ەلىمىزدىڭ سوت جۇيەسىندەگى رەفورمالاردىڭ باستاۋىندا مەملەكەتىمىزدىڭ نەگىزىن قالاعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۇرعانى بارشامىزعا بەلگىلى.
ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن جۇرگىزىلىپ جاتقان «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى, سۋديالار سەزدەرىندە بەرگەن تاپسىرمالارى, «رۋحاني جاڭعىرۋ», «تسيفرلى قازاقستان» باعدارلامالارى, مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋلارى رەسپۋبليكا سوت جۇيەسىن جاڭا ارناعا سالدى.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇدان ەكى جىل بۇرىن ءوزىنىڭ انت بەرۋ راسىمىندە ايتقانداي, ساباقتاستىقتى ساقتاي وتىرىپ, ەلباسىنىڭ باستامالارىن ودان ءارى دامىتىپ, ىسكە اسىرىپ كەلەدى. بۇعان بار ءبىلىمىم مەن كۇش-جىگەرىمدى سوت جۇيەسىنە ارناعان كاسىبي زاڭگەر رەتىندە كوز جەتكىزىپ كەلەمىن.
زاڭگەرلىك تاجىريبەمىزدى وتستاۆكاعا شىققاننان كەيىن دە مۇمكىندىگىنشە پايدالانىپ, جاس زاڭگەرلەرگە اقىل-كەڭەس بەرىپ, سوت جۇيەسىندەگى باستامالارعا ءۇن قوسىپ وتىرۋدى ءجون كوردىك. وسى ماقساتتا جوعارعى سوتتىڭ وتستاۆكاداعى سۋديالارىنىڭ باستاماسىمەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ وتستاۆكاداعى سۋديالارى» قوعامدىق بىرلەستىگىن قۇرىپ, جۇمىس ىستەپ ءجۇرمىز. بۇل – كوممەرتسيالىق ەمەس دەربەس ۇيىم.
ءبىز ازاماتتاردى جانە زاڭدى تۇلعالاردى قابىلداپ, سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرەمىز, ولاردىڭ ارالارىندا تۋىنداعان داۋلاردى اربيتراج, مەدياتسيا ارقىلى شەشۋ مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرامىز. وسىلايشا, سوتتارعا تۇسىرىلەتىن ارىزدار مەن شاعىمداردى ازايتىپ, سوتتاردىڭ جۇمىستارىن جەڭىلدەتۋگە ۇمتىلامىز. سونىمەن قاتار سوت جۇيەسىن دامىتۋ ءۇشىن باسقا دا جولدار مەن ادىستەمەلەردى ىزدەستىرەمىز. سۋديالاردىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن شەشۋ مۇمكىندىكتەرىن دە قاراستىرامىز. ماسەلەن, ءوزىمىزدى تولعاندىرىپ جۇرگەن وتكىر ماسەلەلەر مەن سوت جۇيەسىنە, قوعامدا زاڭدىلىقتى ساقتاۋ, پاندەميا كەزەڭىندەگى قارجى-قاراجات ساياساتىنا قاتىستى ۇسىنىس-پىكىرلەردى ءبىلدىرىپ, مەملەكەت باسشىسىنا ارنايى حات جولدادىق.
مەملەكەت باسشىسى قولداۋ ءبىلدىرىپ قول قويعان جاڭا زاڭدارعا كەلسەك, وتكەن جىلى 10 ماۋسىمدا ازاماتتىق پروتسەستىك كودەكسكە تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى. ەگەر بۇرىن سۋديانىڭ ازاماتتىق پروتسەستەگى ءرولى شەكتەۋلى بولىپ كەلسە, ەندى ول وزگەردى. سۋديانىڭ پروتسەستەگى بەلسەندىلىگى ارتتى, جاۋاپكەرشىلىگى كۇشەيدى. سۋديانى تالاپ-ارىز قىسپاعىنان شىعارمايتىن شەكتەۋلەر كەلمەسكە كەتتى. سۋديا ءىستىڭ شىنايى ءمان-جايىن انىقتاۋ ءۇشىن قوسىمشا دالەلدەمەلەردى سۇراتۋعا قۇقىلى. ءوز بەتىنشە اقيقاتقا كوز جەتكىزۋگە ۇمتىلىپ, پروتسەسس بارىسىندا تاراپتاردىڭ ۋاجدەرىنە قاتىستى ءوز ويىن باتىل ايتا الادى. ول ءۇشىن زاڭ قاجەتتى وكىلەتتىك بەرىپ وتىر.
2020 جىلعى 29 ماۋسىمدا قول قويىلعان اكىمشىلىك راسىمدىك-پروتسەستىك كودەكسكە سايكەس سوتقا تالاپ-ارىز بەرگەن ادام ەمەس, كەرىسىنشە, مەملەكەتتىك ورگان ءوز شەشىمىن نە ارەكەتىن ءتۇسىندىرىپ, نەگىزدەپ, دالەلدەپ بەرۋگە مىندەتتى. مىنە, وسى زاڭ 2021 جىلعى 1 شىلدەدەن باستاپ كۇشىنە ەنەدى. بۇعان دەيىن سوت جۇيەسىندە ازاماتتار تاراپىنان مەملەكەتتىك ورگاندارعا قارسى تالاپ بويىنشا تالاپكەر ءوز شاعىمىن دالەلدەۋگە مىندەتتى بولدى. سۋديا پروتسەستە تىڭدايتىن. مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ سوت شەشىمدەرىن ورىنداۋى, شىنى كەرەك, ناشار جۇرگىزىلەتىن. ەندى زاڭ بويىنشا 1 شىلدەدەن باستاپ مەملەكەتتىك ورگاننىڭ كىنالىلىك پرەزۋمپتسياسى كۇشىنە ەنەدى, بۇل دەگەنىڭىز, مەملەكەتتىك ورگاندار ءوز ۋاجدەرىن دالەلدەۋى ءتيىس. سۋديا تالاپكەردىڭ مۇددەسى ءۇشىن بەلسەندىلىك كورسەتۋگە قۇقىلى. سونداي-اق سۋديا شەشىمنىڭ ورىندالۋىن باقىلايدى ءارى ورىنداماعانى ءۇشىن مەملەكەتتىك ورگاننىڭ باسشىسىنا ايىپپۇل سالۋعا دا قۇقى بار.
پرەزيدەنت تاپسىرماسىمەن سۋديالار اراسىنداعى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى پارمەندى شارالار ءجۇرىپ جاتىر. ونى قوعام سەزىنە باستادى. سوڭعى ۋاقىتتا سۋديالاردىڭ پارامەن ۇستالۋ فاكتىلەرىنىڭ ورىن الۋى وسىنى ايعاقتايدى. وسى ارادا بۇل ماسەلەنى قوعامعا سۋديا كوزقاراسىمەن ءتۇسىندىرىپ وتكىم كەلەدى. ويتكەنى ونىڭ «سىرىن» بىلايعى جۇرت كوپ بايقاي بەرمەيدى. «سۋديا پارامەن ۇستالدى» دەسە بولدى, جەردەن جەتى قويان تاپقانداي, جوعارعى سوت باسشىلىعىن, نە جالپى سۋديالار قاۋىمىن قارالاپ جاتادى. شىن مانىندە سولاي ما؟ جوق, مۇلدە ولاي ەمەس.
بىرىنشىدەن, سوت – كلاسسيكالىق ستيلدەگى مەملەكەتتىك ورگان ەمەس. شەشىمدى سۋديانىڭ ءوزى دايىندايدى جانە ءوزى شىعارادى. وسى ورايدا ونىڭ كەشە عانا سۋديا بولعانى نەمەسە 20 جىلدىق جۇمىس ءوتىلىنىڭ بار-جوقتىعى ماڭىزدى ەمەس. ايتالىق, شەنەۋنىكتىڭ قاتەسىن تەز ارادا, ايعاي-شۋسىز تۇزەتۋگە بولادى جانە بۇل تۋرالى سىرتتان بىرەۋلەردىڭ, ياعني كوپشىلىكتىڭ ءبىلۋى ەكىتالاي. ال سۋديانىڭ قاتەلىگىن جوعارى تۇرعان ورگان عانا تۇزەتۋگە قۇقىلى. مۇنىڭ ءوزى ءاردايىم اشىق جاعدايدا وتەدى جانە بىردەن ىسكە اسپايدى. وعان كەم دەگەندە ءبىر ايدان استام ۋاقىت وتەدى. ياعني شەنەۋنىك پەن سۋديانىڭ قاتەلىكتەرىنىڭ سالدارى – جەر مەن كوكتەي. ەكىنشىدەن, سوتتار كادر ماسەلەلەرىنەن شەتتەتىلگەن. سوت كادرلارىن ىرىكتەۋمەن سوت توراعالارى ەمەس, مۇلدەم باسقا ورگان – جوعارى سوت كەڭەسى اينالىسادى. كەڭەس جۇمىستان بوساتۋ نەمەسە جازا بەرۋ ماسەلەلەرىن دە شەشەدى.
ال سۋديانىڭ پارا الۋىنىڭ سەبەبىنە ۇڭىلسەك, بۇل سۋديالىق كادرلار ساپاسىنا تىكەلەي بايلانىستى ما دەپ ويلايمىن. مىسالى, 2018 جىلعا دەيىن جىل سايىن ورتا ەسەپپەن 230-دان اسا جاڭا سۋديا قابىلدانعان. وسىعان بايلانىستى 2014 جىلى بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاعداي ورىن الىپ, 750 كانديداتتىڭ 500-ءى بىردەن سۋديا اتاندى. بۇل ءار ءۇش ۇمىتكەردىڭ ەكەۋى سۋديا مانتياسىن كيدى دەگەن ءسوز. ال ەندى قاراڭىز: وسى 500 سۋديانىڭ 103-ءى ءتۇرلى نەگىزدەر بويىنشا لاۋازىمدارىنان بوساتىلدى. ولاردىڭ ىشىندە 19-ى تارتىپتىك جازاعا تارتىلدى. ال 10 سۋديا سىبايلاس جەمقورلىق ءۇشىن قىلمىستىق قۋدالاۋ وبەكتىسىنە اينالدى.
ەلباسى مەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ جوعارعى سوتتىڭ باسشىلىعىنا بەرگەن ناقتى باعىت-باعدارىنان كەيىن سۋديالىققا بىلىكتى مامانداردى تارتۋعا جول اشىلدى. جاڭا HR سۇزگىلەرى «كەزدەيسوق» جانە كاسىبي دەڭگەيى تومەن زاڭگەرلەردىڭ سوتقا كەلۋىنە توسقاۋىل قويدى. 2018 جىلدان باستاپ جىلىنا 50-گە جۋىق ۇمىتكەر سۋديا لاۋازىمىنا تاعايىندالۋدا. ەندى سۋديالىققا ۇمىتكەرلەردى مۇقيات تەكسەرۋگە ءارى زەرتتەۋگە مۇمكىندىك بار. مۇنى تسيفرلاردىڭ ءوزى دالەلدەپ بەرەتىنىن بايقاۋعا بولادى. ەگەر 2018 جىلعا دەيىنگى 5 جىلدى الىپ قاراساق, 100 كانديداتتىڭ 25-ءى سۋديا بولعانىن اڭعارامىز. قازىر ءار 100 ۇمىتكەردىڭ ىشىنەن سۋديالىققا وتەتىن ادامداردىڭ سانى ءارى كەتسە 6-دان اسپايدى.
وسى ۋاقىت ىشىندە 300-گە جۋىق بوس جۇمىس ورنى پايدا بولدى. ءاربىر 4-ءشى اۋداندىق سوتتا توراعا جوق. مۇنىڭ سەبەبى تىلەك بىلدىرۋشىلەردىڭ جوقتىعىندا ەمەس. ولاردىڭ قاتارى جەتكىلىكتى. ماسەلە – كانديداتتاردىڭ جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ جاڭا تالاپتارىنا سايكەس كەلمەي وتىرعانىندا. ەكىنشى ماڭىزدى ماسەلە, مەنىڭ ويىمشا, قازىرگى جاعدايدىڭ ەرەكشەلىگى. بۇگىنگى تاڭدا سۋديالاردىڭ كاسىبي جارامدىلىعىن باعالاۋدىڭ جاڭا كوپ ساتىلى جۇيەسى ەنگىزىلدى. جۇيە قازىردىڭ وزىندە حالىقارالىق ساراپشىلار تاراپىنان وڭ پىكىرگە يە بولدى. 2019 جىلدان باستاپ 600-گە جۋىق سۋديانىڭ اتقارعان قىزمەتى وسىلاي باعالانۋدا. ولاردىڭ 10%-ى سۋديالىققا وتپەدى, نە كاسىبي جارامدىلىعى ءۇشىن جۇمىستان شىعارىلدى, نە جۇكتەمەسى از ۋچاسكەلەرگە اۋىستىرىلدى. بۇرىن بىرنەشە جىل ىشىندە 1600 سۋديانىڭ ىشىنەن 15 سۋديا عانا قاناعاتتانارلىقسىز باعا العان, ياعني 1%-دان دا از.
سوت جۇيەسىندەگى جاڭعىرۋدىڭ تاعى ءبىر كورىنىسى – قازىر اقتاۋ ۇكىمدەرى كوپتەپ شىعارىلۋدا. مۇنىڭ سەبەبى نەدە؟ جوعارعى سوت 2015 جىلدان باستاپ 2017 جىل قوسا قامتىلعان كەزەڭدە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ ىستەرى بويىنشا قاماۋعا الىنعان ادامداردىڭ بىردە-ءبىرىنىڭ اقتالماعانىن جاريالادى. ال سوڭعى 3 جىلدا قاماۋدا وتىرعان 36 ادام اقتالدى. اۋىر جانە اسا اۋىر قىلمىستار بويىنشا اقتالعان ادامداردىڭ سانى 8 ەسە ءوستى (2015-2017 جىلدارداعى 60 ادامنان 2018-2020 جىلداردا 480 ادامعا دەيىن). سوتتار تەرگەۋگە قارسى شاعىمداردى ءجيى قاناعاتتاندىرا باستادى. كۇدىكتىلەردى قاماۋعا سانكتسيا بەرۋدەن ەكى ەسە ءجيى باس تارتىلادى. ايتا كەتۋ كەرەك, 2018-2020 جىلدارى سىبايلاس جەمقورلىق ءۇشىن پروكۋراتۋرانىڭ 23 قىزمەتكەرى, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەتتىڭ 10 قىزمەتكەرى جانە باسقا دا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ 930-دان استام ادامى سوتتالدى. بۇل دەرەكتەر جوعارعى سوت تاراپىنان ءبىراز جۇمىس ىستەلىپ جاتقانىن كورسەتەدى.
كەيدە الەۋمەتتىك جەلىدە «زاڭسىز ارەكەتىمەن كوزگە تۇسكەن نەمەسە ادىلەتسىز شەشىم قابىلداعان سۋديالار نەگە جۇمىستان شىعارىلمايدى؟» دەگەن ساۋال ايتىلىپ قالادى.
جۇمىستان شىعارىلعاندا قانداي! 2019 جىلدان باستاپ 83 سۋديا تەرىس سەبەپتەر بويىنشا جۇمىستان بوساتىلدى نەمەسە قىزمەتىنەن تومەندەتىلدى. بۇل از ەمەس. بۇرىنعىدان 4 ەسە كوپ. ماسەلەن, ماس كۇيىندە جول اپاتىن جاساعان باتىس قازاقستان وبلىسى اۋداندىق سوتتار توراعاسىنىڭ ءبىرى قىزمەتىنەن بوساتىلدى. نەمەسە الەۋمەتتىك جەلىلەردە الماتى وبلىسى اۋداندىق سوتى توراعاسىنىڭ كارانتيندىك شەكتەۋلەر كەزىندە مونشاعا ءتۇسىپ جاتقانى تۋرالى بەينەكورىنىس بولعانى بەلگىلى. ول دا جۇمىستان شىعارىلدى. قازىرگى تاڭدا قاراعاندى وبلىستىق سوتىنىڭ 3 سۋدياسىنا قاتىستى ماتەريالدار جوعارى سوت كەڭەسىنە جىبەرىلدى.
سۋديا ادەبى كودەكسىن بۇزعانى ءۇشىن سۋديانى جۇمىستان شىعارۋ ءراسىمى وتە ۇزاق ۋاقىتتى الادى. بۇل ءۇشىن الدىمەن سۋديا ادەبى جونىندەگى كوميسسيا, سودان كەيىن سۋديالار وداعىنىڭ ورتالىق كەڭەسى, ودان سوڭ جوعارى سوت كەڭەسى جانىنداعى سوت ءجيۋريى, سودان كەيىن عانا جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ ءوزى قورىتىندى بەرۋگە ءتيىس. ونىڭ ۇسىنۋى بويىنشا تۇپكىلىكتى شەشىمدى پرەزيدەنت قابىلدايدى. بۇل پروتسەسس كوبىنەسە ۇزاق ۋاقىتقا سوزىلادى.
قوعام, ەگەر شارالار دەرەۋ قابىلدانباسا, ولار مۇلدەم قابىلدانبايدى دەپ سانايدى. شىن مانىندە ولاي ەمەس, ءار نارسەنىڭ ءوز مەرزىمى, ءوز رەتى بار. سوندىقتان سوتتاردىڭ جۇمىسىنا قاتىستى ماسەلەگە اسىعىستىقپەن ەمەس, تۇسىنىستىكپەن قاراعانىمىز ابزال. «اسىققان – شايتاننىڭ ءىسى» ەكەنىن اركىم بىلسە كەرەك.
ومىرسەرىك قوجاباەۆ,
جوعارعى سوتتىڭ وتستاۆكاداعى سۋدياسى, «قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ وتستاۆكاداعى سۋديالارى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى