جاڭا ىندەتتەر پايدا بولۋى مۇمكىن بە؟

– بىلتىر وزىڭىزبەن كوروناۆيرۋسقا قا­تىس­­تى سويلەسكەن ەدىك. بىرنەشە اي بۇ­­رىن الەمدە ۆيرۋستىڭ جاڭا شتاممدا­­رى پايدا بولا باستادى. نە­لىك­­تەن ۆيرۋس مۋتاتسياسى پايدا بولۋ­دا؟

– جەر شارىندا ادامدار, جانۋارلار, وسىمدىكتەر مەن بارلىق ءتىرى اعزانىڭ ەۆوليۋتسياسى قالىپتاستى. ءدال وسىنداي ۇدەرىس وزدىگىنەن «تەحنيكالىق» ءومىر سۇرە المايتىن ۆيرۋستاردىڭ ۇل­كەن الەمىندە جۇرەدى. ولارعا دا تىر­شىلىك ءۇشىن قابىلداۋشى ورگانيزم قاجەت. سوندىقتان ادامنىڭ يم­مۋن­دىق جۇيەسى قوزدىرعىشتارمەن كۇرەسۋ ءۇشىن بىرقاتار ءادىستى قولدانادى. انتي­دەنەلەر قابىلداۋشى جاسۋشالاردى ۆيرۋستىڭ ەنۋىنەن قورعايدى, جاسۋ­شا­نىڭ سىرتىندا بەلگىلى ءبىر ۆيرۋستىق شتاممنىڭ اقۋىزىنا جول بەرمەيتىن كۇشتى قالقان تۇزەدى. ال پاتوگەن ءوز كەزەگىندە يممۋندىق جۇيەنىڭ زياندى اسەرىن بولدىرمايدى. بۇل زارداپ شەك­كەن اعزانىڭ جاسۋشالارى ارقىلى تارالاتىن كوپتەگەن كوشىرمەنى جاساۋ ارقىلى پايدا بولماق. ۆيرۋستىڭ جاڭا ۇرپاعى وسى ءتۇردىڭ كۇشتى تۇسى جانە ءارى قاراي ءومىر سۇرۋگە كومەكتەسەدى, ال تا­رالۋىن قيىنداتاتىن قاسيەتتەرى جو­عا­­لادى. حوستتى جۇقتىرعان وزگەشە مۋتاتسيالانعان ۆيرۋس ارتىقشىلىققا يە بولادى. حوستتا وسى ىندەتكە قارسى انتيدەنەلەر تۇرىندە بۇرىن پايدا بولعان يممۋنيتەت جوق. مۇنداي جۇيە بۇرىن-سوڭدى بولماعان كۇش رەتىندە مەديتسينا جەڭە المايتىن اۋرۋلارعا اسەر ەتەدى.

– ۆاكتسينالار ۇلىبريتانيادا تا­بىلعان كوروناۆيرۋستىڭ جاڭا شتا­مى­نان قورعاي الا ما؟

– ۇلىبريتانيادا تابىلعان كورونا­ۆيرۋس­تىڭ جاڭا شتامىنىڭ جۇعۋى 70 پا­يىزعا جوعارى جانە تەز تارالادى. ۆاكتسينا كوروناۆيرۋستىڭ بارلىق سپايك اقۋىزىنا يممۋنيتەت جاسايدى, ال بريتاندىق مۋتاتسيا وسى اقۋىزدىڭ بە­تىندەگى ءبىر عانا كىشكەنە نۇكتەنى وزگەر­تەدى.

جالپى, ەگەر اۋرۋدىڭ وتكىر فازاسى بولماسا, ۆاكتسينا كەز كەلگەن ادامعا قاۋىپسىز. مىسالى, گامالەيا ورتالىعى جاساعان سپۋتنيك-V ۆاكتسيناسى ادامنىڭ ادەنوۆيرۋس ۆەكتورىنىڭ جاقسى زەرتتەلگەن پلاتفورماسى نە­گى­زىندە قۇرىلعان. QazVaس ۆاكتسيناسى «ولتىرىلگەن» ۆيرۋس پايدا بولعان كەز­دەگى ەسكى تەحنولوگيالارعا سايكەس شى­عا­رىلدى. بۇل تەحنولوگيا ۇزاق ۋاقىت قولدانىلعان, مىسالى, چۋماكوۆ ورتا­لى­عى پوليوميەليت پەن ۆيرۋستىق ەنتسەفاليتكە ۇقساس ۆاكتسينا شىعاردى. الايدا ىندەت ۆيرۋستىڭ بارلىق بولىگىنە انتيدەنەلەردى قالىپتاستىرادى. ەكى ۆاكتسينا دا قاۋىپسىز, زەرتتەۋدىڭ ەكى كەزەڭى جۇرگىزىلگەن. ۆاكتسينالاردا چيپتەر بار ەكەنى تۋرالى اقپارات ميف جانە جالعان. الەۋمەتتىك جەلىلەردە ۆاكتسينا جايلى عىلىمي مالىمەتتەردى وقۋعا بولادى.

– ۆاكتسينادان كەيىنگى اعزا يم­مۋن­دىق جۇيەنى قانشالىقتى تەز قا­لىپ­تاس­تىرادى؟

– يممۋندىق جۇيە انتيدەنەلەردى 2 نەمەسە 3 اپتادا قابىلدايدى. يم­مۋ­نوگلوبۋلين م-ءنىڭ العاشقى قور­عانىش انتيدەنەلەرى ۆاكتسينادان كەيىن 7-8 كۇندە وندىرىلە باستايدى. ءۇشىنشى اپتادا ءبىرىنشى ۆاكتسيناعا يممۋندىق جاۋاپ قالىپتاسقان كەزدە ۆاكتسينانىڭ ەكىنشى دوزاسى ەنگىزىلەدى. بۇل ۆاكتسينا تۇماۋعا قارسى ۆاكتسينا سياقتى جۇمىس ىستەيدى. وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, ءبىز جىل سايىن تۇماۋعا قارسى ۆاكتسينا الامىز. كۇتىلەتىن ەڭ جوعارى يممۋندىق جاۋاپ – ەكى جىل.

يممۋندىق جاۋاپ جاسۋشالىق پەن گۋمورالدى بولىپ بولىنەدى. جاسۋشالىق جاد ءومىر بويى بولادى. بىراق بۇل جەتكىلىكسىز جانە گۋمورالدى يممۋندىق جاۋاپ سياقتى تەز جۇمىس ىستەمەيدى.

– بىزدە ەندى كوروناۆيرۋسقا قارسى يم­مۋنيتەت قالىپتاستى دەپ ايتۋعا بولا ما؟

– كوروناۆيرۋسقا قارسى يم­­مۋ­نيتەت­تىڭ پايدا بولۋ قاعيداتى باسقا ۆي­رۋس­تارمەن بىردەي. يممۋندىق جۇيە اعزانىڭ گەنەتيكالىق قۇرامىنىڭ تۇراقتىلىعى ءۇشىن كۇرەسەدى. ياعني كەز كەلگەن بوگدە گەندەر – باكتەريالار, ۆيرۋستار, راك كلەتكالارى ءبىزدىڭ يم­مۋنيتەتىمىزگە شابۋىل جاسايدى جانە جويۋعا تىرىسادى.

بارلىق ادامدا تۋا بىتكەن يممۋنيتەت بار. ول ميكروبتاردىڭ ەنۋىنە بىردەن جاۋاپ بەرەدى جانە ولارعا «جاد» كەرەك ەمەس. الىنعان يممۋنيتەت اۋرۋ قوزدىرعىشىنىڭ ءاربىر تۇرىنە رەاكتسيا بەرەدى. بۇل يممۋنيتەت ينفەكتسيانى زەرتتەۋ ءۇشىن ۋاقىتتى قاجەت ەتەدى. ەگەر اعزاعا ءدال وسىنداي ينفەكتسيا ەنسە, «جاد جاسۋشالارى» يممۋنيتەتتى باكتەريامەن نەمەسە ۆيرۋسپەن كۇرەسۋ ءۇشىن قانداي انتيدەنەلەر قاجەت ەكەنىن ايتادى, سوندىقتان ءبارىن نولدەن قايتا الۋدىڭ قاجەتى جوق. بۇل – يممۋنيتەتتىڭ قالىپتاسۋى.

ۆاكتسينا بىردەي پرينتسيپپەن ارەكەت ەتەدى, ياعني ادەيى السىرەتىلگەن ۆيرۋس ەنگىزىلەدى. بىراق ونىڭ يممۋنيتەتىن زەرتتەپ, «ەستە ساقتاۋ» ءۇشىن جەتكىلىكتى. سوندىقتان ۆاكتسينا العان ادام اۋرۋدى وڭاي جۇقتىرادى, ونىڭ يممۋنيتەتى بىردەن بەيتانىس ادامدارعا شابۋىل جاسايدى. كەيبىر اۋرۋلاردان نەمەسە قىزىلشاعا قارسى ۆاكتسينادان كەيىن يممۋنيتەت ءومىر بويى ساقتالادى.

– ۇجىمدىق يممۋنيتەتكە باي­لانىس­تى كەيبىر ەلدەردىڭ كوروناۆيرۋس­پەن كۇرەسۋدىڭ وسى ستراتەگياسىن تاڭ­داۋعا شەشىم قابىلداعانىنا توقتالا كەت­سەڭىز...

– بۇل – اۋرۋدىڭ تارالۋىن توقتا­تاتىن ادامداردىڭ ۇجىمدىق توپتاسۋىن قالىپتاستىرۋ. ەگەر ادامداردىڭ جەت­كىلىكتى سانى جۇقپالى اۋرۋعا قارسى يم­مۋنيتەتكە يە بولسا – الدىڭعى ينفەكتسيا نەمەسە ۆاكتسينا بولسىن اۋرۋدىڭ ودان ءارى تارالۋى قيىنعا سوعادى. بۇل بارلىق توپ ءۇشىن, ءتىپتى اۋرۋعا جەكە يممۋنيتەتى جوق ادامدار ءۇشىن جاناما قورعاۋدى قام­تاماسىز ەتەدى.

ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, حالىقتى 70%-دان 90%-عا دەيىن ۆاكتسينالاۋ قاجەت. ۆاكتسينا – ۆيرۋستى توقتاتۋدىڭ باستى فاكتورى. ۇجىمدىق يممۋنيتەتتى ساقتاۋ – بۇل جۇقپالى اۋرۋلارعا قارسى تۇراقتى كۇرەس, ويتكەنى ۆيرۋستار يممۋندىق رەاك­­­­تسيا­لاردان قورعانۋ ءۇشىن داميدى. سون­دىقتان جىل سايىن تۇماۋعا قارسى جاڭا ۆاكتسينا ەنگىزىلەدى جانە ۋاقىت وتە يم­مۋ­نيتەتتى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن ءار 10 جىل سايىن ديفتەريادان رەۆاكتسيناتسيا قا­جەت.

– COVID-19-دان كەيىن يم­مۋني­تەت­تىڭ بۇزىلۋى مۇمكىن بە؟

– COVID-19 ادام اعزاسىنا اسەرى تۋرا­لى ستاتيستيكالىق مالىمەتتەر جي­ناق­­تالعان سايىن, عالىمدار جاڭا كوروناۆيرۋس ينفەكتسياسىن تىنىس الۋ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار جۇرەك-تامىر, اسقازان-ىشەك, يممۋندىق جۇيەلەرگە دە اسەر ەتەتىن جۇيەلى اۋرۋ رەتىندە قاراس­تىرادى.

جاڭا كوروناۆيرۋس ينفەكتسياسىنىڭ ادام اعزاسىنا اسەرى تۋرالى زەرتتەۋلەر كوۆيدتىڭ يممۋنيتەتتى ەداۋىر تومەن­دە­تەتىنىن كورسەتەدى. سونىمەن بىرگە كوۆيدتەن كەيىن يممۋنيتەتتىڭ السى­رەۋى ادامنىڭ باسقا ينفەكتسيالارعا وسال­دى­عىنا اكەلۋى مۇمكىن. ۆيرۋستارعا, باك­تەريالارعا, ساڭىراۋقۇلاقتارعا دەنە­­مىزدەگى السىرەگەن قورعانىس كەدەر­گىلەرىنەن ءوتۋ وڭايىراق. كوۆيدتەن كەيىن السى­رەگەن يممۋنيتەتى بار ەڭ كوپ تارال­عان جۇقپالى اۋرۋلار – پنەۆمونيا, برونحيت, تەرى ينفەكتسياسى.

– كوۆيد بەلگىلەرى بار تالاي ادام ءالى دە مەديتسينالىق مەكەمەلەرگە بار­ماي, ۇيدە ەمدەلىپ جاتىر. بۇل قان­شالىقتى دۇرىس؟

– كەز كەلگەن جاعدايدا ءوزىن-ءوزى ەمدەۋ بولماۋى كەرەك. قانداي جاعداي بولسا دا, ناۋقاستىڭ دەنساۋلىعىنىڭ بارلىق ەرەكشەلىگىن بىلەتىن, ونىڭ ءارتۇرلى دوزالارىندا پرەپاراتتاردىڭ پايداسى مەن زيانى تۋرالى ءبىلىم مەن ماشىققا يە دارىگەردەن سۇراۋى كەرەك. ءدارى-دارمەكتەردى قابىلداعان ادامدار قالاي ەمدەلۋ جولدارىن بىلمەيدى.

– بۇل ىندەتتىڭ قايتا-قايتا ورالۋى مۇمكىن بە؟

– قازىردىڭ وزىندە كوپتەگەن ساراپشى جاڭا اۋرۋدىڭ پايدا بولۋىنا سەبەپشى بولعان ۆيرۋستىڭ ادامزاتپەن قالاتىنىن العا تارتىپ وتىر. SARS-Cov-2 سوڭعى 100 جىل ىشىندە باسقا ۆيرۋس نەمەسە باكتەريالار ءساتسىز بولعان نارسەنى جاسادى: ول الەم حالقىنىڭ كوپ بولىگىن ۇيگە قاماپ, جاھاننىڭ الەۋمەتتىك قانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ەكونوميكالىق ءومىرىن دە تەجەدى. بۇل الەمدىك اكادەميالىق قاۋىمداستىق ءۇشىن عىلىمي قۇپيا بولدى. ولىمگە اكەلەتىن COVID-19 اۋرۋىنىڭ پاتوگەنەزى ءالى انىقتالعان جوق. بىراق SARS-Cov-2 بارىنە تۇسىنىكتى: جاڭا جۇقتىرۋ قاۋپى 100, 200 نەمەسە 300 جىل بۇرىنعىداي ادامزات ءۇشىن دە وزەكتى.

– جاڭا ىندەتتەر پايدا بولۋى مۇم­كىن بە؟

– مۇنداي وقيعا كەنەتتەن جانە الەمنىڭ ءتۇرلى بولىكتەرىندە ورىن الۋى مۇمكىن. قازىر ءبارىمىز كوروناۆيرۋسپەن كۇرەسەمىز, بىراق بۇعان دەيىن افريكادا ەبولا ۆيرۋسىنىڭ ءورشۋى بولعان. ايت­پاق­شى, جارالارمەن بايلانىستى ۆيرۋس. بۇعان دەيىن زيكا بەزگەگى بولعان جانە ءبارى وعان قاتتى الاڭداعان. سونىمەن قاتار كەنەتتەن بۇل ۆيرۋس بۇرىننان بەلگىلى جاڭا دياپازونداردا وسىنداي جىلدامدىقپەن تارالا باستاعانى جانە وسىنداي سالدارعا اكەلەتىنى تۇسىنىكسىز بولدى. بۇعان دەيىن 2009 جىلى H1N1 شوشقا تۇماۋىنىڭ جاڭا پاندەميالىق ۆيرۋسى بولعان.

بۇرىن ازيادا قۇس تۇماۋىنىڭ جاڭا نۇسقالارى ۇنەمى پايدا بولدى, ولار ادامدار ءۇشىن پاتوگەندى ەدى. ايتقانداي, قۇس تۇماۋىنىڭ قازىرگى زامانعى شتامى ادامنان-ادامعا بەرىلمەيدى. بىراق مۇنداي شتامم ادام پوپۋلياتسياسىندا پايدا بولىپ, تارالۋى ابدەن مۇمكىن. سوندىقتان جاڭا اۋرۋ پايدا بولۋى ىقتيمال.

– اقش-تا 12-15 جاس ارالىعىنداعى جاسوسپىرىمدەردى يممۋنداۋ ناۋقانى ءجۇرىپ جاتىر. ال Pfizer كومپانياسى قىركۇيەك ايىندا 2 جاستان 11 جاسقا دەيىنگى بالالارعا ۆاكتسيناسىن شۇ­عىل پايدالانۋعا رۇقسات سۇراپ وتىر. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, بالالار مەن جاسوس­پى­رىم­دەرگە كوروناۆيرۋستىق ۆاكتسينا­لاۋ قانشالىقتى نەگىزدەلگەن؟ قا­زاق­ستان دا بۇل تۋرالى ويلانۋى كە­رەك پە؟

– بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردى ۆاكتسينالاۋ قاجەت. بالالار كونتينگەنتىندە كۆي اۋرۋى كوبىرەك كەزدەسۋدە, ولاردىڭ اراسىندا اۋىر جاعدايلار تىركەلەدى. رەسەي عالىمدارىنىڭ پىكىرىنشە, پەدياتريادا COVID-19-عا قارسى بارلىق ءۇش ۆاكتسينا قولدانىلادى, بىراق بالانىڭ دوزاسى ەرەسەكتەردەن وزگەشە بولۋى كەرەك. مەنىڭ ويىمشا, ءبىز بالالارعا ۆاكتسينا جاساۋدى ۇسىنعان كەزدە وسى كەزەڭگە كەلەمىز.

– مازمۇندى سۇحباتىڭىز ءۇشىن راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن

ايناش ەسالى,

«Egemen Qazaqstan»

الماتى