قازىر قاي قيسىنعا سالساق تا جاسىل ءتۇستىڭ اسىعى الشىسىنان ءتۇسىپ تۇر. كولىك جۇرگىزۋشىلەردىڭ جاسىلدى جاقسى كورەتىنىن بىلاي قويعاندا, قالالار «جاسىل ايماققا» شىققىسى كەلەدى, ءبىز ءوزىمىز بۋدا-بۋدا كوك تۇتىننەن ارىلىپ, «جاسىل ەنەرگەتيكاعا» جەتۋدى اڭسايمىز. ءسوزدىڭ توركىنىن سوڭعى جاسىلعا تىرەگەلى وتىرمىز. بىراق سونى يەلەنە سالۋ دا وڭاي بولمايىن دەپ تۇر. قۇنى قىمبات.
نۇر-سۇلتاندا وتكەن I حالىقارالىق ECOJER كونگرەسىندە ءسوز سويلەگەن ECOJER قاۋىمداستىعى كەڭەسىنىڭ توراعاسى ءلاززات رامازانوۆانىڭ ايتۋىنشا, جاھاندىق اۋا تەمپەراتۋراسىنىڭ ودان ءارى جوعارىلاي ءتۇسۋى تابيعاتتاعى ورنى تولماس پروتسەستەردىڭ باسى بولۋى ىقتيمال.
– سوندىقتان ۇكىمەت ەكونوميكانى دەكاربونيزاتسيالاۋ جانە سالانى «جاسىلداندىرۋ» بويىنشا جۇيەلى شارالاردى باستاپ جاتىر. پروتسەسس ساياسي ەرىكسىز جانە مەملەكەت, بيزنەس پەن قوعام اراسىنداعى تۇراقتى ديالوگسىز ءوز ماقساتىنا جەتە المايدى. ءبىز ءبارىمىز سوعان ۇمتىلۋىمىز كەرەك, – دەگەن-ءدى ل.رامازانوۆا.
قازىرگى تاڭدا ۇكىمەتتە 2050 جىلعا دەيىنگى تومەن كومىرتەكتى دامۋ تۇجىرىمداماسىن دايىنداۋ بويىنشا جۇمىس توبى قۇرىلعان. ساراپشىلاردىڭ باعالاۋىنشا, پارنيكتىك گازداردى 2050 جىلعا دەيىن كەم دەگەندە 70 پايىزعا دەيىن ازايتۋ ءۇشىن 350 ملرد دوللار ينۆەستيتسيا قاجەت. جاڭعىرمالى ەنەرگەتيكا سالاسى 163 ملرد دوللاردى كەرەك ەتىپ تۇر.
ايىپپۇل تابيعاتتى
تازارتپايدى
قازاقستاننىڭ ەكولوگيالىق تۇرعىدا ارتتا قالىپ وتىرعانى بەلگىلى. اراگىدىك ءار ايماقتا اۋاعا لاس زاتتاردىڭ بولىنۋىنە بايلانىستى داۋ-شار تۋىنداپ تۇرادى. مەملەكەت حالىق شۋلاسا, بىرەر ايدا, ەگەر قاتتى شۋلاسا ءبىر اپتا كولەمىندە ەستيدى. سوسىن بۇل ماسەلەنى قاتاڭ باقىلايتىندارىن ايتادى. سونىمەن ءسوز ءتامام. داۋ سايابىرسيدى. بىراق اۋاعا تارايتىن ۋ توقتامايدى. بىلتىر اتىراۋلىق بەلسەندىلەر قالاداعى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنان شىققان اششى ءتۇتىن تۇرعىنداردى ۋلاپ, ءتىپتى ۇيقىسىنان تۇرماي قالاتىن قايعىلى جاعدايدىڭ كوبىرەك ورىن الا باستاعانىن ايتىپ دابىل قاققان ەدى. ءبىزدىڭ ەل قازىر كومىرقىشقىل گازى قالدىعىنىڭ ىشكى جالپى ونىمگە ء(ىجو) شاققانداعى ەڭ جوعارى كورسەتكىشىنە يە بەس ەلدىڭ قاتارىنا كىرەدى. مۇنى ەكولوگيا ۆيتسە-ءمينيسترى احمەتجان پىرىمقۇلوۆ تا راستايدى.
– بۇل بىزدەگى كومىر ءوندىرىسىنىڭ جانە 1960-1970 جىلدارى تۇرعىزىلعان ءىرى ونەركاسىپتىك كاسىپورىنداردىڭ كوپتىگىمەن بايلانىستى. سوڭعى ەكى جىلداعى جۇمىستىڭ ناتيجەسى – ەكولوگيالىق كودەكستىڭ جاڭا رەداكتسياسى قابىلدانىپ, وعان مەملەكەت باسشىسى قول قويدى. وندا قازاقستان ونەركاسىبىن ەكولوگيالاندىرۋ بويىنشا نەگىزگى باعىتتار انىقتالعان. جاڭا كودەكستىڭ نەگىزگى تۇجىرىمدامالىق جەتىستىگى – كاسىپورىنداردىڭ 2025 جىلدان باستاپ ەڭ جاقسى قولجەتىمدى تەحنولوگيالارعا كوشۋى جانە ءبىرىنشى كاتەگوريالى كاسىپورىنداردا اۆتوماتتاندىرىلعان مونيتورينگ جۇيەسىنىڭ داتچيگىن ورناتۋ. قولجەتىمدى تەحنولوگياعا كوشۋ ۋاقىتى – ون جىل. ەگەر كاسىپورىن وعان كوشپەسە, وندا 2025 جىلدان باستاپ قورشاعان ورتاعا ەميسسيا ءۇشىن تولەم مولشەرى كوبەيىپ, ءار ءۇش جىل سايىن ارتىپ وتىرادى. ەۋرووداق ەلدەرى وسى تەحنولوگيانىڭ ناتيجەسىندە نەگىزگى ينگرەديەنتتەر ءۇشىن لاستاۋشى زاتتار شىعارىندىلارىن 90 پايىزعا تومەندەتتى. اۆتوماتتاندىرىلعان مونيتورينگ جۇيەسىنىڭ داتچيگىن كاسىپورىندار 2023 جىلعا تامان ورناتۋى ءتيىس. ونسىز كاسىپورىندار جۇمىسىنا تىيىم سالىنادى, – دەدى ا.پىرىمقۇلوۆ.
بىراق قازىر كاسىپورىندار ءۇشىن ايىپپۇل دەگەنىڭ بۇيىم ەمەس. ايىپ اقشانى تولەپ تاستاپ, لاس ءتۇتىندى بۇرقىراتىپ وتىرا بەرگەندى قولاي كورەدى. ايىپپۇل تولەگەننەن قورشاعان ورتانىڭ تازارىپ كەتپەسى بەلگىلى. مۇندايدا ەكى جول ايقىندالادى: نە ايىپپۇل قالتاعا تىم قىمبات ءتۇسۋى ءتيىس, نە لاس ءتۇتىندى فيلترلەۋ بويىنشا كاسىپورىن مىندەت الۋى كەرەك. ءدال بۇلاي اسىعاتىنداي دا ءجونىمىز بار. پاريج كەلىسىمى بويىنشا قازاقستان 2030 جىلى پارنيكتىك گاز شىعارىلىمىن 15 پايىزعا تومەندەتۋگە مىندەتتى.
– بيىلدان باستاپ ەلىمىز جىل سايىن پارنيكتىك گازدار شىعارىندىلارىنىڭ ۇلتتىق جوسپارىن 2 پايىز تاپشىلىقپەن بەكىتەتىن بولادى. سونىمەن بىرگە مەملەكەت باسشىسى كليماتتىق سامميتتە 2060 جىلعا قاراي قازاقستاننىڭ كومىرتەگى بەيتاراپتىعىن جاريالادى. وسىعان بايلانىستى سوڭعى ەكى جىلدا قازاقستان تومەن كومىرتەكتى دامۋ تۇجىرىمداماسىن دايىندادى. وندا پارنيكتىك گاز شىعارىندىلارىن ازايتۋ, دەكاربونيزاتسيالاۋ بويىنشا جۇمىستى باستاۋ ماقساتىندا ەكولوگيا مينيسترلىگىنىڭ دە, ەنەرگەتيكا, يندۋستريا جانە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىكتەرىنىڭ دە, ءىرى بيزنەستىڭ دە نەگىزگى تەتىكتەرى, اتقارۋى ءتيىس نەگىزگى مەحانيزمدەرى بەلگىلەنەدى. تەك وسىنداي كەشەندى شارالار عانا ەكولوگيالىق احۋالدىڭ جاقسارۋىنا باستايدى, – دەدى ۆيتسە-مينيستر.
تابيعاتتى لاستانۋدان قۇتقاراتىن تاعى بىرەگەي باستاما رەتىندە مينيسترلىك كوتەرىپ جۇرگەن جوبانىڭ ءبىرى – Waste to Energy تەحنولوگياسى. بۇل – جيىلعان قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردى جاعىپ جىبەرىپ, ودان ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرىپ الاتىن تەحنولوگيا. ءدال وسى تەحنولوگياعا قارسىلار دا كوپ. مينيسترلىكتىڭ ەسەپتەۋىنشە, ەل اۋماعىندا قوقىس جاعاتىن 6 زاماناۋي زاۋىت سالۋ ءۇشىن 180-185 ملرد تەڭگە كەرەك ەكەن.
– ەكى جارىم جىل ىشىندە قازاقستاندا قالدىقتاردى جاعۋ زاۋىتتارىن سالۋ مۇمكىندىگىن تالقىلاۋ بويىنشا ەۋروپاداعى وسىنداي كاسىپورىنداردىڭ ازىرلەۋشىلەرىمەن جانە ينۆەستورلارمەن كەزدەسىپ, كەلىسسوزدەر جۇرگىزدىك. ءبىز ءتىپتى ولاردىڭ قۇرىلىس سمەتاسىمەن دە تانىستىق. سالىستىرار بولساق, 185 ملرد تەڭگە كوپ اقشا ەمەس. مىسالى, ءبىر عانا ەۋروپالىق انالوگ ينۆەستيتسياسى 600 ملن دوللارعا جەتۋى مۇمكىن, – دەيدى قالدىقتاردى باسقارۋدا مەملەكەتتىك ساياسات دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى مانسۇر وشىرباەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, اۋكتسيوندىق ساۋداعا قاتىسۋ ارقىلى عانا ينۆەستور اتانۋعا بولادى. اۋكتسيون تارتىبىنە ساي ەل رەزيدەنتتەرى دە ساۋداعا قاتىسۋى كەرەك. مينيسترلىك قالدىقتاردى ەنەرگەتيكالىق ۋتيليزاتسياعا جىبەرۋ بويىنشا جوباعا اۋكتسيوندىق ساۋدا جاريالاپ تا قويدى. Waste to Energy كەشەندەرى اقتوبە, الماتى, وسكەمەن, نۇر-سۇلتان, قاراعاندى جانە شىمكەنت قالالارىندا سالىنادى دەپ جوسپارلانعان.
جاڭعىرمالى ەنەرگيانىڭ جاعدايى قالاي؟
بىزدە سوڭعى جىلدارى جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزى (جەك) تۋرالى ءجيى ايتىلا باستادى. بىراق كومىرگە دەگەن تاۋەلدىلىكتەن ارىلا الماي وتىرعانىمىز اقيقات. جاقىن ارادا ارىلا قويۋىمىز دا ەكىتالاي. 2020 جىلى ەلدە 107,2 ملن توننا كومىر وندىرىلگەن. ونىڭ 58,8 ملن تونناسى ەنەرگيا ءوندىرۋشى كاسىپورىندارعا جىبەرىلسە, ونەركاسىپتىك كاسىپورىندارعا 5,6 ملن, كوممۋنالدىق-تۇرمىستىق قاجەتتىلىككە جانە حالىققا 10,6 ملن توننا جىبەرىلگەن. 29,3 ملن تونناسى ەكسپورتتالىپتى. ەلىمىزدە ەڭ كوپ پايدالانىلاتىن ەنەرگيا رەسۋرستارىنىڭ دا كوشىن كومىر باستايدى. مۇناي, تابيعي گاز, گيدروەنەرگەتيكا سودان كەيىنگى ورىنداردا. بىزدە كومىردىڭ 70 پايىزى اشىق ادىسپەن ەكىباستۇز كەن ورنىنىڭ 3, قاراعاندى وبلىسىنىڭ 4 ۋچاسكەسىندە وندىرىلەدى.
كومىردىڭ الەمدىك قورى جونىنەن جاھانداعى توعىزىنشى ەلمىز. ۇزدىك وندىققا كىرگەن ەلدىڭ مۇنداي ەن بايلىقتان ءازىر باس تارتا قويۋى قيىن. سوعان قاراماستان, قازاقستان 2050 جىلعا تامان كۇننەن, جەلدەن ىزدەيتىن جاڭعىرمالى ەنەرگيا كولەمىن 50 پايىزعا جەتكىزۋ جاۋاپكەرشىلىگىن العانىن دا ۇمىتپاۋ كەرەك. 2030 جىلى ىشكى ەنەرگيانىڭ 10 پايىزى وسى جاڭعىرمالى كوزدەردەن ءتۇسىپ تۇرۋى ءتيىس. ءيا, بىرنەشە جەل جانە كۇن ەلەكتر ستانسالارىن سامساتىپ سالىپ قويدىق. بىراق سولاردى كادەگە جاراتا الىپ جاتىرمىز با؟
«جاسىل ەكونوميكاعا» كوشۋ كونتسەپتسياسى ءبىزدىڭ ەلدە 2013 جىلى قابىلداندى. بۇل بويىنشا جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ ۇلەسى 2020 جىلى – 3, 2030 جىلى – 10, 2050 جىلى 50 پايىزدى قۇراۋى ءتيىس. جاڭعىرمالى ەنەرگيا دەگەنىڭىز كۇن مەن جەل عانا ەمەس, گيدروديناميكالىق سۋ ەنەرگياسى, گەوتەرمالدىق ەنەرگيا: توپىراقتىڭ جىلۋى, جەراستى سۋى, وزەندەر, سۋ نىساندارى, سونداي-اق باستاپقى ەنەرگيا رەسۋرستارىنىڭ انتروپوگەندىك كوزدەرى: بيوماسسا, بيوگاز جانە ەلەكتر مەن (نەمەسە) جىلۋ ەنەرگياسىن ءوندىرۋ ءۇشىن پايدالانىلاتىن ورگانيكالىق قالدىقتاردان شىعاتىن باسقا دا وتىندار.
PwC Kazakhstan وسى تاقىرىپقا ارنايى زەرتتەۋ جاساعان. وندا 2011 جىلدان بەرى جەك نىساندارى 23-تەن 111-گە كوبەيگەنى, سالاعا سالىنعان ينۆەستيتسيانىڭ كوبەيۋى بىزدەگى جەك ۇلەسىنىڭ ارتۋىنا سەبەپ بولعانى ايتىلادى. اسىرەسە شەتەلدىك كومپانيالار مەن دامۋ بانكتەرى جەك نىساندارىن قارجىلاندىرۋعا پەيىلدى ەكەن. دەگەنمەن جەك ءوسىمىن تەجەۋشى فاكتورلار دا كوپ. زەرتتەۋ قاتىسۋشىلارى زاڭنامالىق بازانى جەك-ءتىڭ قازىرگى دامۋ كەزەڭىنە ساي ەمەس دەپ باعالايدى.
«جەك-ءتىڭ تاريفتەرى ءداستۇرلى ەلەكتر ەنەرگياسى تاريفتەرىمەن سالىستىرعاندا جوعارى. سوندىقتان مەملەكەتتىڭ قولداۋىنسىز جەك باسەكەگە قابىلەتتى بولا المايدى. الايدا رەسپوندەنتتەر پىكىرىنشە, ەنەرگەتيكالىق جۇيەنىڭ ۇزاق مەرزىمدى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتەتىن ءداستۇرلى ەنەرگياعا ناقتى تاريف جوعارى بولۋى كەرەك. نارىقتىق تاريفتەردىڭ جۇمىس ىستەۋى جاعدايىندا جەك-ءتىڭ باسەكەلەستىك ورتاعا اۋىسۋى ابدەن مۇمكىن. بالاما ەنەرگيا كوزدەرى ۋاقىت وتكەن سايىن وزەكتى بولىپ كەلەدى», دەپ جازادى PwC Kazakhstan.
ەلدەگى 111 جەك نىسانىنىڭ 57-ءسى – گيدرو, 29-ى – كۇن, 24-ءى – جەل, بىرەۋى – بيوەلەكتر ستانساسى. ال IRENA (جەك بويىنشا حالىقارالىق اگەنتتىك) بولجامى بويىنشا, قازاقستان پاريج كەلىسىمى اياسىنداعى جەك ۇلەسىن 50 پايىزعا جەتكىزۋ مىندەتىن ورىنداۋ ءۇشىن ەلدەگى جەك قۋاتتىلىعى 10 ەسە ارتۋى ءتيىس ەكەن. 2011 جىلى ەلدەگى 23 جەك نىسانىنىڭ قۋاتتىلىعى نەبارى 94 مۆت بولسا, بىلتىر 111 جەك نىسانى 1 846 مۆت قۋاتتىلىق بەرگەن. 2011 جىلدان بەرى جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىن سالۋعا 628,5 ملرد تەڭگە جۇمسالعان. ال ەلىمىزدەگى جەك نىساندارىن سالۋعا كىمدەر قارجى بەرىپ وتىر؟ ولار نەگىزىنەن دامۋ بانكتەرى. اتاپ ايتساق, ەۋروپالىق قايتا قۇرىلىمداۋ جانە دامۋ بانكى, قازاقستان دامۋ بانكى, قىتاي دامۋ بانكى, ازيا دامۋ بانكى, ەۋرازيالىق دامۋ بانكى, ازيا ينفراقۇرىلىمدىق ينۆەستيتسيالاۋ بانكى.
جەك نىساندارىن سالۋ مەزەتىندە ەلدىڭ تابيعي جانە تەرريتوريالىق ەرەكشەلىگىن دە ەسكەرۋ ماڭىزدى. ويتكەنى جەك-ءتىڭ تارالۋى ايماقتىڭ تابيعي الەۋەتىنە تىكەلەي تاۋەلدىلىكتى كورسەتەدى.
«جەلدىڭ جوعارى دەڭگەيلى الەۋەتى نەگىزىنەن بارلىق وڭىرگە ءتان. گيدروەنەرگەتيكا ەڭ ءىرى وزەندەرى بار ايماقتاردا – شىعىس قازاقستان, الماتى, جامبىل جانە تۇركىستان وبلىسىندا جاقسى جۇزەگە اسادى. سونىمەن قاتار وڭتۇستىكتە كۇن پوتەنتسيالى دا جوعارى. قازاقستاننىڭ باتىسى جەلدىڭ جوعارى الەۋەتىمەن ەرەكشەلەنەدى. دەگەنمەن باتىستىڭ جابىق ەنەرگەتيكالىق جۇيەسى بۇل ايماقتا جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى», دەپ جازادى اۆتورلار.
«تساتەك Green Energy» جشس ديرەكتورى ەدىل ساريەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان اۋماعىندا گيدروەلەكتر ستانساسىنىڭ بولاشاعى ب ۇلىڭعىر.
– مەنىڭ ويىمشا, قازاقستان اۋماعىندا كەز كەلگەن ەنەرگيا كوزى شيكىزات رەتىندە وتە جاقسى ۇسىنىلعان, بىراق بەلگىلى ءبىر قيىندىقتاردىڭ بولۋىنا بايلانىستى جەل ەلەكتر ستانسالارىن, بيوگاز قوندىرعىلارى مەن سۋ ەلەكتر ستانسالارىن ىسكە اسىرۋ شەكتەۋلى. بۇعان لوگيستيكالىق شىعىن, ءتاريفتىڭ تومەن دەڭگەيى جانە جوبانىڭ ۇزاق ۋاقىتقا جالعاسۋى سەبەپ. جەل ستانساسىن سالۋعا 1-2 جىل كەتسە, گيدرو ستانسانى سالۋعا 2 جىل كەرەك. ال كۇن ستانساسىن نەبارى التى ايدا تۇرعىزۋعا بولادى, – دەيدى مامان.
بۇل رەتتە زەرتتەۋ قاتىسۋشىلارى قازاقستاندا جەك-كە قاتىستى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ قاجەت دەپ سانايدى. قازىرگى زاڭناما ينۆەستورلار مەن حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارى ءۇشىن ءتيىمدى, الايدا جەك-ءتىڭ ەلىمىزدە ءارى قاراي دامۋى ءۇشىن جەتكىلىكسىز دەيدى.
جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرى ءداستۇرلى ەنەرگيا كوزدەرىمەن باسەكەگە تۇسە الا ما, جوق پا, وعان جاۋاپ ايتۋ قيىن. سان جاعىنان, قۋاتتىلىق جاعىنان ءداستۇرلى ەنەرگيا دەڭگەيىنە تاقاعاندا بارىپ بۇل جايلى اڭگىمە قوزعاۋ قاجەت شىعار. مۇناي مەن كومىر گەگەمونياسى الەمدە انە-مىنە بىتكەلى جاتقان جوق. كەمى عاسىردان استام ۋاقىت وسى ەكى ءونىم ءۇشىن جاعا جىرتىسارمىز. تەمىر ەتىگى تەڭگەدەي بولعان قازاقستان دا ءال-ءازىر مۇنايى مەن كومىرىن ساۋدالاپ باعۋعا نيەتتى. مەملەكەت ەندى تۇركىستان وبلىسىنان بەسىنشى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن سالماق. ول دا الدىڭعىلارى سەكىلدى ەكولوگيالىق تازالىق دەگەندى جيىپ قويىپ جۇمىس ىستەي مە, الدە Waste to Energy-ءدىڭ «تۇزاعىنا» تۇسە مە, ونى الداعى بەس جىلدا بايىپتاي جاتارمىز.