سەنات سپيكەرى ماۋلەن اشىمباەۆتىڭ توراعالىعىمەن پالاتا وتىرىسى ءوتتى. جيىن بارىسىندا سەناتورلار بىرقاتار ماڭىزدى زاڭ جوباسىن تالقىلادى.
اتاپ ايتقاندا, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە كاسىپكەرلىك, الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىك جانە مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى قابىلداندى. وعان پارلامەنت دەپۋتاتتارى باستاماشى بولعان. قۇجاتتا ەلىمىزدەگى الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىكتى زاڭنامالىق رەتتەۋ جانە دامىتۋ تەتىكتەرىن جۇيەلەۋ كوزدەلگەن.
اتالعان ماسەلە بويىنشا بايانداما جاساعان سەناتور ەرىك سۇلتانوۆتىڭ ايتۋىنشا, العاش رەت زاڭنامالىق دەڭگەيدە الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىك ۇعىمى انىقتالىپ وتىر.
«الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىكتىڭ نەگىزگى ءۇش مىندەتى زاڭنامالىق تۇردە بەكىتىلگەن. ءبىرىنشىسى – الەۋمەتتىك پروبلەمالاردى شەشۋ, ونىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك يننوۆاتسيالاردى ەنگىزۋ جانە الەۋمەتتىك قىزمەتتەر كورسەتۋگە جاردەمدەسۋ ارقىلى شەشۋ. ەكىنشىسى – حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ءالجۋاز توپتارىن جۇمىسپەن قامتۋعا جاردەمدەسۋ جانە ولاردىڭ قوعامدىق پايدالى قىزمەتكە قاتىسۋى ءۇشىن باسقا ازاماتتارمەن تەڭ مۇمكىندىكتەر جاساۋ. ءۇشىنشىسى – الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى وندىرەتىن تاۋارلاردى, ورىندايتىن جۇمىستاردى, كورسەتەتىن قىزمەتتەردى نارىققا شىعارۋ», دەدى دەپۋتات.
زاڭ جوباسىنداعى تاعى ءبىر جاڭاشىلدىق – حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ءالجۋاز توپتارىن انىقتاۋ. بۇعان 9 سانات كىرگەن. ولاردىڭ قاتارىندا مۇگەدەكتەر, مۇگەدەك بالانى تاربيەلەپ وتىرعان اتا-انالار مەن باسقا دا زاڭدى وكىلدەر بار. سونداي-اق تىزىمگە زەينەتكەرلەر جانە زەينەتالدى جاستاعى ازاماتتار, بالالار اۋىلدارىنىڭ تاربيەلەنۋشىلەرى جانە بالالار ۇيلەرىنىڭ, جەتىم بالالار مەن اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالارعا ارنالعان مەكتەپ-ينتەرناتتاردىڭ تۇلەكتەرى (29 جاسقا دەيىن) كىرگەن. بۇدان بولەك, قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسى مەكەمەلەرىنەن جازاسىن وتەۋدەن بوساتىلعان ادامدار (بوساتىلعاننان كەيىنگى 12 اي ىشىندە), بەلگىلى ءبىر تۇرعىلىقتى جەرى جوق ادامدار الەۋمەتتىك ءالجۋاز توپقا جاتقىزىلادى. از قامتىلعان, كوپ بالالى نەمەسە تولىق ەمەس وتباسىلارعا جاتاتىن اتا-انالار جانە باسقا دا زاڭدى وكىلدەر, سونداي-اق «التىن القا», «كۇمىس القا» القالارىمەن, «باتىر انا» اتاعىمەن نەمەسە I جانە II دارەجەلى «انا داڭقى» وردەندەرىمەن ماراپاتتالعان كوپ بالالى انالار دا وسى تىزىمگە ەنگىزىلدى. ناركولوگيالىق ناۋقاستاردى مەديتسينالىق-الەۋمەتتىك وڭالتۋدان نەمەسە پسيحيكاعا بەلسەندى زاتتارعا تاۋەلدىلىكتى ەمدەۋدەن وتكەن ادامدار (وڭالتۋ نەمەسە ەمدەۋ جۇرگىزىلگەننەن كەيىنگى 12 جىل ىشىندە) جانە قانداستار دا ءالجۋاز توپ قاتارىنا جاتقىزىلادى.
سەناتوردىڭ ە.سۇلتانوۆتىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەر ءۇشىن ۇلكەن دەمەۋ بولماق. ولارعا قارجىلىق قولداۋ, گرانتتار بەرۋ جانە سالىق جەڭىلدىكتەرى سەكىلدى قولداۋ شارالارى قاراستىرىلىپ وتىر.
زاڭ جوباسىنا سايكەس ەندى الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەر الەۋمەتتىك جاعىنان از قامتىلعاندار قاتارىنا جاتاتىن ءوز قىزمەتكەرلەرىن وقىتىپ, ولاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىراتىن بولسا, سالىق جەڭىلدىكتەرىنە يە بولادى. سونداي-اق مەملەكەت الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىن قولداۋ ماقساتىمەن ولاردى ينفراقۇرىلىممەن قامتاماسىز ەتەدى جانە وسى سالاداعى كاسىپكەرلەرگە قارجىلىق, اقپاراتتىق, كونسۋلتاتسيالىق, ادىستەمەلىك كومەك كورسەتەدى.
«مەملەكەت باسشىسى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋگە, سونداي-اق از قامتىلعان جانە مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ازاماتتارعا قولداۋ كورسەتۋگە ۇنەمى باسا ءمان بەرىپ كەلەدى. بۇل رەتتە الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدىڭ ماڭىزى زور. سونىڭ اياسىندا زاڭدارعا ەنگىزىلگەن وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلارعا سەنات دەپۋتاتتارى باستاماشى بولدى. وسى رەتتە وتاندىق زاڭنامادا العاش رەت الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىك دەگەن باعىتقا انىقتاما بەرىلىپ وتىرعانىن ايتا كەتكەن ءجون», دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
سونىمەن قاتار سەنات توراعاسى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىمەن زاڭ اياسىندا ەكونوميكالىق ءوسىمدى قالپىنا كەلتىرۋگە جانە پاندەميادان زارداپ شەككەن كاسىپكەرلەردى قولداۋعا ارنالعان قوسىمشا شارالار قاراستىرىلعانىن تىلگە تيەك ەتتى.
«وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ جاڭا كاسىپورىندارى ءۇشىن قوسىلعان قۇن سالىعىن 70 پايىزعا ازايتۋ, وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ جاڭا نەگىزگى قورلارىنا قايتا ينۆەستيتسيالانعان تابىستى كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعىنان بوساتۋ سياقتى شارالار قاراستىرىلعان. سونداي-اق جەكە كاسىپكەرلىكتى قولداۋ ءۇشىن ارنايى ءموبيلدى قوسىمشانى پايدالانۋ ارقىلى جۇرگىزىلەتىن ارناۋلى سالىق رەجىمى ەنگىزىلۋدە. بۇل جەكە كاسىپكەرلەر قىزمەتىنىڭ جەكەلەگەن پروتسەستەرىن جانە ولاردىڭ سالىق ورگاندارىمەن ءوزارا ءىس-قيمىلىن جەڭىلدەتەدى», دەدى سەنات سپيكەرى.
وتىرىس بارىسىندا سەنات دەپۋتاتتارى «سالىق جانە بيۋدجەتكە تولەنەتىن باسقا دا مىندەتتى تولەمدەر تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كودەكسىنە (سالىق كودەكسى) جانە «سالىق جانە بيۋدجەتكە تولەنەتىن باسقا دا مىندەتتى تولەمدەر تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كودەكسىن (سالىق كودەكسى) قولدانىسقا ەنگىزۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» ىلەسپە زاڭ جوباسىن قابىلدادى.
ودان بولەك سەناتورلار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن قاراپ, قابىلدادى. بۇل زاڭعا دا پارلامەنت دەپۋتاتتارى باستاماشى بولعان.
اتالعان زاڭ ەرەكشە ءبىلىم بەرۋدى قاجەت ەتەتىن ازاماتتاردىڭ قولجەتىمدى ءبىلىم الۋعا قۇقىقتارىن ىسكە اسىرۋعا جانە وقىتۋدىڭ بارلىق دەڭگەيىندە ولاردى ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان.
دەپۋتات ناريمان تورەعاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, زاڭ جوباسىندا مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالاردى الەۋمەتتىك جانە مەديتسينالىق-پەداگوگيكالىق تۇزەۋ ارقىلى قولداۋ ماسەلەلەرىن مەملەكەتتىك رەتتەۋ تۇرعىسىنان قۇزىرەتتى ورگانداردىڭ فۋنكتسيالارى ناقتىلانادى.
«زاڭ جوباسىندا ءبىلىم بەرۋدىڭ بارلىق دەڭگەيلەرىندە وقىتۋ ءۇشىن ارنايى جاعدايلار جاساۋ ەسەبىنەن ەرەكشە ءبىلىم بەرۋدى قاجەت ەتەتىن بالالار ءۇشىن مەملەكەتتىك كەپىلدىكتەر قاراستىرىلعان.
بۇعان قوسا مەملەكەت ەرەكشە ءبىلىم بەرۋدى قاجەت ەتەتىن بالالارعا, ءبىلىم الۋ نىساندارىن تاڭداۋ قۇقىعىن بەرۋدى قوسا العاندا, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى ۇسىنعان شەكتە, ولاردىڭ جەكە دامۋ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, ولاردىڭ ءوزىن-ءوزى جەتىلدىرۋىنە, ءبىلىم بەرۋدىڭ بارلىق دەڭگەيىندە ءومىر بويى وقۋىن جالعاستىرۋىنا, وزدەرىنىڭ قابىلەتتەرىن ەركىن دامىتۋعا جاعداي جاسايدى», دەدى سەناتور.
سوعان سايكەس بۇدان بىلاي ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار بالالاردى وقىتاتىن ۇيىمدار ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن ءبىلىم الۋشىلار مەن تاربيەلەنۋشىلەردىڭ جەكە دامۋ ەرەكشەلىكتەرىنە جانە الەۋەتتى مۇمكىندىكتەرىنە ساي بەيىمدەۋى ءتيىس. مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالاردى بالاباقشالار مەن مەكتەپتەرگە قابىلداۋ ءتارتىبى زاڭمەن ناقتىلانادى.
«مەملەكەت باسشىسى ءوز جولداۋىندا مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ازاماتتارعا ءبىلىم الۋ ءۇشىن ءتيىستى جاعداي جاساۋدى تاپسىردى. سونىڭ اياسىندا پارلامەنت دەپۋتاتتارى وسى زاڭدى ارنايى ازىرلەدى. الداعى ۋاقىتتا بۇل زاڭ مەملەكەتتىڭ ءبىلىم بەرۋ ساياساتىن جەتىلدىرەدى جانە مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ازاماتتاردىڭ كەمسىتۋسىز ءبىلىم الۋلارىنا تەڭ مۇمكىندىكتەر تۋعىزادى دەپ سەنەمىز», دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
سەنات وتىرىسىندا دەپۋتاتتار «1994 جىلعى 10 جەلتوقسانداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى «بايقوڭىر» كەشەنىن جالعا بەرۋ شارتىنا وزگەرىس ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى پوليار ماڭىنداعى وربيتالارعا سولتۇستىك باعىتتا عارىش اپپاراتتارىن ۇشىرۋ ءۇشىن «بايقوڭىر» عارىش ايلاعىنان «سويۋز-2» تيپىندەگى تاسىمالداعىش زىمىرانداردى ۇشىرۋدى جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوبالارىن قابىلدادى.
بۇل قۇجاتتاردا تاراپتاردىڭ حالىقتىڭ جانە اۋماقتىڭ ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى مىندەتتەمەلەرى ايقىندالعان. زاڭ جوبالارى بۇرىنعى مىندەتتەمەلەردى ۇيلەستىرۋگە, سونداي-اق «بايقوڭىر» كەشەنىنىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق, وندىرىستىك جانە الەۋمەتتىك-مادەني الەۋەتى مەن ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
«رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە جىل سايىن رەسەي تاراپىنان «بايقوڭىر» كەشەنىن پايدالانعانى ءۇشىن 115 ملن دوللار سوماسىندا قاراجات تۇسەدى. «بايقوڭىر» كەشەنىن جالعا العان 27 جىل ىشىندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە شامامەن 3,1 ملرد دوللار قارجى ءتۇستى. تاراپتاردىڭ ءوزارا مۇددەلەرىن ەسكەرە وتىرىپ, 2004 جىلى «بايقوڭىر» كەشەنىن جالعا الۋ مەرزىمى 2050 جىلعا دەيىن ۇزارتىلدى.
بۇل رەتتە 2004 جىلعى 9 قاڭتارداعى «بايقوڭىر» كەشەنىن ءتيىمدى پايدالانۋ جونىندەگى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ تۋرالى مەملەكەتارالىق كەلىسىمدە قازاقستاننىڭ عارىش ايلاعىندا بىرلەسكەن جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا قاتىسۋ مۇمكىندىكتەرى قاراستىرىلعان. سونداي-اق عارىش ايلاعىن جاڭعىرتۋ, جاڭا ەكولوگيالىق قاۋىپسىز عارىش زىمىران كەشەندەرى ارقىلى عارىش ايلاعى قىزمەتىنىڭ ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرۋ كوزدەلگەن.
2020 جىلعى قاڭتاردا قول قويىلعان بايقوڭىر قالاسىن دامىتۋدىڭ ۇزاق مەرزىمدى باعدارلاماسى ازىرلەندى. وعان سايكەس كاسىپكەرلىكتى, ءتۋريزمدى دامىتۋ, ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمدى جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتى جاڭعىرتۋ جونىندەگى جۇمىستاردى جۇرگىزۋ, قولجەتىمدى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ قاراستىرىلعان», دەدى زاڭ جوباسى جونىندە بايانداما جاساعان تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى ءمينيسترى باعدات مۋسين.
«سويۋز-2» تيپىندەگى تاسىمالداعىش زىمىرانداردى ۇشىرۋ جونىندەگى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمدە زىمىراننىڭ بولىكتەرى قۇلايتىن ارنايى اۋدان قاراستىرىلعان. مۇنىڭ وتەمى رەتىندە 460 مىڭ دوللار تولەماقى بەلگىلەندى. بۇل – ءۇش رەت ۇشىرۋ اقىسىنىڭ قۇنى. قوسىمشا زىمىران ۇشىرىلسا, 50 مىڭ دوللار كولەمىندە تولەماقى بەرىلەدى.
«بايقوڭىر – ادامزاتقا عارىش الەمىنىڭ قاقپاسىن اشقان العاشقى عارىش ايلاعى. قازىرگى تاڭدا دا بايقوڭىردىڭ عارىشتى يگەرۋدەگى ورنى بولەك. سوندىقتان ونى ءتيىمدى پايدالانۋ اسا ماڭىزدى. سوعان بايلانىستى قابىلدانعان بۇل زاڭ جوبالارى وسى سالادا ەكى ەل اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ كەزىندە.
پالاتا وتىرىسىندا دەپۋتاتتار قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ سۋديالارىن سايلاۋ جانە قىزمەتىنەن بوساتۋ تۋرالى ماسەلەنى قارادى. ەل پرەزيدەنتىنىڭ ۇسىنۋى بويىنشا قانات مۋسين جوعارعى سوت سۋدياسى بولىپ سايلانىپ, انت بەردى. سونداي-اق سەناتورلار مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇسىنۋى نەگىزىندە جانە كونستيتۋتسياعا سايكەس جوعارعى سوت كەڭەسىنىڭ توراعاسى قىزمەتىنە تاعايىندالۋىنا بايلانىستى دەنيس ءشيپپتى جوعارعى سوتتىڭ سۋدياسى لاۋازىمىنان بوساتتى.
سەنات وتىرىسىندا دەپۋتاتتىق ساۋالدار دا جولداندى. جولدانعان ەكى ساۋال دا اتىراۋ وبلىسىنداعى ماسەلەلەرگە قاتىستى بولدى. سەناتور عۇمار دۇيسەمباەۆ وڭىردەگى ەكى بالىق ءوسىرۋ زاۋىتىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن قايتا قۇرۋ, جاڭارتۋ جانە ولاردىڭ قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسىن كوتەرۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى. دەپۋتات ساعىندىق لۇقپانوۆ وبلىسقا «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2025» جانە «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» مەملەكەتتىك باعدارلامالارى اياسىندا بولىنگەن قاراجاتتىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنە نازار اۋداردى.