قازاقستان مەملەكەتتىلىگىنىڭ نىعايۋى قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق ساناسىنا تىكەلەي بايلانىستى. بۇعان دەيىن قازاق حالقى تاريحي دامۋدىڭ بەلگىلى ءبىر كەزەڭدەرىنەن ءوتىپ, وسىنىڭ نەگىزىندە ول تايپالىق پەن ۇلىستىقتان دا كۇردەلىرەك ۇلتتىق سانا-سەزىم دەڭگەيىنە كوتەرىلدى.
الايدا بۇل كۇردەلى ۇدەرىس وسىعان دەيىنگى كەڭەستىك داۋىردە ازاماتتار اراسىندا قالىپتاسىپ قالعان ومىرلىك كوزقاراستىڭ كەلمەسكە كەتىپ, ونىڭ ورنىندا بوس كەڭىستىكتىڭ پايدا بولعان كەزىندە ءجۇردى. ول ۇلتارالىق قاتىناستار مەن ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ كۇيرەۋى سياقتى ءارتۇرلى كەلەڭسىز جاعدايلارعا اكەلىپ سوقتى. سونىڭ سالدارىنان تۋىنداعان قاراما-قايشىلىقتار ۇلتتىڭ رۋحاني-زياتكەرلىك الەۋەتىن السىرەتتى.
جاھاندانۋ ۇدەرىسى بارىسىندا ۇلتتىق سانانىڭ جاڭعىرۋى ەلىمىزدە ازاماتتىق قوعامنىڭ قالىپتاسۋىمەن قاتار ءوربىدى. ەگەمەندىك پەن جاھاندانۋ اراسىندا قازاق حالقىنا جان-جاعىنا كوز سالىپ, تۋىنداعان جاڭا جاعدايدى دۇرىستاپ تۇيسىنۋگە ساڭىلاۋ دا قالمادى. باتىستىڭ كوممۋنيزم يدەولوگياسىن جويۋعا باعىتتالعان جوسپارىنىڭ شەڭبەرىنەن اۋىتقۋعا دا پوستكەڭەستىك رەسپۋبليكالاردىڭ ەشقايسىسىنىڭ مۇرشاسى كەلمەي قالدى. سوندىقتان ەكونوميكالىق, ساياسي جانە رۋحاني داعدارىستى ەڭسەرۋ نارىقتىق قاتىناستارعا كوشۋ, مادەنيەتتى يدەولوگياسىزداندىرۋ ناتيجەسىندە مۇمكىن بولدى. وكىنىشكە قاراي, بۇل قوعامداعى مادەني نيگيليزمگە اكەلىپ سوقتى. سونىڭ نەگىزىندە سول قوعامعا ءتان وزىندىك سانا مەن سانا-سەزىم قالىپتاسا باستادى. زاقىمدانىپ, ابدەن ب ۇلىنگەن سانا سايكەسىنشە ءوزى تارىزدەس مادەنيەتتى تۋدىرىپ وتىردى. ءسويتىپ جالعان مادەنيەت سانا-سەزىمدى ودان ءارى بۇرمالاپ, ونى ۋلاندىرا ءتۇستى. ونىڭ ۇلتىق تاۋەلسىزدىكتى تولىققاندى سەزىنىپ, انا سۇتىنە جارىماي جاتىپ جاھاندانۋ مۇحيتىنىڭ تۇڭعيىعىنا سۇڭگۋىنە تۋرا كەلدى. وسىلايشا, ۇلتتىق دامۋ مودەلىنەن ونىڭ ۇستەمدىك الىپ كەلە جاتقان الدەبىر بىرىڭعاي, امبەباپ تۇرىنە ءوتۋ اقيقاتقا اينالدى. ناتيجەسىندە, مادەني جاھاندانۋ ءار ەلدىڭ ءوز مودەلىنىڭ بارلىعىن ەسكەرمەستەن, بارشا ادامزات ءومىرىن بىرىزدەندىرىپ, ياعني «دەموكراتيالاندىرىپ», ونى الەمدىك ۇردىسكە اينالدىرىپ جىبەردى.
وسىعان وراي, قازاقستان ۇلتتىق سانانى جاڭارتۋدى قولعا الا باستادى. مۇندا ءبىرىنشى كەزەكتە ۇلتتىڭ, ۇلتتىق سانانىڭ ازاماتتىق باستاۋى رەتىندەگى ماڭىزدى ءبىر بەلگىسى بولعان ۇلتتىق سانا-سەزىمگە باسا نازار اۋدارىلدى. ويتكەنى ول كوپەتنوستى مەملەكەتتە ءاربىر ەتنوس وكىلدەرىنىڭ ءوزىنىڭ شىعۋ تەگىن, مادەني جانە ۇلتتىق تامىرلارىن ءتۇسىنۋ, ءوز مادەنيەتىن, ءتىلىن, ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرىن, بولمىسى مەن جالپىۇلتتىق ىنتىماقتاستىقتى مويىنداعاندا عانا كوپەتنوستى جانە كوپكونفەسسيالى ەلدە ۇلتتىق سانا ورنىعا الاتىن ەدى. دەمەك, ۇلتتىق سانانىڭ نەگىزى ۇلتتىق سانا-سەزىم ەكەندىگىن دۇرىس ءتۇسىنۋ قاجەت بولدى. ويتكەنى ۇلتتىق سانا, ادەتتە, ۇلت دەڭگەيىندە كورىنىس تابادى. دەمەك, ۇلتتىق سانا-سەزىمنىڭ سۋبەكتىسىنە جەكە تۇلعا جانە ۇلتتىق قاۋىمداستىق جاتسا, ال ۇلتتىق سانانىڭ سۋبەكتىسى – ۇلت. ۇلتتىق سانا-سەزىمنىڭ قالىپتاسۋىنا ەتنوستىق ورتا, ەتنومادەني داستۇرلەر, ەتنوستىڭ ءدىني نانىم-سەنىمدەرى, باسقا كوپتەگەن فاكتور ءوز اسەرىن تيگىزەرى انىق.
ۇلتتىق سانا-سەزىمسىز تولىققاندى حالىق بولمايدى, ونداي جەردە ءبىرتۇتاس ۇلتتىڭ قالىپتاسپايتىنى دا انىق. سوندىقتان ۇلتتىڭ ءاربىر وكىلى ءوزىن ونىڭ تولىققاندى بولىگى دەپ سەزىنىپ, تۋا سالىسىمەن ۇلتتىق مادەنيەتتى ءوز بويىنا ءسىڭىرىپ, ونى تاسىمالداۋشى بولادى. وسىنى سەزىنۋ ءار ادامعا ونىڭ ساياسي جانە قوعامدىق بايلانىس جۇيەسىنە قوسىلۋىنا نەگىز بولادى. ول ءسويتىپ تەك ءوز ورتاقتىعىن عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە باسقا دا ورتاقتىقتاردى قالىپتاستىرا باستايدى, جالپىۇلتتىق قازاقستاندىق بىرەگەيلىكتى تۇيسىنەدى. بۇل ۇدەرىستى ۇردىسكە اينالدىرۋ ءۇشىن تاريحتىڭ تالكەگىنە ءتۇسىپ, ابدەن قانسىراعان ۇلتتىق سانانى توتاليتارلىق قۇلدىقتىڭ قۇرساۋىنان ءبىرجولاتا بوساتۋ قاجەت. مۇنداي قوعامدا پوستكوممۋنيستىك, نارىقتىق-ليبەرالدىق جانە كونسەرۆاتيۆتى-ۇلتتىق سياقتى ساناداعى ءۇش تولقىننىڭ سايىسى كەزىندە قازاق حالقىنىڭ بويىنداعى ۇلتتىق رۋحتى نىعايتىپ, ونىڭ ۇلتتىق ساناسىن وزگەرتۋ باسىمدىققا يە بولۋى شارت. سوندىقتان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇلتتىق كودتى ساقتاپ قالۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن كورسەتىپ بەردى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلتتىڭ جاڭا بولمىسىن قالىپتاستىرۋعا ەرەكشە ءمان بەرىپ وتىر. ول قازىر سانانىڭ ىستەن وزىپ, ودان بۇرىن جاڭعىرىپ وتىرۋىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ وزەكتىلىگىنە توقتاپ, تانىم مەن تاعىلىم, قوعام مەن قۇندىلىق, ۇلاعات پەن ۇستانىم ماسەلەلەرىن كوتەرۋدە. ء«بىز قۋاتتى تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزبەن عانا ۇلت رەتىندە جەر بەتىندە ساقتالامىز» دەگەن كۇمان كەلتىرمەيتىن اقيقاتتى ايتا كەلە, پرەزيدەنتىمىز وتانشىلدىق پەن جاڭا ۇلتتىق سانا ماسەلەسىن جاھاندانۋ زامانىندا جۇتىلىپ كەتپەۋدىڭ, ۇلتتىق بولمىسىمىزدان, ءتول مادەنيەتىمىز بەن سالت-داستۇرىمىزدەن اجىراپ قالماۋدىڭ بىردەن-ءبىر كەپىلى رەتىندە قاراستىرادى. ويتكەنى ۇلتتىق بولمىستىڭ وزەگىنە نەگىزدەلگەن شىن وتانسۇيگىشتىك قانا جاڭا ۇلتتىق جانە قوعامدىق سانانى قالىپتاستىرا الادى.
جاپسارباي قۋانىشەۆ,
قوعام قايراتكەرى, ساياساتتانۋشى