەرمەن تەاترعا سىيماي جاتاتىن. اۆتورلاردى قايتا-قايتا ساحناعا شاقىرعان كورەرمەندەر قازىرگىدەي ەكى پرەمەرادان سوڭ ساپ تىيىلماي, تەاترعا ۇزدىكسىز اعىلۋمەن بولاتىن. مىنا ءبىر جاي ەسىمنەن كەتپەيدى. بىردە كەشكىسىن ءبىر كىسى ۇيگە ەنتىگىپ جۇگىرىپ كەلدى. اكەم جۇمىس ىستەپ وتىرعان. ء«سىزدى كورەرمەندەر شاقىرىپ جاتىر. تەز ءجۇرىڭىز, ايتپەسە كەتەتىن ءتۇرى جوق» دەيدى. ونىڭ ءار پرەمەراسى وسىلاي وتەتىن. ءالى كۇنگە دەيىن تەاتردىڭ جاڭا ماۋسىمىنىڭ «ابايمەن» اشىلاتىنىن ماقتان ەتەمىن».
ۇلى ادامنىڭ ارمانى سونشالىقتى كوپ ەدى. بىردە ول عازيزاعا «شىركىن ەندى 5 جىل ءومىر بەرسە, قۇرمانعازى جونىندە ءبىر وپەرا جازسام, ول ءومىر باقي مەنىڭ جانىمنىڭ جارتىسى بولدى عوي» دەيدى. «قۇرمانعازىنى» عازيزا جازدى. قازاق وپەراسىنىڭ التىن قورىندا قالدى. كەيىننەن احاڭنىڭ ءوزى ليريزمىنە تابىنىپ وتكەن داۋلەتكەرەيدىڭ «جىگەرىنىڭ» نەگىزىندە سيمفونيا ارناپ, اكەنىڭ تاعى ءبىر ارمانىن دا ورىندادى. ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنا قارايتىن ونەرتانۋ ينستيتۋتىن اشسام دەپ ەدى. ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى ۇلتتىق كوركەم ونەر اكادەمياسى اشىلىپ, ول ارمانى دا جۇزەگە استى. ارمانى كوپ احاڭ «احمەتتەردىڭ ارمانى ورىندالا بەرمەيتىن ءتارىزدى عوي» دەگەن ەكەن بىردە. احاڭدار كىم ەدى؟ حح عاسىر قازاق رۋحانياتىنا ءۇش احاڭدى بەردى. ولار – احمەت بايتۇرسىن ۇلى, احمەت جۇبانوۆ جانە اقسەلەۋ سەيدىمبەك. بۇگىندە سول احاڭداردىڭ ارمانى بىرتىندەپ جۇزەگە اسىپ كەلە جاتقانىنا ازات ەلدىڭ تولاعاي تىرلىگى كۋا.
تۇلعا تۋرالى از-كەم ىزدەنىس بارىسىندا ءبىر جايعا كوزىم جەتتى. ادەبيەتتە ابايتانۋشى, اۋەزوۆتانۋشى, باۋىرجانتانۋشى بار, ارنايى كۋرستار وقىتىلادى. ولاردىڭ تۇلعالاردىڭ تاعىلىمىن زەرتتەۋدە ەڭبەگى زور, جۇرت قولىنا جەتىپ تە جاتىر. ال ءبىزدىڭ مۋزىكا تاريحى ارنايى وقىتىلعانىمەن, احمەتتانۋشىلار جوق. بۇعان دەيىن احاڭدى ارنايى زەرتتەگەن ماماندار بولدى. الايدا بۇگىندە اراعا كوپ ءۇزىلىس ءتۇسىپ, سول ءۇردىس ءۇزىلىپ قالعان ءتارىزدى. بۇل – ەندى احاڭنىڭ ەمەس, ءبىزدىڭ ارمانىمىز.
ومىردەن كورگەن كوپ قاسىرەتتەر احاڭنىڭ استارلى, ءازىل-اڭگىمەلەرىمەن دە جۇرت جادىندا قالعان. اسىرەسە ونىڭ ايتقىشتىعىنىڭ ءوزى ءبىر توبە. قازىرگى ورتادا دا كوبىرەك ايتىلادى. بىردە-ءبىر بەلگىلى كىسى احاڭمەن شيپاجايدا بىرگە دەمالادى. ۆانناعا قاتار ءتۇسىپ جاتقاندا الگى كىسى احاڭا «قايراتىڭىز قايتا باستاعان با, قالاي؟» دەپ تۇقىرتقان بولادى. بۇل كۇندەردە احاڭا ءتۇرلى ايىپتاۋلارمەن قاتار, جىگىتشىلىك جونىندە دە دالەلسىز اڭگىمەلەر جابىسىپ جۇرەدى. سوعان جاۋاپ بولسىن دەدى مە, احاڭ الگى كىسىگە «قايدان بىلەيىن, مەن تۋرالى تسك-نىڭ پىكىرى جامان ەمەس قوي» دەپتى. تاعى ءبىر لەپەس. بىردە احاڭ جازۋشىلار وداعىنا كەلەدى. بەلگىلى اقىن جۇماعالي سايىن ءبىرىنشى قاباتتا وتىرادى. جازدىڭ كۇنى تەرەزە اشىق تۇرادى عوي. ءسىرا, قالجىڭدارى جاراسقان ءارى قاتارلاستىعى بار احاڭنىڭ كەلە جاتقانىن كورىپ, جۇمەكەڭ «جىگىتتەر كوز جاققا بارىسپايىق» دەيدى. ونى احاڭ ەستيدى. سويتەدى دە جۇماعاليعا كەلىپ: «وسى سەن جاڭا نە دەدىڭ, جۇماعالي؟ قازاق كوز جاققا ەمەس, باس جاققا بارىسپايىق دەۋشى ەدى. سەن قازاقتىڭ ءتىلىن بىلەتىن اقىن ەمەسسىڭ بە؟» دەپ جۇماعاليدىڭ باس جاعىن مەڭزەپ ايتقان ەكەن. مۇنداي ايتقىشتىق احاڭدا اتكوپىر.
جەردىڭ استىمەن جۇرگەن كۇندەردەگى مىنا ءبىر ايتقىشتىعى ءسىرا دا ۇمىتىلماس. قايسىبىر جىلى ازەربايجاننىڭ ۇلى تۇلعاسى گادجيبەكوۆ ومىردەن وزىپ, ونىڭ قازاسىنا قازاقستاننان باكۋگە احمەت جۇبانوۆ بارادى. احاڭ سونداعى سويلەگەن ءسوزىن «ولگەن ادام تىرىلەردىڭ كوزىن اشىپ كەتەدى» دەپ اياقتاپتى. وسى ءسوزدى ازەربايجاننىڭ كونە كوز زيالىلارى «اپىر-اي, نە دەگەن اقىلدى ادام ەدى» دەپ ءالى كۇنگە دەيىن ەسكە الىپ وتىراتىن كورىنەدى.
ۇلت تاريحىن تۇگەندەۋ, ۇلتتىڭ ءتولتۋما بولمىسىن بۇتىندەۋ جولىندا اقىلدىڭ ازابىن تارتقان ارىستارىمىز از ەمەس, ارينە. سول اقىلدىڭ ازابىن ءبىر ەمەس, بىرنەشە كىسىدەي كورگەن احمەت قۋان ۇلى بولماعاندا ۇلت مۋزىكاسىنىڭ تايقازانى بۇگىندە قالاي تاسىپ, قالاي قاينار ەدى دەپ ويلاۋدىڭ ءوزى دە ازاپ.
اپىر-اي, دەيسىڭ! ۇلتقا كول-كوسىر, ولشەۋسىز قىزمەت ەتكەن تەلەگەي تەڭىز اقىلدان ازاپ شەگۋ ويلاڭىزشى, اقىلعا سىيا ما؟!.
قالي سارسەنباي