بايدەن – پۋتين كەلىسسوزى: ناتيجە قانداي؟

كەلىسسوزدەر جەنەۆا قالا­سىنىڭ ماڭىنداعى Villa La Grange قوناقۇيىندە ءوتتى. مارتەبەلى مەيمانداردى شۆەيتساريا پرەزيدەنتى گاي پارمەليننىڭ ءوزى قارسى الىپ, بەيبىتشىلىك قالاسىنا كەل­گەن­دەرىنە ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.

«مەن ەكى پرەزيدەنتكە ءوز ەلدەرى مەن بۇكىل الەمنىڭ مۇد­دەلەرى ءۇشىن جەمىستى ديالوگ جۇرگىزۋدى تىلەي­مىن!», دەدى پار­مە­لين. بۇدان كە­يىن مەملەكەتتەر باسشىلارى كەلىس­سوزدەر بولمە­سىنە ءوتتى.

وسى ورايدا, مىنا ماسەلەنى ايتا كەتكەن ءجون. ادەتتە ۆلا­دي­مير پۋتين شەتەلدىك باسشىلارمەن كەزدەسۋگە كەشىگىپ كەلەتىن. ما­سەلەن, 2013 جىلى ريم پاپاسى فرانتسيسكپەن كەزدەسۋگە 50 مينۋت كەشىككەن. ءدال سول جىلى اقش مەملەكەتتىك حاتشىسى دجون كەر­ريدى ءۇش ساعات كۇتتىرىپ قويعان. 2012 جىلى گەرمانيا كانتسلەرى انگەلا مەركەل دە ونى 40 مينۋت كۇتۋگە ءماجبۇر بولعان.

ساراپشىلار جەنەۆاداعى جۇزدەسۋدە دە رەسەي پرەزيدەنتى وسىنداي قادامعا باراتىنىن بولجاعان. الايدا كرەمل باسشىسى بۇل جولى كەلىسسوزدەرگە ءدال ۋاقىتىندا كەلدى. كەرىسىنشە, دجو بايدەن 15 مينۋتقا كەشىكتى.

ايتا كەتەرلىگى, سامميت قار­ساڭىندا شۆەيتساريا بيلىگى جەنە­ۆاعا قوسىمشا 1000 سارباز كىر­گىزەتىنىن, سەيسەنبىنىڭ تاڭى­نان بەيسەنبىنىڭ كەشىنە دەيىن قالا ماڭىنداعى اۋە كەڭىستىگى شەكتە­لەتىنىن مالىمدەدى. شۆەيتساريا اسكە­ري-اۋە كۇشتەرى ءىس-شارا بارى­سىندا اۋەدەن باقىلاۋ جۇرگىز­دى. سونىمەن قاتار شۆەيتسا­ريا­نىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن قو­سىمشا 2000 پوليتسيا قىزمەتكەرى قاۋىپسىزدىك كۇزەتىنە تارتىلدى.

«بۇل جوعارى دەڭگەيدەگى حا­لىق­ارالىق سامميت بولعان­دىق­تان, ءىس-شارا بارىسىندا قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن مۇنداي شارا قاجەت. شۆەيتساريا حالىقارالىق قۇقىق بويىنشا ارنايى قورعاۋدى پايدالاناتىن ادامداردىڭ, مىسالى, امەريكالىق جانە رەسەيلىك مەم­لەكەت باسشىلارىنىڭ قاۋىپ­سىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە مىن­دەتتى», دەلىنگەن شۆەيتساريانىڭ فە­دەرالدىق كەڭەسىنىڭ حابارلاماسىندا.

وسىنداي ەرەكشەلىكپەن باس­تالعان جۇزدەسۋ 3 ساعاتقا سوزىلىپ, جوسپارلانعان مەرزىمىنەن ەرتە اياقتالدى. اقش پرەزيدەنتى كەلىسسوزدەردىڭ تابىستى وتكەنىن ايتىپ, اڭگىمەلەسۋگە كوپ ۋاقىت قاجەت بولماعانىن العا تارتتى. سونداي-اق اقش پەن رەسەي  اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى جاقسارتۋدىڭ العاشقى قادامى جاسالعانىنا ەكپىن ءتۇسىردى.

وسىدان ءۇش جىل بۇرىن ۆلا­ديمير پۋتين سول كەزدەگى اق ءۇي باسشىسى دونالد ترامپپەن حەلسينكيدە كەزدەسىپ, فۋتبول دوبىن سىيعا تارتقان-دى. بۇل جولى بايدەن مۇحيتتىڭ ارعى بەتىنەن ارنايى ازىرلەنگەن كوزىلدىرىك, بيزوننىڭ كريستالل ءمۇسىنىن سىي­لىققا اكەلىپتى.

تاراپتار يادرولىق قارۋدى باقىلاۋ بويىنشا ديالوگتى باس­تاۋعا كەلىستى. سونداي-اق ەلشى­لەردى ءبىر-ءبىرىنىڭ استانالارى­نا قايتارۋعا ۋاعدالاستى. اقش رەسەيدى 2020 جىلعى پرەزي­دەن­ت­تىك سايلاۋعا ارالاستى دەپ ايىپ­تاعاننان كەيىن ەكى تاراپ تا ناۋ­رىز ايىندا ەلشىلەرىن كونسۋلتاتسيا ءۇشىن شاقىرتىپ العان ەدى.

دەگەنمەن, پرەزيدەنتتەردىڭ باس­قا ماسەلەلەر جونىندە, سونىڭ ىشىندە كيبەرقاۋىپسىزدىك, ۋكراي­نا ماسەلەسى جانە رەسەي وپپوزي­تسيا­سىنىڭ جەتەكشىسى الەكسەي ناۆال­نىيدىڭ تاعدىرىنا قاتىس­تى ماسەلەلەردە ورتاق مامىلەگە كەل­گەن-كەلمەگەندىگى تۋرالى مۇل­دەم ايتىلعان جوق. تەك دجو باي­­دەن ءوز سوزىندە ناۆالنىي تۇرمە­دە قازا تاپسا, ونىڭ سالدارى رە­سەيگە اۋىر سوعاتىنىن ايتىپ ءوتتى.

ەكىجاقتى كەلىسسوزدەردەن كەيىن مەملەكەتتەر باسشىلارى جۋر­ناليستەرمەن كەزدەسىپ, ءباسپا­سوز جيىنىن وتكىزدى. ۆلاديمير پۋ­تين ەلشىلەردىڭ قايتادان جۇ­مىس­­تارىنا كىرىسەتىنىن مالىم­دەدى.

ء«بىز رەسەيدىڭ سىرتقى ىستەر مي­­نيسترلىگى مەن اقش مەملەكەت­تىك دەپارتامەنتى ديپلوماتيالىق باي­لانىسقا قاتىستى ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ بارلىق سپەكترى بو­يىنشا كونسۋلتاتسيالاردى باس­تاۋى تۋرالى كەلىسىمگە كەلدىك», دەدى پۋتين.

كرەمل باسشىسى مۇنىڭ ناق­تى قاشان جۇزەگە اساتىنىن ايت­قان جوق, دەگەنمەن ەلشىلەر ءوز مىن­دەتتەرىن جالعاستىراتىنىن جەت­كىزدى. وزدەرىڭىزگە بەلگىلى, ەكى ەل اراسىندا «قارا مىسىق جۇگى­رىپ وتكەلى», رەسەيدىڭ اقش-تاعى ەلشى­سى اناتولي انتونوۆ پەن اقش-تىڭ رەسەيدەگى ەلشىسى دجون سال­ليۆان ەلدەرىنە ورالعان بولاتىن.

بۇدان بولەك, جيىن بارىسىندا كيبەرقاۋىپسىزدىك ماسەلەسى دە تال­قىلاندى. وزدەرىڭىزگە ءمالىم, بيىل اقش-تىڭ ءىرى مۇناي قۇبى­رى جۇيەسى Colonial Pipeline-عا حاكەرلىك شابۋىل جاسالعان ەدى. باتىس ەلدەرى بۇعان رەسەيدى كىنا­لاعان. جۋرناليستەرمەن كەزدەسۋ بارىسىندا اتالعان ماسەلە تۋرالى سۇراق قويىلعان. ۆلاديمير پۋتين بولعان كيبەرقىلمىسقا رەسەيدىڭ قاتىسى جوق ەكەنىن العا تارتتى.

سونداي-اق سوتتالعانداردى الماسۋ جونىندە دە اڭگىمە ايتىلدى. الايدا اتالعان ماسەلەدە اۋقىمدى ۋاعدالاستىق جاساۋ مۇمكىن بولعان جوق. تاراپتار كەلەشەكتە وسى تاقىرىپقا تاعى ورالاتىنىن ايتتى.

بايدەن ءوز سوزىندە پۋتينگە سۋ نەمەسە ەنەرگەتيكا سەكىلدى ماڭىزدى ينفراقۇرىلىمدارعا حاكەرلىك نەمەسە باسقا شابۋىلدار جاساۋعا تىيىم سالىنۋى ءتيىس ەكەنىن مالىمدەدى.

«مەن پۋتين مىرزادان ەگەر حا­كەرلەر رەسەيدىڭ مۇناي قۇبىر­لارىن ىستەن شىعارسا, ءوزىن قالاي سەزىنەتىنىن سۇرادىم. ول مۇنىڭ وزەكتى ەكەنىنە توقتالدى», دەدى بايدەن. سونىمەن قاتار ەگەر رەسەي وسى «نەگىزگى نورمالاردى» بۇزسا, اقش وعان جاۋاپ قايتاراتىنىن جەتكىزدى. ال ادام قۇقىعى, ونىڭ ىشىندە نارازىلىق ءبىلدىرۋ قۇقىعى تۋرالى ماسەلەلەردە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ ايتقان سوزدەرى كەرەعار شىقتى.

ءباسپاسوز جيىنى ەكى پرەزيدەنتكە دە وڭاي تيگەن جوق. جۋرناليستەر پۋتينگە دە, بايدەنگە دە سۇراقتى قارشا بوراتتى. كرەمل باسشىسى كەي ساۋالعا تىكەلەي جاۋاپ بەرۋدەن جالتارىپ كەتتى. ماسەلەن, تىلشىلەر الەكسەي ناۆالنىيدىڭ ۋلانۋى تۋرالى سۇراپ, نەلىكتەن رەسەيدەگى وپپوزيتسيا وكىلدەرى قۋدالانا بەرەتىنىنە نازار اۋدارعان. بىراق پۋتين بۇل ساۋالعا جاناما جاۋاپ بەرىپ, قۇتىلىپ كەتتى.

جۋرناليستەر بايدەننەن رەسەي پرەزيدەنتىنە قانشالىقتى سەنەتىنىن سۇراعان. اق ءۇي باسشىسى شارت كەتتى. «بۇل – سەنىم ماسەلەسى ەمەس. بۇل جەكە مۇددە مەن ونى ناق­تىلاۋ تۋرالى. پۋدينگتىڭ ءدا­مىن انىقتاۋ ءۇشىن جەپ كورۋ كەرەك. انىق-قانىعىن كوپ ۇزاماي بى­لەمىز», دەدى.

CNN ءجۋرناليسى كەيتلان كول­لينس ءباس­پاسوز جيىنىن اياقتاپ, كەتىپ بارا جاتقان بايدەننەن نە­لىك­تەن ۆلاديمير پۋتينگە قاتىس­تى وڭ كوزقاراستا ەكەنىن سۇرا­عان.

«مەن سەنىمدى ەمەسپىن. نە ماس­قارا, نە ىستەپ جۇرسىزدەر؟», دەگەن بايدەن كەتىپ بارا جاتقان جەرىنەن بۇرىلىپ, جۋرناليستەرگە قايتا ورالدى.

«مەن قاشان سەنىمدىمىن دەپ ايتتىم؟ مەنىڭ ايتقانىم – ماسە­لەگە تىكە قاراۋ تۋرالى. ەگەر الەم ولاردىڭ ارەكەتىنە قارسى تۇراتىن بولسا, ولار ءوز مىنەزىن وزگەرتەدى», دەدى بايدەن.

كەيىنىرەك ۇشاققا مىنەر تۇستا دجو بايدەن جۋرناليستەرمەن تاعى كەزدەسىپ, قاتتى كەتكەنى ءۇشىن كەشىرىم سۇراپ, بۇقارالىق اق­پارات قۇرالدارىنىڭ نەگاتيۆتى اقپاراتقا كوپ كوڭىل بولەتىنىنە قىنجىلىس ءبىلدىردى.

حالىقارالىق قوعامداستىق تا, اقش تا جەنەۆاداعى جۇزدەسۋگە قاتىستى پىكىر ءبىلدىردى. اقش رەسپۋبليكالىق پارتياسىنىڭ ۇلتتىق كوميتەتى دجو بايدەننىڭ پۋتينمەن كەزدەسكەنىن سىنعا الدى. «پۋتينمەن كەزدەسۋ ارقىلى بايدەن وعان جەڭىس سىيلادى», دەدى كوميتەتتىڭ قوعاممەن بايلانىس ءبولىمىنىڭ باسشىسى دانيەللە الۆارەس.

Politico.eu سايتىنىڭ ساراپشىلارى اقش پەن رەسەي كەلىسىمگە كەلسە, باتىستىڭ باسقا ەلدەرى دە كرەملمەن ءتىل تابىسۋى مۇمكىن ەكەنىن العا تارتتى. دەگەنمەن, ەۋروپالىق وداقتىڭ سىرتقى ساياسات جونىندەگى كوميسسارى دجوزەپ بوررەل قارت قۇرلىقتىڭ رەسمي ماسكەۋمەن قاتىناسى ودان سايىن قيىنداي تۇسەتىنىن ايتتى.

قورىتا ايتقاندا, رەسەي مەن اقش پرەزيدەنتتەرىنىڭ كەزدەسۋى سالىستىرمالى تۇردە تابىستى وتكەنىن ايتا كەتكەن ءجون. ارينە ەكى ەلدىڭ كەلىسپەيتىن ماسەلەلەرى بولاتىنى تۇسىنىكتى. بىراق الپاۋىت دەرجاۆالاردىڭ قىرقىسقانىنان گورى ىنتىماقتاسقانى وزدەرى ءۇشىن دە, تۇتاس الەم ءۇشىن دە ءتيىمدى بولار.