بۇعان دەيىن الماتى قۋىرشاق تەاترىنىڭ كورەرمەندەرىنە «انا – جەر-انا», «رومەو – دجۋلەتتا» سپەكتاكلدەرىن ۇسىنعان جاس رەجيسسەر دينا جۇماباەۆا بۇل جولى دا «ماكبەت» پەساسىن تەاتردىڭ ارنايى شاقىرۋىمەن ساحنالادى.
رەجيسسەردىڭ اتالعان ءۇش سپەكتاكلى دە ەرەسەك كورەرمەندەرگە ارنالعان. +18 دەگەن ەسكەرتپەسى بار قويىلىم پرەمەراسى راسىندا دا بالالاردىڭ كەلۋىنە شەكتەۋ قويىپ, شىمىلدىعىن ەستيار توپتاعى كورەرمەن شوعىرى ءۇشىن اشتى. ايتپەسە, «ماكبەت جانە بالا», «ماكبەت جانە مەيىرىم» ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايتىن كەرەعار ۇعىمدار. ونەر زەرتتەۋشىلەرى مەن ارتىستەر قاۋىمى «شەكسپير تراگەديالارىنىڭ ىشىندەگى تراگەدياسى» دەپ وسى «ماكبەتتى» ايتادى. جۇمباعى مول, ادام بويىنداعى قاتىگەزدىكتى اشىق سۋرەتتەيتىن پەسا ءوزىن تالانتتى ساناعان رەجيسسەرلەردىڭ نازارىنان ەشقاشان تىسقارى قالعان ەمەس. بۇل الەمدىك دراماتۋرگياداعى ەڭ قىسقا جازىلعان پەسالاردىڭ ءبىرى سانالادى, بىراق رەسپۋبليكا تەاترلارى تاريحىندا «ماكبەتتى» قويعاندارى نەكەن-ساياق. سەبەبى ساحنالاۋ بارىسىندا باتىلدىقتى, بىلىكتىلىكتى قاجەت ەتەتىن كۇردەلى ميستيكالىق تۋىندى بولعاندىقتان, رەجيسسەرلەردىڭ ءتىسى باتا بەرمەيدى, ءتىپتى قويۋعا جۇرەگى داۋالاماعان, قول سوزىپ, قۇلشىنىس تانىتا قويماۋىنىڭ سىرى دا سوندا جاتسا كەرەك.
«شىندىق پەن ەلەس, امبيتسيا مەن كۇش, كىنا مەن وكىنىش... باتىل ءارى اسىل ادامنىڭ ز ۇلىمعا اينالۋى ونى قۇمارلىقتىڭ ق ۇلى ەتەدى. يلليۋزيالىق سانا داعدارىسىنا ۇشىراعان ماكبەت ۇرپاق ءسۇيۋ جولىندا سوقىر ۇمىتكەسەنىپ, قولىن قانعا بويايدى. الايدا بالا ءسۇيۋ – تەك قانا جاراتۋشىنىڭ قالاۋىمەن بولاتىن ايىرىقشا قۇبىلىس ەكەنىن ۇمىتپاعان ابزال. ادامزاتقا ورتاق ماسەلەنى ءبىر وتباسىنىڭ تاعدىرىمەن سۋرەتتەگەن اعىلشىن دراماتۋرگى ۋيليام شەكسپيردىڭ كەيىپكەرلەرى العاش رەت قۋىرشاق بەينەسىندە ءتىل قاتپاق» دەپ جازىلعان ەكەن پەسا باعدارلاماسىنداعى اننوتاتسياسىندا.
ءيا, ءدال سولاي, جاڭا سپەكتاكلدى ۇسىنعان تەاتر ۇجىمى كورەرمەنمەن «تۇلعا جانە بيلىك» دەيتىن ماڭگىلىك تاقىرىپقا ديالوگ قۇرعىسى كەلگەن سىڭايىن اۋەلدەن بايقاتتى. ادامزات پايدا بولعالى بىرگە كەلە جاتقان تاققۇمارلىق, تاققا تالاس ءتۇپسىز تەرەڭ تۇڭعيىققا باتىراتىن سيپاتىمەن تەاتر ساحنالارىنىڭ سۇيىكتى تاقىرىبىنا اينالعالى بەرى «ماكبەت» كورەرمەنگە مىڭ قىرىمەن ساۋلە شاشتى. ءار ادامنىڭ جەكە كوزقاراسىمەن بەزبەندەلەتىن بۇل ماسەلە قاي جاعىنان بولسىن ارناسى كەڭ, ايتارى مول, تەرەڭ ماعىناسىمەن تارتىمدى. ار مەن شەكسىز بيلىكتىڭ اراسىنان تەپە-تەڭدىك پەن كەلىسىم تابۋعا بولا ما؟ ء«يا, تابۋعا بولادى» دەيدى ىشكى ءبىر ءۇن, الايدا ومىردەگى شىندىق باسقا. بيلىكتىڭ ۋىسىنا ءبىر ءتۇسىپ, ءدامىن تاتقان ادام ءۇشىن تۋىسقاندىق پەن دوستىق كۇلگە اينالىپ, امىرىنە باعىناتىن السىزدەرگە ۇكىم جۇرگىزۋ ءومىر ادىلەتسىزدىگىن تەرەڭدەتە تۇسپەك.
«ماكبەتتىڭ» وقيعاسى وتە اۋىر. رەجيسسەر ءبىر عانا لينيانى – ماحاببات, وتباسى جەلىسىن عانا الىپ, نەگىزگى باسىمدىقتى پاتشانىڭ وزىنە ەمەس, ايەلىنە باعىتتاعان. سپەكتاكلدىڭ فابۋلاسى – ۇرپاق ساباقتاستىعىنىڭ ءۇزىلۋى. پەرزەنت سۇيە الماعان ايەلدىڭ قايعىسى – وقيعانى ورىستەتەتىن قاسىرەت وزەگى. قارسىلاستارى جاسى كەلگەن ماكبەتتى تاعىنان تايدىرماقشى, سەبەبى ونىڭ ارتىندا ءىزىن باساتىن ۇرپاعى جوق. لەدي ماكبەت سۇيىكتىسىنە بالا سۇيگىزە المايدى, ال ماكبەتتىڭ قاسىرەتى تاعىنا يە بولا الار ۇرپاعىنىڭ جوقتىعى. الايدا مۇراگەرى جوق بولا تۇرا, تاقتا قالۋدى عانا كوكسەگەن ماكبەت ماقساتى جولىندا قانشاما جانعا ءولىم قۇشتىرادى. ماكبەتتى قاتىگەزدىككە يتەرمەلەگەن ايەلى, كەيىن ونىڭ ز ۇلىمدىعىن توقتاتا الماي, قينالاتىن دا ءوزى.
«ۇيگە قوناققا كەلگەندە, ۋ بەرىپ ولتىرەمىز. ءسويتىپ سەن پاتشالىعىڭدى جالعاستىرا بەرەسىڭ» دەگەن ايەلىنىڭ اقىلى بۇكىل پاتشالىقتى استان-كەستەن ەتتى. ساحنا كەڭىستىگىندە ۋاقىت پەن ءداۋىر استاسىپ كەتكەن – شىندىق قايسى, ماكبەتتىڭ ەلەسى قايسى, اجىراتۋ مۇمكىن ەمەس. سول سەبەپتى دە سپەكتاكل «ماكبەت. يلليۋزيا» دەپ اتالادى. تراگي-فارس جانرىنداعى قويىلىمدا يلليۋزيانىڭ ەلەمەنتتەرى وتە كوپ. سپەكتاكل ماكبەت پەن لەدي ماكبەتكە عانا قۇرىلعاندىقتان, ءتىرى پلاندا جۇرگەن ەكەۋى عانا. ال ماكبەتتىڭ باسىن اينالدىرعان جىندار, قۋىرشاق بەينەسىندەگى قالعان كەيىپكەرلەردىڭ بارلىعى ءتىرى جان ەمەس – ەلەس. ساحنادا بولىپ جاتقان وقيعالار ماكبەتتىڭ ءوتىپ كەتكەن شاعىنداعى ەلەستەر, اڭ-قۇس بەينەسىندەگى جىننىڭ جەتەگىندە جۇرگەن ماكبەت ءوز ىسىنە ەسەپ بەرە المايدى. ەلەستىڭ سوڭىندا ءجۇرىپ ءوز ءومىرىن قالاي قاسىرەتكە اينالدىرعانىن, ءوزىن قالاي ولىمگە اپارعانىن بىلمەي قالادى.
ماكبەت ومىرگە بەيىم بولىپ جارالماعان. ول ادامداردى ولتىرگەننەن, ءوزىن كىنالى سەزىنۋدەن, ءوزىن ءوزى ازاپتاعاننان ابدەن شارشاعان. ءومىر سۇرۋدەن شارشاعان. ءوزىن اقتاۋعا شاماسى دا جوق. جانسىز كەۋدەسىن سۇيرەتىپ جۇرگەن ءتىرى ولىك. ءوز جاراتىلىسىنان ماعىنا تاپقىسى كەلەدى, الەمدى وزگەرتكىسى كەلەدى نەمەسە ونى ءبىرجولا جەرمەن-جەكسەن جاساعىسى بار. سپەكتاكلدىڭ ء«تۇسى» اق پەن قاراعا قۇرىلعان. اكتەرلەردىڭ ۇستىندەگى قارا كيىم ادامنىڭ بويىندا يتجىعىس ءتۇسىپ جاتاتىن ىزگىلىك پەن جاماندىقتىڭ سيمۆولى رەتىندە الىنعانى انىق. كۇڭگىرت زالدىڭ ورتاسىنا ورنالاسقان سامالاداي جارىق تۇسكەن ساحنا اق پەن قارانىڭ ايقاسقان الاڭىنا اينالعان. ساحنا تىنىسى سەزىلۋ ءۇشىن وقيعا اينالا قورشاي وتىرعان كورەرمەندەردىڭ ورتاسىندا ءوتىپ جاتىر. اسىرەسە قاتىگەز ماكبەت حانىمنىڭ ساحنانى قىزىل الا قانعا بوكتىرگەنى جۋسا دا كەتپەيتىن كۇناسى سەكىلدى اسەرلى قابىلداندى. ءبىر ادامنىڭ الەمدىك جۇيەنى وزگەرتە المايتىنى سەكىلدى, ءبىر پاتشانىڭ دا بۇكىل كەڭىستىكتى بيلەي المايتىنىن كورسەتكەن قويىلىمدا ماكبەت ەمەس, الدىڭعى پلاندا ونىڭ ايەلىنىڭ جان كۇيزەلىسى كوبىرەك كورىندى. جانار ماقاشەۆانىڭ كەيىپتەۋىندەگى ايەل كورەرمەننىڭ جاناشىرلىعىن, اياۋشىلىعىن تۋدىرماي قويمايدى. قاتىگەز, وركوكىرەك پاتشا مىنەزىنىڭ وتەۋى پەرزەنتكە زار بولعان ايەلدىڭ وكىنىشىنە ۇلاسقان. قويىلىم سوڭى شىڭىراۋعا جەتەلەيدى, بارىنەن بيىك ساناعان بيلىك ءوزىمشىل ەرلى-زايىپتىلارعا اڭساعان باقىتىن سىيلاي المادى, جان جولداسىنا اينالعان جالعىزدىقتان ەكەۋى دە قۇسا بولدى. كەيىپكەرلەرىن اياۋدى بىلمەيتىن شەكسپيرگە عانا ءتان عاجاپ ءتۇيىن مۇندا دا كورىنىس تاپقان. جەر بەتىندە قاتىگەزدىك پەن ز ۇلىمدىققا جول جوق. ول مىندەتتى تۇردە جازاسىن الۋى ءتيىس.
مادەنيەت سالاسىنىڭ ۇزدىگى, «ساحناگەر» ۇلتتىق بايقاۋىنىڭ «ۇزدىك قۋىرشاق ءارتىسى» اتالىمىنىڭ يەگەرى بولات مومىنجانوۆ پەن ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترىنان ارنايى شاقىرىلعان جانار ماقاشەۆا ءوز وبرازدارى ارقىلى باسقا تەاتر ارتىستەرىمەن ارىپتەستىك بايلانىستى نىعايتۋ, ساباقتاستىقتى جالعاۋ, ءبىر-ءبىرى ءۇشىن اكتەرلىك شەبەرلىك ساباعىن وتكىزۋ سياقتى جاڭا ءۇردىستىڭ ۇلگىسىن كورسەتتى. ياعني ءارتىس تەك ءوز ءتول تەاترىنىڭ ساحناسىمەن عانا شەكتەلىپ قالماي, باسقا ساحنادا دا, باسقا ۇجىمنىڭ ورتاسىندا دا ءوز شەبەرلىگىن سىناپ كورۋدىڭ تاپتىرماس مۇمكىندىگىنە قول جەتكىزدى. جانار ماقاشەۆا ءوز رولىنە ۇلكەن ىزدەنىسپەن كەلگەن. كەيىپكەر مىنەزىنىڭ كىشكەنتاي دەتالىنە دەيىن ەلەۋسىز قالدىرماي, كوڭىل كۇي مەن ارەكەتتىڭ اۋقىمدى امپليتۋداسىن شىنايى كورسەتە ءبىلدى. ال بولات مومىنجانوۆ وزىنە بەلگىلەپ بەرگەن ماقساتتى جاي ورىنداپ قانا قويماي, ءوز كەيىپكەرىنىڭ پسيحولوگيالىق تابيعاتىن تەرەڭ ءتۇسىنىپ, كورەرمەنگە جەتكىزۋدە وقيعانىڭ ءار ءساتىن جۇرەگىنەن وتكىزگەنى سەزىلدى. قۋىرشاق جۇرگىزۋشىلەر ايدىن جاقىپباەۆ, ماقسات كامالوۆ, رۋسلان ءابۋ, جىنداردىڭ باسشىسىن ساحنالاعان گ ۇلىم راحيموۆا كەيىپكەرلەرىنىڭ داۋىسىن, قيمىلىن ءدوپ كەلتىرىپ, ءوز وبرازدارىن شەبەرلىكپەن ورىنداپ شىقتى.
د.جۇماباەۆانىڭ «ماكبەتى» ءسوز جوق, كلاسسيكاعا جاڭا كوزقاراس. دراما تەاترلارىنىڭ ساحناسىندا سيرەك تە بولسا قويىلىپ جۇرگەن «ماكبەتتىڭ» قۋىرشاق تەاترىنىڭ ساحناسىنا كەلۋى ۇلكەن جاڭالىق بولدى. ماكبەتتى قۋىرشاقتاردىڭ بەينەسىمەن ساحنالاۋ, راسىندا دا كورەرمەن كۇتپەگەن توسىن ەكسپەريمەنت.
الماتى