باررەلمەن باعالانعان بايلىق. قازاق ەلىندەگى «قارا التىن» ءوندىرۋ قالاي باستالىپ ەدى؟

 قىزىلباسوۆ تاپقان «قارا التىن»

الەمدە مۇناي ءوندىرۋ تاريحى تىم تەرەڭدە جاتىر. دۇنيە جۇزىندە 160 جىلدان استام بۇرىن العاشقى مۇناي تامشىسى اقش-تا الىنعان ەكەن. سودان كەيىن قازاق جەرىندە دە «قارا التىننىڭ» باستاپقى بۇرقاعى اتقىلاعالى 122 جىل ءوتتى. جىلىوي اۋدانىنداعى قاراشۇڭگۇل كەن ورنىنان وسىنشا جىل بۇرىن العاش رەت 7 توننا مۇناي الىنعان. سودان بەرگى كەزەڭدە قازاق جەرىنەن «قارا التىن» سەلى استە توقتاعان ەمەس. اسىرەسە دوسسور, ماقات كاسىپشىلىكتەرىن ونەركاسىپتىك يگەرۋ باستالعاننان كەيىن مۇناي ءوندىرۋ كولەمى ۇلعايدى. بىراق وندىرىلگەن ءونىم تۇگەلىمەن وداقتىڭ ورتاق قازانىنا قۇيىلىپ, جەرگىلىكتى تۇرعىندار ونىڭ يگىلىگىن كورە الماپ ەدى. سوعان قاراماستان قازاق مۇنايشىلارى اراسىنان بىرنەشە ونداعان مۇنايشى اۋلەتى قالىپتاستى.

ولاردىڭ اراسىندا اۆروۆتار, بالعىمباەۆتار, بالجانوۆتار, بەشىموۆتەر, بولەكباەۆتار, قارامۇرزيەۆتەر, مىرزاعاليەۆتەر, ورجانوۆتار, وتەباەۆتار, وتەعاليەۆتەر, شىرداباەۆتار, ماراباەۆتار, دوسمۇحامبەتوۆتەر, جۇماعاليەۆتەر, وگايلار اۋلەتتەرىنىڭ ەڭبەك جولىن بۇگىنگى ۇرپاعى ابىرويلى جالعاستىرىپ كەلەدى. سونداي اۋلەتتىڭ ءبىرى – بەشىموۆتەر. اتادان – بالاعا, بالادان نەمەرەگە اتاكاسىپتەي جالعاسقان مۇنايشىلىق كاسىپتىڭ باستاۋىندا بەشىم قىزىلباسوۆتىڭ ەسىمى ەرەكشە اتالادى. ول – جىلىوي اۋدانىنداعى قوسشاعىل كەن ورنىنداعى مۇنايدى العاش تاپقان قازاق.

وسىناۋ كوڭىلى دالاداي دارقان قاريانىڭ كەيىنگى ۇرپاعىنىڭ قامى ءۇشىن جاساعان ۇلاعاتتى ءىسىن دارىپتەۋ ءارى ەستە قالدىرۋدى كوزدەگەن وتاندىق مۇنايشىلار قوسشاعىل كەنتىندەگى ءبىر كوشەگە بەشىم قىزىلباسوۆتىڭ اتىن بەرىپ, ەسكەرتكىش-بارەلەف ورناتۋعا ۇيىتقى بولدى. قوسشاعىل كەن ورنىنىڭ اشىلۋ تاريحىنا شولۋ جاساساق, ەل اۋزىنداعى اڭىزعا بەرگىسىز اڭگىمە جەلىسى بىلايشا ورىلەدى. بەشىم قىزىلباسوۆ 1926 جىلدىڭ جاز ايىندا كورشى اۋىلدان كەلە جاتىپ, شاعىلدار اراسىنداعى قارا قوڭىرلانعان جەردىڭ ۇستىنەن تۇسەدى.

اتىنان ءتۇسىپ, زەر سالا قاراعاندا قويۋ قارا مايدىڭ جينالىپ قالعانىن بايقايدى. ارنايى ءبىلىمى بولماسا دا ەلدەگى بولىپ جاتقان وقيعالارعا قۇلاعىن ءتۇرىپ جۇرەتىن, بىلايشا ايتقاندا مۇناي تۋرالى, ونى يگەرۋگە تالپىنىس جونىندە جەلدەي ەسكەن جاعىمدى جاڭالىقتاردان ۇنەمى حاباردار, كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ ازاماتتاردىڭ قاتارىنداعى بەشىم قارت جەر بەتىنە شىققان مايدى تورسىعىنا قۇيىپ, توپىراعىن دورباسىنا سالىپ الادى. قوزىكوش جەردەن ۇيىنە كەلگەن سوڭ تورسىعىنداعى مايدى وتقا جاعىپ كورەدى.

پىشىرلاپ الاۋلاي جانعان مايدى «قارا التىن» دەپ توپشىلاعان بەشىم قارت ونى شالعاي بولسا دا دوسسورداعى مۇناي كاسىپشىلىگىنە جەتكىزۋ ءۇشىن اتىنا ءمىنىپ, جەلە جورتا جونەلەدى. ون بەس جىلدان بەرى, ياعني 1911 جىلدان دوسسوردان جوعارى ساپالى «قارا التىن» سەلىن تاسىتىپ جاتقان مۇناي كاسىپشىلىگىندەگىلەر تورسىعىنا مۇناي, دورباسىنا مايلى توپىراق سالىپ اكەلگەن اۋىل اقساقالىن جىلىۇشىراي قارسى الادى. ويتكەنى ەل ىشىندەگى مۇنداي جەرشىل, ءارى كونەكوز قاريالاردىڭ جاڭا كەن ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا سەپتىگى تيەتىنى داۋسىز ەدى. بەشىم قارت اكەلگەن مايلى توپىراقتان كوز الماي, ءوز بايلامىن قاپەلىمدە ايتۋعا اسىقپاعان كاسىپشىلىك باسشىلارى زەرتتەۋ جۇمىسىن سول كەزدەگى جاس گەولوگ, كەيىننەن وسى سالانىڭ بىلگىر عالىمى اتانعان پروفەسسور پەتر اۆروۆقا تاپسىرادى.

مەركى وڭىرىندە كىندىك قانى تامىپ, قازاقتارمەن ەتەنە بولىپ ەرجەتكەن پ.اۆروۆ گەولوگتەرىن ەرتىپ, بەشىم قارت كورسەتكەن شاعىلدار اراسىنا الدەنەشە رەت كەلەدى. ءار كەلگەن سايىن بەشىم قارتتى قاسىنان تاستاماي, جولباسشى رەتىندە جۇمىسقا الادى. وسى قاريانىڭ كومەگىمەن جىلىوي وڭىرىندەگى كەن ورىندارىنىڭ كارتاسىن جاساعان دەيتىن دەرەك تە شىندىققا جاناساتىنداي. تورسىعىنا ماي قۇيىپ العان بەشىم قارت تا, ونىڭ ايتقانىنا يلانىپ قانا قويماي, شاعىلدار اراسىنا ىلەسىپ كەلگەن پ.اۆروۆ باسقارعان گەولوگتەر دا زەرتتەۋ, بۇرعىلاۋ جۇمىستارىنا ۇلكەن ۇمىتپەن كىرىسكەن ەدى. سول ءۇمىت 6 جىلدان كەيىن اقتالىپ, 1932 جىلعى 28 قاراشادا №6 ۇڭعىمانىڭ 450 مەترلىك تەرەڭىنەن العاشقى مۇناي بۇرقاعى اتقىلادى. العاشقى ۇڭعىمانىڭ تاۋلىگىنە 250 توننا «قارا التىن» بەرگەنى مۇناي ىزدەۋشىلەرگە جول كورسەتكەن بەشىم قارتتى دا, گەولوگتەردى دە, بارىنەن بۇرىن سول وڭىردەگى ءدۇيىم جۇرتتى الابوتەن قۋانىشقا كەنەلتتى. گەولوگتەر جاڭا كەن ورنىن تاپتىق, اۋىل ادامدارى مۇنايدىڭ پايداسىن كورەمىز دەپ قۋانعان ەدى.

جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ۇلكەندى سىيلايتىن داعدىسىن جاقسى بىلەتىن پ.اۆروۆ وزىنە جولباسشى بولعان قاريادان مۇناي شىققان جەرگە ات قويۋىن وتىنەدى. دالا اكادەميگى اتانعان بەشىم قارت شاعىلدار اراسىنداعى مۇنايلى جەرگە «قوسشاعىل» دەگەن اتاۋدىڭ ءجون ەكەنىن العا تارتقاندا, گەولوگتەر دە وسى ۋاجگە توقتام جاساپتى. وسىدان كەيىن بەشىم قارت پەن گەولوگ پەتر اۆروۆ قوسشاعىلعا تاياۋ 13 شاقىرىم جەرگە كوشىپ كەلىپ, تاتۋلىعى جاراسقان كورشى, جاقسى جولداس بولىپتى.

اتالعان كەن ورنىن ونەركاسىپتىك يگەرۋ 1935 جىلى باستالدى. ءدال سول جىلدىڭ 23 قىركۇيەگىندە قوسشاعىل كاسىپشىلىگىنىڭ قۇرىلۋىمەن جىلىوي اۋدانىندا مۇناي يگەرۋدىڭ العاشقى قادامى جاسالدى. بۇرىن مال مەن قۇستان وزگە ەشتەڭە كورىنبەيتىن ەن دالادا تەحنيكانىڭ گۇرىلى ەستىلىپ, ءار توبەنىڭ باسىندا وتىرعان اۋىل جاستارى وندىرىسكە تارتىلدى. بىراق تاعدىر بەشىم قارتقا كىندىك قانى تامعان دالا توسىندەگى ءدۇبىرلى ەڭبەكتى, مۇناي بارلايتىن, وندىرەتىن تەحنولوگيانىڭ تەتىگى قازاق جاستارىنىڭ قولىنا تيگەنىن كورۋدى جازباعان ەكەن. ول كاسىپشىلىك قۇرىلاردان ەكى جىل بۇرىن, ياعني 1933 جىلى ومىردەن وزدى.

دەگەنمەن وعان كەيىننەن «قوسشاعىل كەن ورنىن العاش اشۋشى» اتاعى بەرىلىپ, گەولوگتەرگە مۇناي كوزىن تاۋىپ بەرگەنى ءۇشىن ومىرلىك جاردەماقى تاعايىندالىپتى. جاردەماقىنى اكەسىمەن بىرگە كۇنى-ءتۇنى گەولوگتەرمەن ارالاس-قۇرالاس جۇرگەن ۇلكەن ۇلى مۇقان الىپ تۇرعان. نەگە ەكەنى بەلگىسىز, مۇقان 1951 جىلى ومىردەن وزعاندا, جاردەماقىنى تولەۋ دە توقتاپ قالعان. ءبىر قىزىعى, بەشىم قىزىلباسوۆتىڭ ۇلدارىنىڭ ءبارى قوسشاعىل كەن ورنىن يگەرۋگە اتسالىسقان. ەرداۋلەت پەن بەرداۋلەت دەيتىن ەكى بالاسى سوعىس جىلدارىندا بۇرعىشىلىققا جۇمىسقا الىنىپ, كەيىننەن اتاقتى بۇرعىشى, بۇرعىلاۋ شەبەرى, مۇناي وندىرەتىن وپەراتور اتانىپ, ابىرويلى ەڭبەك ەتكەن. تورەمۇرات, نارىمباي ەسىمدى بالالارى دا ەڭبەك جولىن وسى كەن ورنىندا باستاپ, 1939 جىلى فين سوعىسىنا اتتانعان. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ قان مايدانىنان ەكەۋى دە ەلگە ورالعان جوق. ەڭ كىشى بالاسى ميزام دا ۇزاق جىل مۇناي سالاسىندا ەڭبەك ەتتى. بۇل كۇندەرى بەشىم قارتتىڭ ۇرپاعىنان تاراعان 50-دەن استام نەمەرە-شوبەرەلەرى مۇناي ونەركاسىبىنىڭ بىلگىر مامانى اتانىپ ءجۇر. سونداي نەمەرەلەرىنىڭ ءبىرى – ناۋرىزعالي ەرداۋلەت ۇلى بەشىموۆ.

– ماماندىق تاڭداۋىما, ءومىرىمنىڭ دۇرىس ارناعا تۇسۋىنە جول سىلتەگەن ەكى ازاماتتىڭ ادامگەرشىلىك, اعالىق كومەگىن ءالى كۇنگە ۇمىتپايمىن. مەكتەپتى 1951 جىلى ءبىتىرىپ, ەندى وقۋعا اتتانامىن دەپ تۇرعاندا اكەم قايتىس بولدى. اكەم بالا كەزىمدە: «ماسكەۋدە مۇناي وقۋى بار, سەنى سوعان وقىتامىن» دەيتىن ەدى. بىراق اكەم دەگەنىنە جەتە المادى. تۇرمىستىڭ قيىن كەزى عوي, قاپەلىمدە جۇمىس تابۋ دا وڭايعا تۇسپەدى, – دەپ ەسكە الادى مۇنايشىلىق كاسىپكە كەلۋ جولىن ناۋرىزعالي بەشىموۆ. – سول كەزدە قۇرمان بيسەنوۆ دەگەن كورشى تۇراتىن اعاي مەنى كومسومول كاسىپشىلىگىنىڭ ديرەكتورىنا ەرتىپ اپارىپ, جوندەۋشىنىڭ ۇيرەنۋشىسى ەتىپ جۇمىسقا ورنالاستىردى. سول كاسىپشىلىكتەن ءبىر جىلدان سوڭ ماسكەۋدەگى مۇناي ينستيتۋتىنا وقۋعا اتتاناردا مەكەمە باسشىسى قۋانىش اعاي قۇداباەۆ: «جولىڭا جاراتارسىڭ» دەپ 300 سوم اقشا بەردى. بۇل مەنىڭ ەكى بالامەن اۋىلدا قالعان انامنىڭ ەكى جىلدىق زەينەتاقىسىنا تەڭ قاراجات ەدى.

ول وسىنداي ادامگەرشىلىگى مول ازاماتتاردىڭ قامقورلىعىمەن ماسكەۋدەن ءبىلىم الدى. مۇنايشى-ينجەنەر ماماندىعىمەن 1958 جىلى ەڭبەك جولىن بەشىم اتاسى «قارا التىن» تاپقان قوسشاعىل كاسىپشىلىگىندەگى №1 ۋچاسكەدە وپەراتور بولىپ باستادى. كەيىن «قۇلسارىمۇنايگاز» «جايىقمۇنايگاز», «تەڭىزمۇنايگاز» سەكىلدى ءىرى كاسىپورىنداردىڭ باسشىلىق قىزمەتىنە دەيىن كوتەرىلىپ, شافيح ءىزباسوۆ, سالامات مۇقاشەۆ, وڭايباي كوشەكوۆ سىندى ازاماتتاردىڭ سەنىم بىلدىرۋىمەن ماقات اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قىزمەتىن ابىرويمەن اتقاردى.

– قايدا جۇرسەم دە, قانداي لاۋازىمدى قىزمەت اتقارسام دا بەشىم اتام سالعان مۇنايشىلىق كاسىپتەگى وتباسىلىق جولدىڭ ۇزىلمەۋىن ويلايتىن ەدىم. قازىر شۇكىر, اتا جولىن جالعاستىرعان بالالار, نەمەرەلەر بار, – دەپ ەسكە الادى وتكەن كۇندەرىن ارداگەر مۇنايشى ناۋرىزعالي ەرداۋلەت ۇلى.

                   «تەڭىز» تەرەڭىندەگى تەلەگەي

بۇل – ەلىمىزدى تانىتقان بىردەن-ءبىر كەن ورنى. قازىر الەمدە «تەڭىزگە» تەڭ كەلەتىن كەن ورنىن تابۋ قيىن. بۇل كەنىشتىڭ تەرەڭىندە تەلەگەي بايلىققا ۇلاسقان مۇناي مەن گازدىڭ مول قورى بار. بيىل اشىلعانىنا جيىرما سەگىز جىل تولاتىن كەن ورنىنان ۇزدىكسىز ءوندىرىلىپ كەلە جاتقان «قارا التىن» سەلى قالاي بارلانىپ ەدى؟ «تەڭىز» كەن ورنىنىڭ باستاۋىندا كىمدەر تۇر؟ ارينە, وسى ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەگەندە, الدىمەن قازاقستاندىق گەولوگتەر مەن مۇنايشىلاردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىن ەسكەرمەۋگە بولمايدى. ويتكەنى كسرو-نىڭ گەولوگيا مەن مۇناي ونەركاسىبى مينيسترلىكتەرى ءبىر-بىرىمەن باسەكەگە تۇسكەن سول ءبىر كەزەڭدە قازاقستاندىق مۇنايشىلار «تەڭىز» قۇرىلىمىنىڭ تۇزاستى قاباتىندا مول مۇنايدىڭ قورى بارىن دالەلدەپ, بۇلتارتپايتىن العاشقى عىلىمي دايەكتەرىن ۇسىندى. بىراق كسرو گەولوگيا مينيسترلىگىنىڭ ماماندارى ناق وسى قۇرىلىمدا گەولوگيالىق بارلاۋ جۇرگىزۋدەن باس تارتىپتى.

ءدال سول كەزدە «ەمبانەفت» وندىرىستىك بىرلەستىگىنىڭ باسشىلارى كەيىن «تەڭىز» اتاۋىن يەلەنگەن قۇرىلىمدا گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىسىن باستاۋ جونىندە باستاما كوتەردى. بۇل قادامنىڭ ناتيجەلى بولارىنا بىرلەستىكتىڭ باس ديرەكتورى بولەكباي ساعىنعاليەۆ, باس گەولوگى جولداسقالي دوسمۇحامبەتوۆ پەن ماقاش بالعىمباەۆ كامىل سەنىمدى ەدى. ايتسە دە ولار باستاپقىدا قولداعى گەوفيزيكالىق مالىمەتتىڭ جۇتاڭدىعىنا قاراماستان, وڭتۇستىك-ەمبى الاڭىنداعى تۇزاستى قاباتىنان مول شيكىزاتتىڭ بارىن دالەلدەۋگە تىرىستى. «ەمبانەفت» بىرلەستىگى الدىمەن بالىقشى بارلاۋ-بۇرعىلاۋ باسقارماسىنىڭ كۇشىمەن «پۋستىننىي» الاڭىندا بارلاۋ جۇمىسىن باستادى.

بۇل – تۇزاستى قاباتىنان مۇناي قورىن ىزدەۋگە جاسالعان العاشقى قادام. وسى كەزەڭدە «قاراتون» جانە «تاجىعالي» الاڭىنداعى بارلاۋ جۇمىسىنا «نيجنەۆولجسكنەفت» وندىرىستىك بىرلەستىگىنىڭ بۇرعىشىلارى تارتىلدى. تۇزاستى قاباتىنان قۇرامىندا كۇكىرتى بار مۇنايدىڭ وراسان قورىنىڭ بەلگىسىنە «پۋستىننىي» الاڭىنداعى №10 ۇڭعىمانى بۇرعىلاۋ بارىسىندا كوز جەتتى. قازاقستاندىق مۇنايشىلارمەن بىرگە «نيجنەۆولجسكنەفت» بىرلەستىگىنە قاراستى ۆولگوگرادتىق باسقارمانىڭ بۇرعىشىلارى بۇرعىلاعان «تاجىعالي» كەن ورنىنداعى №13 ۇڭعىمادان 100 تونناعا جۋىق «قارا التىن» مەن 600 مىڭ تەكشە مەترگە جەتەعابىل ىلەسپە گاز الىندى.

ال «تەڭىز» تەرەڭىندەگى تەلەگەيگە العاش رەت بۇرعى ۇشى 1976 جىلى سالىندى. مۇنداي جاۋاپتى جۇمىستى ورىنداۋدى «ەمبانەفت» بىرلەستىگىنىڭ باسشىلارى ۆولگوراد بۇرعىلاۋ باسقارماسىنىڭ بۇرعىشىلارىنا تاپسىردى. ءسويتىپ اتالعان باسقارمانىڭ گولۋبەۆ باسقاراتىن بريگاداسى «تەڭىز» الاڭىنداعى №1 ۇڭعىمانى بۇرعىلاۋدى باستادى. راس, تۇزاستى قاباتىن بۇرعىلاۋ وڭاي ەمەس. ويتكەنى سول كەزەڭدە قازاقستانداعى مۇناي وندىرىلەتىن كەن ورىننىڭ بارلىعىندا دەرلىك مۇنداي بۇرعىلاۋ قولعا الىنباعان ەدى. وسىنداي سەبەپتەن تۇزاستى قاباتىن بۇرعىلاۋ جۇمىسىنا ەرەكشە ماڭىز بەرىلدى. ارادا ءۇش جىل وتكەندە, ياعني 1979 جىلدىڭ ءتورتىنشى توقسانىندا تۇزاستى قاباتى اشىلدى. سول جىلعى جەلتوقساندا العاشقى سىناق جۇرگىزىلىپ, تاۋلىگىنە 475-600 تەكشە مەتر مۇناي الىنادى دەگەن قورىتىندى جاسالدى. بىراق مۇناي قۇرامىندا كۇكىرتتىڭ مولشەرى 25 %-عا دەيىن ەكەنى انىقتالدى. سول كەزدە الەمدە مۇنداي كولەمدە كۇكىرتى بار, سونداي-اق قابات قىسىمى جوعارى كەن ورنى جوق ەدى.

بۇل ارينە «ەمبانەفت» بىرلەستىگىنىڭ باسشىلارىن «تەڭىز» كەن ورنىنا قاتىستى سان الۋان جوسپارلى جۇمىستى ويلاستىرۋعا ءماجبۇر ەتتى. سونىڭ ءبىرى – بىلىكتىلىگىمەن تانىلعان جاس مۇنايشى نۇرلان بالعىمباەۆ جەتەكشىلىك ەتەتىن ينجەنەرلىك-تەحنيكالىق توپ. بۇل توپقا كەن ورنىن يگەرۋ جونىندەگى جۇمىستى ۇيلەستىرۋ, بىلىكتى مامانداردى تاڭداۋ, ولاردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن وقىتۋ مىندەتى تاپسىرىلدى. الايدا كسرو-دا مۇنداي ءىرى كەنىشتى يگەرۋگە قاجەتتى تەحنولوگيا دا, مۇناي جابدىقتارى دا بولمادى. دەگەنمەن وتاندىق بىرلەستىكتىڭ بىلگىر باسشىلارى مەن ماماندارى كەن ورنىندا كەشەندى زەرتتەۋ جۇمىستارىن قولعا الىپ, وعان جەتەكشى عىلىمي-زەرتتەۋ جانە جوبالاۋ ينستيتۋتتارىن جۇمىلدىردى. مۇنداي ينستيتۋتتار مەتاللۋرگيا, حيميا جانە مۇناي-حيميا ونىمدەرىنىڭ تاجىريبەلىك ۇلگىسىن الۋ ماقساتىندا سىناقتار جۇرگىزدى.

بارىنەن بۇرىن «ەمبانەفت» بىرلەستىگىنىڭ باس ديرەكتورى بولەكباي ساعىنعاليەۆ تۇزاستى قاباتىنان ءبىرىنشى سىناقتا الىنعان ءونىمدى قۋانتارلىق ناتيجەگە بالادى. «بۇل ونىڭ كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى ا.كوسىگيننىڭ قابىلداۋىنا كىرۋىنە دايەكتى دالەل ەدى. ءسويتىپ باس ديرەكتور كسرو ورتالىق كوميتەتى مەن مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ 1981 جىلعى 4 ماۋسىمدا «باتىس قازاقستاندا مۇناي جانە گاز ونەركاسىبىن دامىتۋ جانە گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىسىن كۇشەيتۋ شارالارى تۋرالى» ارنايى بىرلەسكەن قاۋلىسىن قابىلداۋىنا ىقپال ەتتى. مۇنى كسرو-داعى 49 وندىرىستىك بىرلەستىكتىڭ ءبىرىن باسقارىپ, بىلىكتى ۇيىمداستىرۋشى رەتىندە تانىلعان قازاق ازاماتىنىڭ وراسان زور ەڭبەگى دەۋ ءلازىم» دەگەن ەستەلىگىمەن بولىسكەن بولاتىن مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى نۇرلان بالعىمباەۆ.

بىرلەسكەن قاۋلى «تەڭىزدەگى» بۇرعىلاۋ جۇمىسىن جانداندىردى. ناقتىلاي ايتقاندا, 1982 جىلى كەن ورنىنداعى بۇرعىلاۋ بريگاداسى 30-عا, بۇرعىلاۋ قوندىرعىسى 42-گە جەتتى. ۇڭعىمالاردى بۇرعىلاۋ جوباسىن «ۆولگوگرادنيپينەفت» ازىرلەپ, كسرو مۇناي ونەركاسىبى مينيسترلىگى بەكىتتى. سول تۇستا وداق باسشىلارى ۇركە قاراعان باتىستىق وزىق قوندىرعىلار مەن جابدىقتاردى ساتىپ الۋعا, شەتەلدىك مەردىگەرلەردى تارتۋ ىسىنە اتالعان مينيسترلىكتىڭ وكىلى نۇرلان بالعىمباەۆ تىكەلەي اتسالىستى. شەتەلدىك مەردىگەر لۋرگي-ليتۆين-لاۆالين كونسورتسيۋمى ارقايسىسىنىڭ قۋاتى جىلىنا 3 ميلليون تونناعا ەسەپتەلگەن ءۇش تەحنولوگيالىق جەلىنى جەتكىزدى. ال كەن ورنىنداعى مونتاجداۋ جۇمىستارىن ۆەنگرلىك «ۆەدەپسەر» كومپانياسى اتقاردى. ايتقانداي, وسى كومپانيا العاشقى ۆاحتالىق قالاشىقتىڭ قاداسىن قاقتى.

ارينە كەن ورنىن يگەرۋ ءۇشىن, اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلعانىن وسى سالانىڭ ماماندارى جەتىك بىلەدى. شىندىعىندا, مۇناي-گاز ونەركاسىبىنىڭ, اسىرەسە, «تەڭىز» كەنىشىنىڭ تاريحىن جەتىك بىلەتىن نۇرلان بالعىمباەۆتىڭ ەستەلىگىنە سۇيەنسەك, كەن ورنىنداعى زاۋىتتىڭ ءبىرىنشى تەحنولوگيالىق جەلىسىن ىسكە قوسۋ 1991 جىلدىڭ كوكتەمىنە جوسپارلانىپتى. تەحنولوگيالىق جەلى مۇنايمەن تولتىرىلىپ, قاجەتتى تەمپەراتۋراعا دەيىن قىزدىرىلدى. مۇناي-گاز ءوندىرۋ باسقارماسىنىڭ باستىعى قادەن قۇداباەۆ پەن باس ينجەنەر ۆلاديمير ميحايلوۆتىڭ قاداعالاۋىمەن 6 ساۋىردە اعا شەبەر ب.ەرنيازوۆ, وپەراتورلار ابدۋلحاميت ارتىعاليەۆ, عافۋر اۋباكىروۆ, مەيرام مولداشەۆ №8 ۇڭعىمانىڭ ءونىم جىبەرەتىن كلاپانىن اشتى. وسىلايشا, كەن ورنىنان وندىرىلە باستاعان «قارا التىن» ءتورت ساعاتتان كەيىن زاۋىتتىڭ تەحنولوگيالىق جەلىسىنە جەتتى. سول ساتتە مۇناي قابىلداۋدى زاۋىت باسشىلارى ماحوشۆيلي مەن زيديحانوۆ وپەراتورلار توبىمەن باقىلاپ تۇردى. ال 8 ساۋىردە ىلەسپە گاز تاۋارلى ءونىم دەڭگەيىنە جەتكىزىلىپ, «ورتالىق ازيا-ورتالىق» ماگيسترالدى گاز قۇبىرىنا بەرىلە باستادى. ەكى اپتادان سوڭ پروپان, بۋتان سەكىلدى سۇيىق ونىمدەر تۇتىنۋشىعا, ال مامىردا سۇيىق كۇكىرتتىڭ ءبىرىنشى پارتياسى العا قالاسىنداعى زاۋىتقا جونەلتىلدى.

ارينە كسرو باسشىلارى «تەڭىزدەي» ءىرى كەنىشتىڭ تەرەڭىندە جاتقان مول كومىرسۋتەكتى بۇرىنعىشا وداقتىڭ ورتاق قازانىنا قۇيۋدى كوزدەگەنى داۋسىز. مۇنى مۇناي ونەركاسىبى ءمينيسترى ۆاسيلي دينكوۆتىڭ اقش-تاعى «وكسيدەنتال پەترولەۋم» كورپوراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ارماندا حاممەرمەن ۇزاق جىل كەلىسسوز جۇرگىزگەنى قاپىسىز ايعاقتايدى. ءسويتىپ 1988 جىلى كسرو اتىنان مينيستر ۆ.دينكوۆ «تەڭىزپوليمەر» بىرلەسكەن كاسىپورنىن قۇرۋ جونىندە حاتتاماعا قول قويعان ەدى. الايدا قايتا قۇرۋدىڭ جاڭعىرىعى بۇل ماسەلەنى باسقا ارناعا بۇرىپ, ارماندا حاممەرمەن كەلىسىمنىڭ سوڭى ناتيجە بەرمەدى. بۇدان سوڭ «شەۆرون» كومپانياسىمەن كەلىسىم جۇرگىزۋ قادامى باستاۋ الدى. راس, كەلىسىمنىڭ ءبارى مۇناي ونەركاسىبى, سىرتقى ساۋدا مينيسترلىكتەرى ارقىلى جۇرگىزىلىپ, وعان كسرو ورتالىق كوميتەتى باقىلاۋ جاساپ وتىردى. دەگەنمەن 1990 جىلدان باستاپ «تەڭىز» جوباسىنىڭ تاعدىرىن شەشۋدە قازاقستاننىڭ ءرولى باسىمىراق بولا ءتۇستى.

– مۇناي ونەركاسىبى ءمينيسترىنىڭ تاپسىرماسىمەن 1991 جىلى الماتىعا كەلىپ, قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن كەزدەسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. سول كەزدىڭ وزىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ «تەڭىز» كەن ورنىنىڭ كەلەشەگى مەن مۇناي-گاز سالاسىن دامىتۋدىڭ اۋقىمدى جوباسىن ۇسىندى. وسىدان كەيىن «شەۆرونمەن» كەلىسسوزگە قازاقستاندىق باسشىلار قاتىسا باستادى. ولاردىڭ اراسىندا اتىراۋ وبلىسىنىڭ وكىلدەرى دە بولدى, – دەگەن ەدى كەزىندە نۇرلان وتەپ ۇلى.

«شەۆرونمەن» اراداعى كەلىسىم وڭ ناتيجە بەرىپ, 1993 جىلعى 6 ساۋىردە «تەڭىزشەۆرويل» بىرلەسكەن كاسىپورنى قۇرىلدى. مىنە, وسى كەلىسىمنەن كەيىن تەرەڭىندە تەلەگەي مۇنايى بار «تەڭىزدەي» ءىرى كەنىشتى كەڭ اۋقىمدا يگەرۋ باستالدى. سودان بەرگى كەزەڭدە بىرلەسكەن كاسىپورىن تەحنولوگيانى جاڭعىرتۋ ءۇشىن بىرنەشە اۋقىمدى جوبانى ىسكە اسىردى. سونىڭ جەمىسىندەي وتكەن جىلى «تەڭىزدەن» 26,5 ميلليون توننا «قارا التىن» ءوندىرىلدى. قازىر «تەڭىز» كەن ورنىنىڭ تەرەڭىندە 3,2 ميلليارد توننا مۇناي قورى ەسەپكە الىنىپ وتىر. قويناۋىندا 200 ميلليون توننا مۇنايى بار كورولەۆ كەن ورنى مەن «تەڭىزدى» قوسا العاندا, وندىرىلەتىن «قارا التىن» كولەمى 1,37 ميلليارد توننانى قۇرايدى.

 قارا تەڭىزگە توتە قۇبىر

ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ ەكونوميكانى وركەندەتۋگە تىكەلەي ىقپالى كوپ. تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىنداعى 1992 جىلى نەگىزى قالانعان جوبالاردىڭ ءبىرى – قارا تەڭىز جاعالاۋىنا توتەلەي تارتىلعان مۇناي قۇبىرى. جىلىوي اۋدانىنداعى «تەڭىز» كەنىشىنەن نوۆوروسسيسك ايلاعىنا دەيىن سوزىلعان 1500 شاقىرىمنان اساتىن قۇبىر قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ ءۇشىن كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمى قۇرىلدى. وسى ماقساتتا قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن رەسەي فەدەراتسياسى جانە ومان سۇلتاندىعى اراسىندا كەلىسىم جاسالدى. مۇنى مۇنايشىلار ەلباسىنىڭ ءتول جوباسىنا بالايدى. ويتكەنى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ يدەياسىمەن ءارى تاباندىلىعىمەن ىسكە اسىرىلعان وسى جوبا ارقىلى «تەڭىز» كەنىشىنىڭ «قارا التىنىن» الەمدىك نارىققا توتەلەي شىعاراتىن ءدالىز اشىلدى. بەل-بەلەستى قۋالاپ, ەل مەن ەلدى جالعاعان بۇل قۇبىردىڭ دەنى رەسەي اۋماعىمەن وتەتىندىكتەن, كورشى مەملەكەت باسشىلارىن كەلىسسوزگە كوندىرگەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اتىراۋ وبلىسىنا ساپارىنىڭ بىرىندە بۇل جوبا تۋرالى بىلاي دەپ ەدى:

– اتىراۋ – قارقىندى وركەندەپ, ءوسىپ كەلە جاتقان ايماقتاردىڭ ءبىرى. ءالى دە قارقىندى دامۋ ۇدەرىسى جالعاسا بەرەدى. وبلىس ەكونوميكاسىن كوتەرۋ, مۇناي كەنىشتەرىن يگەرۋ ءۇشىن «شەۆرون» كومپانياسىن ەلگە ينۆەستيتسيا سالۋعا اكەلدىك. سەبەبى جەرىمىزدەگى مول مۇنايدى يگەرۋگە ءوزىمىزدىڭ تەحنولوگيامىز بولمادى. وسى ينۆەستوردى اكەلمەسەك, جەردىڭ استىنداعى مول بايلىق جاتا بەرۋى مۇمكىن ەدى. سوندىقتان شەتەل ينۆەستيتسياسىن كوپتەپ تارتتىق. مۇنايدى وندىرگەننەن كەيىن ونى شەتەل نارىعىنا ساتۋ جولدارىن ىزدەۋ كەرەك بولدى. سول سەبەپتەن قارا تەڭىزگە تىكەلەي مۇناي قۇبىرىن تارتۋ جوباسىن قولعا الدىق. ارينە بۇل وڭاي بولمادى. التى جىل بويى رەسەي باسشىلارىمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزدىك.

راسىندا دا سولاي. رەسەيدىڭ سول كەزدەگى پرەزيدەنتى بوريس ەلتسينمەن التى جىلعا سوزىلعان كەلىسسوزدە ەلباسىنىڭ تاباندىلىعى ءوز جەمىسىن بەردى. كورشى ەل باسشىلارى ءتورت كەزەڭمەن جۇرگىزىلەتىنى جوسپارلانعان جوبانىڭ 4 ميلليارد اقش دوللارىنا باعالانعان جالپى قۇنىنان رەسەيدەگى استراحان وبلىسى مەن قالماق رەسپۋبليكاسى, ستاۆروپول, كراسنودار ايماقتارىنىڭ بيۋدجەتىنە تۇسەتىن سالىق مولشەرى اۋقىمدى بولاتىنىن باستاپقىدا باعدارلاي الماپتى. ەندى ولار بۇل جوبانىڭ وزدەرىنە ءتيىمدى بولعانىنا كوز جەتكىزىپ وتىر. قۇبىردىڭ قازاقستاندىق بولىگىندە 45 ميلليون دوللاردىڭ جاڭعىرتۋ جۇمىستارى اتقارىلدى. بىرنەشە جەردە قۇبىر بويىن قۋالاعان مۇنايدىڭ قىسىمىن انىقتايتىن قوندىرعىلار ورناتىلدى. بيىل «تەڭىز» كەنىشىنەن باستاۋ الىپ, رەسەيدەگى بىرنەشە ءوڭىردىڭ اۋماعىمەن قارا تەڭىز جاعالاۋىنا ماڭداي تىرەگەن قۇبىر بويىمەن مۇناي تاسىمالدانعانىنا 20 جىل تولاتىن جوبانىڭ ءتيىمدى تۇستارى جوق ەمەس. ەڭ باستىسى, قازاق مۇنايىنىڭ شەتەل نارىعىنا جەتۋ جولى ەداۋىر قىسقاردى. شەتەل نارىعىنا باعىت العان «قارا التىنعا» كەسە-كولدەنەڭ تارتىلاتىن, ساپاسىنا كەرى اسەر ەتەتىن كەدەرگىلەر ازايدى.

جوبا بويىنشا بۇل قۇبىرمەن 40 جىل ۇزدىكسىز ءونىم تاسىمالداۋعا مول مۇمكىندىك بارىنا بولجام جاسالدى. ويتكەنى قازاقستاندا جىل سايىن وندىرىلەتىن مۇناي كولەمى ۇلعايىپ كەلەدى. اسىرەسە «تەڭىزشەۆرويلدىڭ» ءۇشىنشى بۋىن اتالاتىن جوباسى ىسكە قوسىلعاننان كەيىن «تەڭىزدىڭ» بەرەر ءونىمى ەسەلەندى. بۇعان قوسا وسى قۇبىرمەن قاراشىعاناق گاز كوندەنساتى كەنىشىنىڭ شيكىزاتتىق مۇنايى دا ۇزدىكسىز تاسىمالدانا باستادى. سونداي-اق اتىراۋ وبلىسىنىڭ استراحان وڭىرىمەن شەكاراداعى «قۇرمانعازى», «حۆالىنسكوە», «يماشەۆ» كەنىشتەرىنەن ءونىم الىنعاندا ونى تاسىمالداۋداعى باستى باعىت رەتىندە وسى قۇبىر الدىمەن تاڭدالاتىنى داۋ تۋدىرمايدى. سەبەبى وسى كەنىشتەرگە ەڭ جاقىن ارالىقپەن وتەتىن بىردەن-ءبىر قۇبىر بۇل. دەمەك, اتالعان كەنىشتەردى يگەرەتىن كاسىپورىندارعا ەكونوميكالىق تيىمدىلىك جاعىنان وڭتايلىسى قارا تەڭىز باعىتىنداعى قۇبىر بولماق. سونىمەن قاتار كاسپيدىڭ قازاقستاندىق سەكتورىنداعى «قاشاعان» كەن ورنىنان وندىرىلگەن «قارا التىن» دا وسى باعىتپەن تاسىمالدانىپ جاتىر.

كاسپي تۇربا قۇبىرىمەن «تەڭىزشەۆرويلداي» ءىرى كومپانيامەن بىرگە, قازاقستاننان كومىرسۋتەك وندىرەتىن «ەمبىمۇنايگاز», «كازاحويل-اكتوبە», «ارمان», «سNPC-اكتوبەمۋنايگاز», «كاراچاناك پەترولەۋم وپەرەيتينگ ب.ۆ.», سونداي-اق رەسەيلىك «ليتاسكو», «نافتاترانس» سەكىلدى كاسىپورىندار مۇناي تاسىمالداۋدىڭ تيىمدىلىگىنە كوز جەتكىزدى. كونسورتسيۋمنىڭ باس ديرەكتورى نيكولاي پلاتونوۆتىڭ پىكىرىنشە, اتالعان قۇبىر جەلىسى ىسكە قوسىلعان 2001 جىلعى 13 قازاننان 2019 جىلعا دەيىن 577 ميلليون توننا مۇناي تاسىمالدانىپتى. سونىڭ ىشىندە قازاقستاندا ءوندىرىلىپ, اتالعان قۇبىرمەن شەتەل نارىعىنا جەتكىزىلگەن «قارا التىننىڭ» ۇلەسى 502 ميلليون توننانى, رەسەيدەن 75 ميلليون توننانى قۇرادى. ال بىلتىر 59 ميلليون توننادان استام مۇناي قۇبىر بويىن «قۋالادى». قازاقستاندىق مۇناي وندىرۋشىلەردىڭ ۇلەسىنە 51,7 ميلليون تونناسى تيەدى. بىراق بۇل جوسپارداعىدان شامامەن 7 ميلليونعا تونناعا از. ياعني مۇناي ەكسپورتىنىڭ جوسپارى 89,8%-عا ورىندالىپ, 572 تانكەر شەتەل نارىعىنا جول تارتتى.

كونسورتسيۋمنىڭ باس ديرەكتورى نيكولاي گورباننىڭ ايتۋىنشا, 5,4 ميلليارد دوللارعا باعالانعان كەڭەيتۋ جوباسىنىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىندە 5 مۇناي ايداۋ ستانساسى جاڭعىرتىلىپ, قازاقستان اۋماعىنداعى 88 كيلومەتر تۇربا قۇبىرىن ۇلكەن ديامەترلىك تۇرىمەن اۋىستىرۋ كوزدەلدى. قارا تەڭىز جاعالاۋىنداعى ايلاقتا شيكىزات ساقتايتىن 100 مىڭ تەكشە مەترلىك ءۇش قازان قۇبىرمەن تاسىمالداناتىن مۇنايدىڭ مەحانيكالىق قۋاتىن جىلىنا 35 ميلليون تونناعا جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنىنە سەنەدى باس ديرەكتور. ال ەكىنشى كەزەڭ بارىسىندا جاڭادان بەس مۇناي ايداۋ ستانساسىن تۇرعىزۋ ارقىلى قۇبىرمەن «قارا التىندى» تاسىمالداۋ مۇمكىندىگىن 48 ميلليون تونناعا جەتكىزدى. ءۇشىنشى كەزەڭگە جوسپارلانعان تاعى دا بەس مۇناي ايداۋ ستانساسى, وعان قوسا ءونىمدى ساقتاۋعا ارنالعان 100 مىڭ تەكشە مەترلىك ءۇش قازاندى ىسكە قوسۋ جوباسى 2015 جىلى تولىق اياقتالدى. سودان بەرى كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمى جىلىنا 67 ميلليون توننا «قارا التىندى» قارا تەڭىز جاعالاۋىنا سەنىمدى تاسىمالداۋعا جول اشتى. ايتقانداي, قۇبىر بويىندا ىسكە قوسىلاتىن 10 مۇناي ايداۋ ستانساسىنىڭ ەكەۋى قازاقستان اۋماعىندا, ياعني اتىراۋ وبلىسىندا سالىندى.

قارا تەڭىز باعىتىنداعى توتە قۇبىردى كەڭەيتۋ جوباسى قازاقستان-رەسەي اراسىنداعى مەملەكەتارالىق قاتىناستى ودان ءارى تابىستى دامىتۋ ءۇشىن, سونداي-اق الەمدەگى ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ تۇرعىسىنداعى باسىم باعىتقا يە ەكەنى داۋسىز. سول سەبەپتەن وتاندىق «قازمۇنايگاز» كومپانياسى قۇبىر جەلىسىن كەڭەيتۋگە بايلانىستى كەلىسسوزدەرگە بەلسەنە اتسالىستى. بۇل قۇبىردىڭ ەلارالىق, ەكونوميكالىق, ىسكەرلىك بايلانىستاردى بەكىتىپ, ينتەگراتسيالىق ىنتىماقتاستىقتى جانداندىرۋداعى ماڭىزى وتە زور. ونى كونسورتسيۋمنىڭ اكتسيونەرلەرى دە جوققا شىعارمايدى. مۇنايلى ءوڭىردىڭ كەڭ قانات جايا وركەندەۋىنە سەرپىن بەرگەن كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمىندا قازاقستاندىق ۇلەستى ارتتىرۋعا باسا كوڭىل بولىنۋدە. بۇل – جەرگىلىكتى مامانداردىڭ قوسىمشا ماماندىقتى مەڭگەرۋى, جۇمىسقا ورنالاسۋى. جەرگىلىكتى قازىناعا تۇسەر سالىق مولايىپ, ەكونوميكانىڭ وركەندەي بەرۋىنە ىقپالى ءتيىپ وتىر. سونىمەن بىرگە بۇل قۇبىر وتىن-ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى ستراتەگيالىق ماڭىزى باسىم كاسپي قايراڭىن يگەرۋ, «تەڭىزشەۆرويلدىڭ» ءۇشىنشى بۋىن زاۋىتى, گاز-حيميا كەشەنى سەكىلدى ءىرى جوبالاردىڭ ىسكە اسىرىلۋىنا سەپتىگىن تيگىزىپ وتىر.

تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىنداعى تابىستىڭ بىرىنە سانالعان «تەڭىز-نوۆوروسسيسك» قۇبىرىنىڭ ماڭىزى تۋرالى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى نۇرلان بالعىمباەۆ «ۋاقىت بيىگىنەن قاراعاندا, 1990 جىلداردىڭ ورتا شەنىندە تاۋەلسىز مۇناي قۇبىرى جەلىسىن قۇرۋ جونىندەگى ءبىزدىڭ ۇستانىمىمىز ستراتەگيالىق تۇرعىدان دۇرىس بولدى. بۇل تەك قازاقستانعا عانا ەمەس, جوبانى قارجىلاندىرعان مۇناي كومپانيالارىنا دا پايدا اكەلدى. قازاقستان ءۇشىن دە, رەسەي ءۇشىن دە نارىقتىق ەكونوميكا, ارالاس مەنشىك شارتتارىنا ساي جۇزەگە اسقان ەڭ العاشقى اۋقىمدى حالىقارالىق قۇبىر جەلىسى جوباسى اتاندى. بۇل تاجىريبە بۇدان كەيىن باسقا دا ماگيسترالدى قۇبىر جەلىسىنىڭ قۇرىلىستارىنا ءتيىمدى پايدالانىلدى. كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمى ينجەنەرلەردەن جەتەكشىلەرگە دەيىنگى بارلىق دەڭگەيدەگى مامانداردى دايىندايتىن ۇلكەن مەكتەپكە اينالدى» دەگەن ەدى.

 كاسپي تورىندەگى «قاشاعان»

ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن العاننان كەيىنگى جەمىستى جوبالاردىڭ قاتارىندا «قاشاعان» كەنىشىن دە اتاۋعا بولادى. ويتكەنى بىرىنشىدەن, بۇل – قازاقستاندىق مۇنايشىلار ءۇشىن تىڭ ءارى العاشقى جوبا. ەكىنشىدەن, ءبىزدىڭ ەلىمىز بۇعان دەيىن سۋ استىنان «قارا التىن» ءوندىرىپ كورمەگەن. دەمەك, اتالعان جوبا ارقىلى قيىن دا قىزىقتى جوباعا العاش رەت قادام جاسالدى. ۇشىنشىدەن, «قاشاعان» – الەمدە سوڭعى 40 جىلدا اشىلعان ەڭ ءىرى 10 كەن ورنىنىڭ ءبىرى. تورتىنشىدەن, مۇنداعى كومىرسۋتەكتىڭ مول قورى تاۋەلسىز قازاقستاندى «قارا التىن» قورى مول ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسقانى داۋسىز.

ارينە, «قاشاعاندى» قۇرىقتاۋ وڭاي بولعان جوق. ويتكەنى سۋ ايدىنىنان مۇناي ءوندىرۋدىڭ وزىندىك قيىندىعى بار. مىنە, وسى ورايدا كاسپيدىڭ سولتۇستىك بولىگىنەن كەن ورىندارىن بارلاۋ ءۇشىن شەتەلدىك كومپانيالاردى جوباعا ينۆەستور رەتىندە تارتۋدىڭ قاجەتتىگى تۋىندادى. ءسويتىپ, كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق سەكتورىنداعى العاشقى سەيسميكالىق بارلاۋ 1993 جىلدان باستالدى. تەڭىز تابانىنا العاشقى بۇرعى ۇشى 1999 جىلدىڭ 12 تامىزىندا سالىندى. سول كەزدەگى وكيوك كومپانياسى قاشاعان كەنىشىن بۇرعىلاۋ ءۇشىن «سۇڭقار» جىلجىمالى بۇرعىلاۋ قوندىرعىسىن رەسەيدىڭ استراحان قالاسىندا قۇراستىردى. كاسپي تورىندەگى كەنىشتە قايناربۇلاقتاي تۇنعان مول مۇنايدىڭ باستاۋى 2000 جىلى انىقتالدى.

«قاشاعانعا» بۇرعى سالۋمەن باستالعان قامدانىس قالامقاس (قىركۇيەك, 2002 ج.), وڭتۇستىك-باتىس قاشاعان (تامىز, 2003 ج.), اقتوتى (قىركۇيەك 2003 ج.) جانە قايراڭ (قىركۇيەك 2003 ج.) كەن ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا ۇلاستى. كەن ورنىن يگەرۋ ءۇشىن 2001 جىلى «ەني» كومپانياسى بىرىڭعاي وپەراتور رەتىندە تاڭدالدى. وسى ماقساتتا «ادجيپ قكو» اتاۋىمەن وپەراتسيالىق كومپانيا قۇرىلدى. ال كەن ورنىن باعالاۋدىڭ ناتيجەسىندە 2002 جىلعى ماۋسىمدا «قاشاعاننىڭ» كوممەرتسيالىق اشىلۋى تۋرالى جاريالاندى. وسىنداي اۋقىمدى جوبانى ءتيىمدى باسقارۋ ماقساتىنداعى وپەراتسيالىق ۇلگى نەگىزىندە 2009 جىلعى 22 قاڭتاردا «نورت كاسپيان وپەرەيتينگ كومپاني ب.ۆ.» (نكوك) كومپانياسى قۇرىلىپ, سكوبك شەڭبەرىندەگى جوبانىڭ وپەراتورى مىندەتىن قولىنا الدى.

شىندىعىندا, قازاقستان ءۇشىن كاسپي تەڭىزىنىڭ تورىنەن «قارا التىن» ءوندىرۋ جىلناماسىن باستاۋ تاريحي وقيعاعا اينالدى. ويتكەنى «قاشاعاننان» مۇنايدىڭ الىنا باستاۋى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىق مەرەيتويىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. مۇنى كەزدەيسوقتىق دەسەڭىز دە, سايكەستىك دەسەڭىز دە, ەل ەكونوميكاسىنىڭ ودان ءارى قارقىندى وركەندەۋىنە سەرپىن بەرگەنى داۋسىز. «قاشاعان» ىسكە قوسىلعان ساتتە تاۋلىگىنە 75 مىڭنان استام باررەل مۇناي كوممەرتسيالىق دەڭگەيدە ءوندىرىلدى. الداعى ۋاقىتتا مۇناي ءوندىرۋدىڭ دەڭگەيىن تاۋلىگىنە 180 مىڭ باررەل دەڭگەيىنە تۇراقتاندىرۋ كوزدەلىپ وتىر.

– «قاشاعان» كەن ورنىنىڭ اشىلۋى سوڭعى 50 جىلدا الەمدىك ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى ەڭ ەلەۋلى وقيعا بولدى. وندا 5,5 ملرد تونناعا دەيىنگى مولشەردە مۇناي جانە 3 ترلن تەكشە مەتردەي گاز قورى بار دەپ جوبالانۋدا. «قاشاعان» قازاقستاندىقتاردىڭ يگىلىگىن ەسەلەي تۇسەتىن تاعى ءبىر ءىرى جوبا بولىپ سانالادى, – دەدى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اتىراۋ وبلىسىنا كەلگەن ساپارىندا. – «قاشاعان» قازاقستان مەن ءىرى الەمدىك مۇناي كومپانيالارىن ورتاق ماقساتقا جۇمىلدىرا الدى. «ەني», «توتال», «ەكسونموبيل», «شەلل», قىتايدىڭ ۇلتتىق مۇناي-گاز كورپوراتسياسى, «ينپەكس» ءبىزدىڭ ەلگە باي تاجىريبەسى مەن ءبىلىمىن الا كەلدى. ءبىزدىڭ «قازمۇنايگازدىڭ» دا قازىر الەمدىك دەڭگەيدەگى وسىنداي كومپانيالارمەن قاتار تۇرعانى قۋانتادى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا ءبىز مۇنايشىلاردىڭ تۇتاس ءبىر بۋىنىن دايارلادىق, جاڭا ماماندىقتار اشتىق, تەڭىز اكادەمياسىن قۇردىق. «قاشاعاندا» 11 مىڭنان استام قازاقستان ازاماتى جۇمىسپەن قامتىلدى. سول ارقىلى جوباداعى وتاندىق كادرلاردىڭ ۇلەسى 90 پايىزعا دەيىن ۇلعايدى. 2005 جىلدان بەرى ساتىپ الىنعان تاۋار, اتقارىلعان جۇمىس جانە قىزمەت كورسەتۋ ىسىندەگى قازاقستاننىڭ ۇلەسى 12,7 ملرد دوللار بولىپ, 30 پايىزعا جەتتى. تەڭىز وپەراتسياسىنا قولداۋ كورسەتۋ فلوتىنىڭ بازاسى, سونداي-اق مۇناي توگىلگەن كەزدە جۇمىس جۇرگىزەتىن ەكولوگيالىق بازا قۇرىلدى. وسىلايشا, ءبىز كەن ورىندارىن پايدالانۋدىڭ قارقىندى كەزەڭىنە كوشتىك.

كاسپي تەڭىزىنىڭ تورىندەگى «قاشاعاندى» يگەرۋ ارقىلى الەمدىك ستاندارتتارعا ساي كەلەتىن وتاندىق تەڭىز سەرۆيستىك ينفراقۇرىلىم قالىپتاستى. بۇعان «شليۋمبەرجە», «سيمەنس», «ەنەردجي ۆۋد گرۋپپ», «سايپەم» سەكىلدى حالىقارالىق كومپانيالاردىڭ ماماندارى دا ءوز بىلىمدەرى, تەحنولوگيالارى جانە تاجىريبەلەرىمەن ءبولىسۋ ارقىلى 70-كە جۋىق بىرلەسكەن كومپانيانىڭ قۇرىلۋىنا ارىپتەستىك تانىتتى. «قاشاعان» جوباسىندا قازاقستان يەلىگىندەگى ۇلەسى 50%-دان استام 274 كومپانيا جۇمىس ىستەيدى. ال 180-نەن اسا قازاقستاندىق كومپانيا وقۋدان ءوتىپ, حالىقارالىق ستاندارتتار بويىنشا سەرتيفيكاتتالدى. «قاشاعان» كەنىشىنەن وندىرىلگەن «قارا التىن» «بولاشاق» مۇناي مەن گازدى كەشەندى دايىنداۋ قوندىرعىسىنا قۇبىرمەن جەتكىزىلەدى. ءدال قازىر سۋ استىمەن, قۇرلىقپەن «بولاشاققا» تارتىلعان قۇبىرمەن تاۋلىگىنە 100-120 مىڭ باررەل كولەمىندە مۇناي جەتكىزىلۋدە. مۇندا مۇناي قۇرامى گاز, كۇكىرت, مەركاپتان سەكىلدى سان ءتۇرلى قوسپالاردان تازارتىلادى. ءىرى زاۋىتتتان ەش ايىرماسى جوق سەكىلدى كورىنەتىن «بولاشاق» قوندىرعىسىنىڭ ۇزىندىعى دا ەداۋىر. ونىڭ قۇرىلىسىنا سالىنعان ينۆەستيتسيانىڭ كولەمى 23,9 ملرد دوللارعا جەتكەن. «بولاشاقتا» 400 ادام ەڭبەك ەتەدى. ال ءىرى قوندىرعىنىڭ قۋاتى تاۋلىگىنە 450 مىڭ باررەل مۇنايدى وڭدەۋگە جەتەدى. سونداي-اق مۇندا 6,2 ملرد تەكشە مەتر گاز, 1 ملن توننا كۇكىرت تاۋارلىق شيكىزات رەتىندە دايىندالادى. مۇندا 4 ملن تونناعا دەيىن كۇكىرت ساقتالاتىنى بولجانىپ وتىر.

 

ءتۇيىن. «قاراشۇڭگىل» مەن «قوسشاعىل» كەن ورىندارى «تەڭىزدەي» تەلەگەي «قارا التىنى» بار الىپ كەنىش ورنالاسقان جىلىوي اۋدانىنداعى باررەلمەن باعالانعان بايلىقتى يگەرۋدىڭ باستاۋى بولعان ەدى. ال «قاشاعان» – تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا كاسپيدەي تۇيىق سۋ قويماسىنىڭ تەرەڭىنە بۇرعى بويلاتقان جەمىستى جوبا. تاۋەلسىز ەلىمىزدە سۋ استىنان مۇناي ءوندىرۋ جىلناماسى «قاشاعاننان» باستاۋ العان ەدى. قازىر قازاق ەلى «تەڭىزدىڭ» تەلەگەيى مەن «قاشاعاننىڭ» قايناربۇلاعى ىسپەتتى «قارا التىنىن» قارا تەڭىز, باكۋ-جەيحان, اتاسۋ-الاشاڭقاي باعىتتارىنا تاسىمالداپ وتىر. بۇل – ەلىمىزدە وندىرىلەتىن كومىرسۋتەكتى شيكىزات قورىنىڭ دا, مۇناي ەكسپورتى كولەمىنىڭ دە ەسەلەپ ارتقانىنىڭ جەمىسى.

 

 

اتىراۋ وبلىسى