الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە قۇرعاقشىلىق بەلەڭ الىپ, كوپتەگەن سۋ قويما تارتىلىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىنا وراسان زيان كەلىپ وتىر. مۇنىڭ باستى سەبەبى – كليماتتىڭ وزگەرۋى. عالىمداردىڭ پايىمداۋىنشا, جاھاندىق جىلىنۋ وسى قارقىنمەن جالعاسا بەرسە, عاسىر سوڭىندا تاماق تاپشىلىعى تۋىنداۋى مۇمكىن.
كليمات وزگەرۋىنىڭ سالدارى مۇحيتتىڭ ارعى بەتىندە دە قاتتى بىلىنەدى. ماسەلەن, اقش-تاعى ەڭ ۇلكەن سۋ قويماسى ءميدتىڭ ارناسى تارتىلىپ بارادى. قازىرگى تاڭدا ونداعى سۋدىڭ كولەمى 36 پايىزعا دەيىن ازايعان. بۇعان دەيىن ميدتە مۇنداي ماسەلە بولعان ەمەس.
ميد كولورادو وزەنىنىڭ بويىندا, اريزونا مەن نەۆادا شتاتتارىنىڭ تۇيىسكەن جەرىندە ورنالاسقان. سۋ قويماسىن جاساۋ ءۇشىن حۋۆەر دامباسىنىڭ قۇرىلىسى وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارى جۇرگىزىلگەن-ءدى. سودان بەرى وندا سۋ تۇگەسىلگەن ەمەس. بىراق عالىمدار تاعى ءبىر ىستىق جاز كەزىكسە, ءميدتىڭ سۋى تولارساقتان عانا كەلۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتىپ وتىر. قازىرگى تاڭدا سۋ قويماسىنىڭ ماڭىزى زور. ول اريزونا, كاليفورنيا جانە نەۆادا شتاتتارىن سۋمەن عانا قامتاماسىز ەتىپ, سونىمەن قاتار اتالعان شتاتتارعا قاجەتتى ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرەدى.
ادەتتە دامبا تولى بولعاندا وندىرىلگەن توق 8 ميلليون تۇرعىندى قامتۋعا جەتەتىن. بىراق سۋدىڭ ازايۋى ەلەكتر ەنەرگياسى ءوندىرىسىنىڭ باياۋلاۋىنا اكەپ سوعىپ وتىر. سونىڭ سالدارىنان ءميدتىڭ ءوندىرىس كولەمى 25 پايىزعا ازايعان.
«كول دەڭگەيى 1 فۋتقا (30 سانتيمەتر) تومەندەسە, دامبانىڭ ەلەكتر توعىن ءوندىرۋ كولەمى 6 مەگاۆاتتقا ازايادى», دەيدى مەليوراتسيا بيۋروسىنىڭ وكىلى پاتريسيا اارون. ونىڭ ايتۋىنشا, بيىلعى كۇزدە سۋ دەڭگەيى تاعى دا تۇسپەك.
سۋ دەڭگەيىنىڭ جىلدام كەمۋىنە قاتىستى اقش جەدەل شاراعا كىرىستى. اقش مەليوراتسيا بيۋروسىنىڭ اقپاراتىنا سايكەس فەدەرالدى ۇكىمەت العاش رەت سۋدىڭ جەتىسپەۋشىلىگى تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلدادى. وسى جىلدىڭ تامىز ايىندا كۇشىنە ەنەتىن قۇجاتتا بۇكىل شتات پەن مەكسيكاعا سۋ جەتكىزۋ ماسەلەلەرى قارالعان.
اقش-تىڭ قۇرعاقشىلىقتى باقىلاۋ ورتالىعىنىڭ كەلتىرگەن دەرەكتەرىنە سايكەس ەلدىڭ باتىس جاعالاۋىنىڭ 75 پايىزى قاتتى قۇرعاقشىلىققا تاپ كەلىپ وتىر. ايتسە دە ايماقتا ونداعان جىل بويى قۇرعاقشىلىق باسەڭدەگەن ەمەس. كليمات داعدارىسى قۇرعاقشىلىقتىڭ اسەرىن كۇشەيتتى. ويتكەنى تەمپەراتۋرانىڭ كوتەرىلۋى ونسىز دا سيرەك جاۋاتىن قاردى توقتاتىپ, ىلعالدى جويىپ جىبەرگەن. اقش ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ حابارلاۋىنشا, قۇرعاقشىلىق سالدارىنان كولورادو وزەنى جۇيەسىنىڭ قۋاتى ەكى ەسە ازايعان. بۇل ۇلكەن قاۋىپ. ويتكەنى ءار 10 امەريكالىقتىڭ بىرەۋى كولورادو وزەنىنىڭ سۋىنا تاۋەلدى.
جالپى, شارتاراپتىڭ تۇكپىر-تۇكپىرى سۋ تاپشىلىعىن الدەقاشان سەزىنە باستادى. ماسەلەن, 2018 جىلى وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسىنداعى قۋاڭشىلىق كەزىندە كەيپتاۋندا سۋ مۇلدەم تاۋسىلۋعا شاق قالدى. بۇرىن-سوڭدى مۇندايدى كورمەگەن شاھار بيلىگى ونى پايدالانۋعا جاپپاي شەكتەۋ قويدى. قۇداي ساقتاپ, دەر كەزىندە جاڭبىر جاۋىپ, افريكالىقتاردى ءبىر اپاتتان امان الىپ قالعان-دى. ايتسە دە سول جىلعى قۋاڭشىلىق سالدارىنان وڭىرگە 400 ميلليون دوللار شىعىن كەلدى.
McKinsey-ءدىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, 2030 جىلى الەمدەگى وزەن باسسەيندەرىنىڭ كولەمى 10 پايىزعا, 2050 جىلى 25 پايىزعا تارتىلۋى ىقتيمال. بۇۇ ەسەپتەۋى بويىنشا الەم حالقىنىڭ تورتتەن ءبىرى 2050 جىلعا قاراي سۋ تاپشىلىعىن سەزىنۋى مۇمكىن. ال الەمدىك بانك «تىرشىلىك ءنارىنىڭ» تاپشىلىعى 2050 جىلعا قاراي الەم ەكونوميكاسىنىڭ ىشكى جالپى ءونىم ءوسىمىن 6 پايىزعا ازايتادى دەپ بولجايدى.
سۋ ماسەلەسى ورتالىق ازيانى دا اينالىپ وتپەيدى. ويتكەنى ايماقتاعى ءىرى وزەندەردىڭ بارلىعى ترانسشەكارالىق بولىپ ەسەپتەلەدى. ونداعان جىلدان بەرى سول ترانسشەكارالىق سۋ رەسۋرستارىن بىرلەسىپ پايدالانۋ جايى ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن كۇردەلى پروبلەمانىڭ بىرىنە اينالدى. اسىرەسە سىرداريا مەن ءامۋداريا وزەندەرىن بىرلەسە پايدالانۋ وتە وزەكتى. سىرداريا ءوز باستاۋىن قىرعىزستاننان, ءامۋداريا تاجىكستاننان الادى. سوندىقتان ورتالىق ازياداعى وزگە مەملەكەتتەر قىرعىز بەن تاجىك اعايىنداردىڭ «جومارتتىعىنا» تاۋەلدى. دالىرەك ايتقاندا, سۋ اعىنىن رەتتەۋ تەتىگى سولاردىڭ قولىندا.
قازاقستان مەن قىتاي اراسىندا شەكارانى كەسىپ وتەتىن ۇلكەندى-كىشىلى 25 وزەن بار. 2001 جىلى قوس تاراپتىڭ ۇكىمەتتەرى ترانسشەكارالىق وزەندەردى پايدالانۋ تۋرالى كەلىسىم جاساسقان. بىراق ەرتىس پەن ىلەنىڭ تاعدىرى تولىق شەشىلگەن جوق. ەكى وزەننىڭ تاعدىرى قازاقستان ءۇشىن اسا ماڭىزدى. سەبەبى ەرتىس پەن ىلەنىڭ سۋىنىڭ 70 پايىزى قىتاي اۋماعىنان باستاۋ الادى. وعان قوسا, بەيجىڭ بيلىگى ءوز اۋماعىندا وزەن سۋىن قولدانۋ كولەمىن ارتتىرىپ كەلەدى.
قورىتا ايتقاندا, كليمات وزگەرۋى سالدارىنان الەمدەگى سۋ كوزدەرى قۇندى بايلىققا اينالاتىن ءتۇرى بار. وزەندەردىڭ تارتىلۋى مۇحيتتىڭ ارعى بەتىن دە, بەرگى بەتىن دە ابىگەرگە تۇسىرەتىنى انىق.