مۇقتاج جانداردىڭ نەسىبەسىنە ورتاقتاسقاندار «نۇرلى جەر» باعدارلاماسىنان دا بايقالدى

قىرۋار قارجى قۇيىلعان مۇنداي تۇرعىن ءۇي باعدارلامالارى باسپاناعا شىن مۇقتاج جاندارعا دەمەۋ بولسا جاقسى عوي. وكىنىشكە قاراي, باسى جاقسى باستالعان كەي باعدارلاما باعىتىنان جاڭىلىپ, سوڭىندا شاتقاياقتاي باستاعان سىڭايلى...

اسىلىندە تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسى ءوز بەتىمەن باسپانا ساتىپ الۋعا جاعدايى كەلمەيتىن قاراپايىم ازاماتتاردى, سونىڭ ىشىندە كوپبالالى, تۇرمىسى تومەن وتباسىلاردى ءۇيلى ەتۋگە ارنالعان. الايدا وسىنداي ماقساتپەن 2012 جىلدان بەرى قولعا الىنعان ءجىبى ءتۇزۋ باعدارلامالاردىڭ كوبى اياعىنا جەتپەي, ورتا جولدا توقتاپ قالعان. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتىنىڭ جىل باسىندا جاريالاعان ەسەبىنە سۇيەنسەك, 2012 جىلى باستالىپ, 2020 جىلعا دەيىن جالعاسۋعا ءتيىس «قولجەتىمدى باسپانا-2020» باعدارلاماسى ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسىمەن 2012 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا بەكىتىلگەنىمەن, ەكى جىلدان كەيىن كۇشىن جويعان. «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى 2017 جىلدان بەرى ەكى رەت قابىلدانىپ, ەكەۋىندە دە مەرزىمىنە جەتپەي توقتاعان. مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي باعدارلامالارى ورتا جولدان ۇزىلگەندىكتەن, ونىڭ قانشالىقتى ءتيىمدى بولعانىن باعالاۋ دا مۇمكىن بولماپتى. قازىرگى باعدارلاما 2025 جىلعا دەيىن جالعاسۋى ءتيىس.

اۋديتورلار 2017 جىلدىڭ قاڭتار ايىنان 2020 جىلدىڭ ماۋسىم ايىنا دەيىنگى ارالىقتاعى «نۇرلى جەر» باعدارلاماسىنىڭ ىسكە اسىرىلۋ تيىم­دىلىگىنە مەملەكەتتىك اۋديت جۇرگىزگەن. تەك­سەرۋ بارىسىندا بىرقاتار كەمشىلىك انىقتالعان. ناقتىراق ايتقاندا, اۋديتپەن قامتىلعان 714 563,2 ملن تەڭگە سوماسىنداعى قاراجات كولەمىنەن 300,1 ملن تەڭگەنىڭ قارجىلىق, 145 راسىمدىك بۇزۋشىلىق انىقتالعان. بۇعان قوسا 92 404,9 ملن تەڭگەنىڭ بيۋدجەتى ءتيىمسىز جوسپارلانعان.

شەندى-شەكپەندىلەردىڭ جىلداعى ەسەبىنە سەنسەك, ەلىمىزدە ميلليونداعان شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلىپ جاتادى. الايدا مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي قورىنان ءۇي الۋعا مۇقتاج ازاماتتاردىڭ كەزەگى ازايار ەمەس. كەزەكتىڭ قىسقارۋى بىلاي تۇرسىن, قايتا كوبەيە تۇسكەن. تەكسەرۋشىلەردىڭ مالىمەتىنشە, 2017 جىلدىڭ قاڭتارى مەن 2020 جىلدىڭ قاڭتارى ارالىعىندا كەزەكتە تۇرعاندار سانى كەمۋدىڭ ورنىنا 112,5 مىڭ ادامعا كوبەيگەن, ياعني  428,4 مىڭنان 540,9 مىڭ ادامعا ارتقان. «بۇل رەتتە مۇقتاجداردى باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ ۇلەسى ايتار­لىقتاي تومەن دەڭگەيدە قالىپ وتىر جانە ورتا ەسەپپەن 1,5-تەن 2,5% ارالى­عىندا» دەلىنگەن ەسەپتە. سوندا الگى ميل­ليونداعان شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي كىمگە بەرىلىپ جاتىر؟ الدە بۇل باعدار­لامانىڭ اينالاسىندا دا «بارماق باستى, كوز قىستىنىڭ» كوبەيگەنى مە؟!

جالپى «نۇرلى جەر» باعدارلاما­سىنىڭ بەس باعىتى بار. ولار: ساتىپ الۋ قۇقىعىنسىز جالعا بەرىلەتىن تۇرعىن ءۇي سالۋ, كرەديتتىك تۇرعىن ءۇي سالۋ, جەكە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن دامىتۋ, جەكە قۇرىلىس سالۋشىلاردى تۇرعىن ءۇي سالۋعا ىنتالاندىرۋ جانە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىن تارتا وتىرىپ, تۇرعىن ءۇي سالۋ. اۋديتورلاردىڭ ەسە­بىنشە, باعدارلاما باعىتتارىنىڭ بارىن­دە جۇيەلى پروبلەمالار مەن كەم­شىلىكتەر بايقالعان. مىسالى, ساتىپ الۋ قۇقىعىنسىز جالعا بەرىلەتىن تۇرعىن ءۇي سالۋ باعىتى بويىنشا 969,1 ملن تەڭگە سوماسىنداعى رەسپۋبليكالىق بيۋد­جەت قاراجاتى يگەرىلمەگەن. سونىڭ سالدارىنان تۇرعىن ءۇي الۋعا كەزەكتە تۇرعان حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال توبىنا جالعا بەرىلۋگە ءتيىس 32,2 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇيدى سالۋ جانە ساتىپ الۋ كورسەتكىشتەرى ورىندالماي قالعان. جوسپار بويىنشا 858,9 مىڭ شارشى مەتر پايدالانۋعا بەرىلۋگە ءتيىس ەدى, بىراق ءىس جۇزىندە 826,7 مىڭ شارشى مەتر عانا تاپسىرىلعان. «بۇل بيۋدجەتتىك باعدارلامالاردىڭ ءتيىمسىز ورىندالۋىنا اكەپ سوقتى» دەلىنگەن ەسەپتىك مالىمەتتە. ول ول ما, مەملەكەت باسشىسىنىڭ جىل سايىن 6 مىڭ كوپبالالى از قامتىلعان وتباسى مەن جۇمىس ىستەيتىن 3 مىڭ جاسقا جالعا تۇرعىن ءۇي بەرۋ جونىندەگى تاپسىرماسى دا تولىققاندى ىسكە اسىرىلماعان. ماسەلەن, 2019 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا از قامتىلعان كوپبالالى وتباسىلار ءۇشىن 5,5 مىڭ پاتەر جانە جۇمىس ىستەيتىن جاستار ءۇشىن 2,5 مىڭ پاتەر ساتىپ الىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلگەن. ياعني پرەزيدەنت ايتقان مەجەگە جەتپەگەن. سوندا 1 مىڭداي ازامات باسپاناسىنان قاعىلدى دەگەن ءسوز.

تۇرعىن ءۇي كەزەگىنە تۇرعانداردىڭ قاتارى ازايماۋدىڭ تاعى ءبىر ۇشى باقى­لاۋدىڭ اقساپ جاتقانىندا بولسا كەرەك. ەسەپ كوميتەتىنىڭ مالىمەتىن­شە, تۇرعىن ۇيلەر قۇرىلىسىن قارجىلان­دىراتىن جانە باسپانالاردى ەسەپكە الاتىن جانە بولەتىن مەملەكەتتىك ورگاندار تاراپىنان ءتيىستى باقىلاۋدىڭ بولماۋىنان كەزەك­تە تۇرعاندارعا ارنالعان جالعا بەرى­لەتىن باسپانالاردى بۇل ساناتقا جاتپايتىن وزگە ازاماتتار يەلەنىپ كەتكەن. ماسەلەن, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار ۇسىنعان اقپاراتقا سايكەس, 2017-2019 جىلدار ارالىعىندا 17 وڭىردە 21 462 پاتەر بەرىلۋگە ءتيىس بولعان. بىراق ونىڭ 2 354-ءسى حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال توبىنا جاتاتىن ازاماتتارعا ەمەس, بيۋد­جەتتىك ۇيىمداردىڭ قىزمەتكەرلەرىنە جانە تۇرعىن ءۇيى اپاتتىق جاعدايدا دەپ تانىلعان ادامدارعا بولىنگەن.

بيىل ناۋرىز ايىنىڭ سوڭىندا ەسەپ كوميتەتى «نۇرلى جەر» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ بارىسىنداعى  تاعى ءبىر بى­لىق­تى اشكەرە ەتتى. بۇل جولى اۋديتورلار Samruk-Kazyna Construction اق اكتيۆتەرىنىڭ باسقارىلۋ تيىمدىلىگىنە جۇر­گىزىلگەن مەملەكەتتىك ءاۋديتتىڭ قورى­تىندىسىن جاريالادى. سونداعى تەكسەرۋ ناتيجەسىنەن «سامۇرىق-قازىنا» اق حالىق­تىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى تومەن ازاماتتاردىڭ ەسەبىنەن ءوز قىزمەتكەرلەرىن باسپانامەن جارىلقاعانىن كورۋگە بولادى. ياعني «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى اياسىندا ءۇي كەزەگىندە تۇرعاندارعا ار­نال­عان جالپى سوماسى 733,5 ملن تەڭ­گەنى قۇرايتىن 65 پاتەر «سامۇرىق-قازىنا» ەنشىلەس كومپانيالارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە ساتىلعان. سونداي-اق ساتىپ الۋ قۇقىعىمەن جالعا بەرىلەتىن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى ءۇشىن بولىنگەن 8,5 ملرد تەڭگە مولشەرىندەگى قاراجات تا ماقساتىنا ساي پايدالانىلماعان. بۇل ۇيلەر دە باسپانا كەزەگىنە تۇرماعان ادامدارعا ساتىلعان. «اق-نىڭ 2017-2019 جىلدارعا ارنالعان بيزنەس-جوسپارىندا كوزدەلگەن ستراتەگيالىق باعىتتارعا قول جەتكىزۋ دارەجەسىنىڭ تيىمدىلىگىن تالداۋ ونىڭ ناشار ورىندالعانىن كورسەتتى. ماسەلەن, 2017 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قىزمەتتىڭ بارلىق 7 نەگىزگى كورسەتكىشى ورىندالماعان, 2018 جىلى 8 كورسەتكىشتىڭ 4-ەۋى ورىندالماعان (50%-ى), 2019 جىلى 11 كورسەتكىشتىڭ 8-ءى ورىن­­دال­ماعان (73%-ى)» دەلىنگەن ەسەپ كومي­­تەتى­نىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى تاراتقان حابار­لامادا.

سونىمەن قاتار اۋديتورلار Samruk-Kazyna Construction اق-نىڭ جارعىسى بويىنشا ولار جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعىنداعى باعانى تۇراقتاندىرۋعا جار­دەمدەسۋگە ءتيىس ەكەنىن, بىراق بۇل مىن­دەت ورىندالا بەرمەيتىنىن, اكتسيونەرلىك قوعام پاي­دا­عا كە­نەلۋ­دى عانا ماقسات ەتەتى­نىنە شۇي­لى­گىپتى.

مىنە, باسپاناسى جوق, باسپانا ساتىپ الۋعا جاعدايى جوق ازاماتتاردىڭ نەسى­بەسىنە ورتاقتاسۋعا ارسىنبايتىندار تالاي ازاماتتى ءۇيسىز قالدىردى. ەگەر بيۋدجەتتىڭ اقشاسى دۇرىس جوبالانىپ, شاشاۋ شىقپاي يگەرىلگەندە باسپاناعا مۇقتاج ءبىراز ادامنىڭ باستى ماسەلەسى شەشىلگەن بولار ەدى.

مەملەكەتتىك اۋديت بارىسىندا 169,6 ملن تەڭگە سوماسىنداعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قارجىسى وتەلىپ, قالپىنا كەل­تىرىلگەن. 10 دەرەك بويىنشا اكىمشىلىك قۇ­قىق بۇزۋشىلىق تۋرالى ءىس قوزعاۋ ءۇشىن ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگاندارعا ماتەريالدار جولدانعان.

ال بۇل تەكسەرۋدەن قانداي ناتيجە كۇتۋگە بولادى؟ مەملەكەتتىك باعدارلاما اياسىنداعى باسپانالار شىن مۇقتاجعا بەرىلە باستاي ما, الدە تاعى ورتا جولدان جارتىسى «بوگدە جاندارعا» تاراتىلىپ كەتە مە؟ بۇل ەندى – ۋاقىت ەنشىسىندەگى ماسەلە.