ۇمىتىلماس تۇلعالار

تۇيمەباي

تۇيمەباي ءاشىمباي ۇلى باسىنا تۇس­كەن بارلىق اۋىرپالىقتى ەڭسەسىن تىك ۇستاپ ءجۇرىپ ەڭسەردى جانە بويىنداعى مەيى­رىمدىلىك پەن باتىلدىق سياقتى اسىل قاسيەتىنەن اينىمادى. از ۋاقىت ىشىندە عىلىمي جۇمىستىڭ بار قيىندىعىن باستان كەشىپ, 1967 جىلى دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعادى. عىلىمي جۇمىسقا وپپونەنت بولعان بەلگىلى عالىم, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى پ.گ.بۋنيچ قورعاۋدان كەيىن ءوزارا اڭگىمە بارىسىندا: «تۇيمەباي ءاشىمباي ۇلى قانداي باتىل ادام! جولىندا تاپ بول­عان قانشاما قيىندىققا قاراماستان, دوكتور­لىق ديسسەرتاتسياسىن تاماشا قور­عا­عانىنا كۋا بولدىق» دەگەن-ءدى. اكا­­دەميكتىڭ ەڭ باس­تى ەرەكشەلىگى – ەڭبەك­قورلىعى ەدى. ول عىلىمعا رياسىز بەرىل­گەن ادام بولاتىن.

1994 جىلدىڭ سوڭىندا جارىق كورگەن «قازاقستان ەكونوميكاسى نارىق جولىندا. تەندەنتسيا جانە تولعام» اتتى ەڭ­بەگىندە 1965 جىلدان 1994 جىلدىڭ ورتا­سىنا دەيىنگى كەزەڭدەگى كسرو مەن قازاقستانداعى ەكونوميكالىق رەفورمالار بارىسىنىڭ ناتيجەلەرىن جيناقتادى. كسرو-نىڭ اۋقىمدى تاريحى اياسىنداعى كولەمدى ءارى ناقتى ماتەريالى نەگىزىندە ت.اشىمباەۆ راديكالدى رەفورمانىڭ وڭ دا, تەرىس تە جاقتارىن كورسەتەدى, قازاق­ستان ونەركاسىبىندەگى ءوندىرىستىڭ قۇل­دىراۋ سەبەپتەرىن اشادى جانە قازاق­ستان ءوزىنىڭ ەكونوميكالىق ساياساتىن حا­لىقارالىق ۆاليۋتا قورىمەن ەمەس, رەسەيمەن قۇرۋى ءتيىس دەگەن ويدى باسا كورسەتە وتىرىپ, وركەنيەتتى نارىققا كوشۋدىڭ ءتۇيىندى پروبلەمالارىنا ءوزىنىڭ عىلىمي كوزقاراسىن بىلدىرەدى. بۇل كەز­دە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مينيستر­لەر كابينەتى كوبىنە حۆق ۇسىنىم­دارىن نەگىزگە الدى, بۇل ەلىمىزدى ءجىتى قام­قورلىققا الىپ, ءتۇرلى نۇسقاۋلار, كەڭەس­تەر بەرە باستاعان-دى, ونىڭ باسىم بولىگى رەسپۋبليكانىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە ساي كەلمەدى. ءبىز ت.اشىمباەۆتىڭ ەڭبەك­تەرىنە جۇگىنگەن كەزدە ونىڭ عىلىمي بول­جا­مىنىڭ ماڭىزىن الدەقايدا جاقسى تۇسىنەمىز.

وتە ەڭبەكقور تۇيمەباي ءاشىمباي ۇلى ءوزى اڭگىمەلەسكەن ادامداردىڭ يدەيالارىنا مۇقيات ءمان بەرەتىن. تۇشىمدى ويعا ءاردايىم قولداۋ ءبىلدىردى, الايدا بىرنەشە ىسكە بىردەن كىرىسۋگە ىڭعاي بەرمەيتىن ەدى.

تۇيمەباي ءاشىمباي ۇلى مەنىڭ زەرت­تەۋ­لەرىمنىڭ باعىتىن عىلىمي تۇرعى­دان انىقتاۋعا, رەسۋرس ۇنەمدەۋ, ەكىنشى ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستار جانە ەكولوگيا ماسەلەلەرىنە نازار اۋدارۋىما ىقپال ەتتى. عالىمنىڭ كەڭەسىمەن جىل­دار بويى وسى ماسەلەلەردى زەرتتەپ كەلە­مىن. تۇيمەباي ءاشىمباي ۇلىنا دەگەن قۇرمەتىم, العىسىم شەكسىز. ول مەنىڭ ءوزىم­دى تابۋىما, عىلىمنان جول تابۋى­ما كومەكتەستى.

ت.اشىمباەۆ ۇزاق ۋاقىت بويى قازاق­ستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ ەكونو­ميكا ينستيتۋتىن باسقاردى. قازاق­ستان, ورتالىق ازيا جانە كاۆكاز رەس­پۋبليكالارىنىڭ ەكونوميكاسى نە­گىزىندە كانديداتتىق جانە دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالاردى قورعاۋ بويىنشا ديسسەرتاتسيالىق كەڭەس قۇردى, ونىڭ توراعاسى بولدى. ەلگە كەڭىنەن تانىمال ءىرى عالىم رەتىندە جوعارى بىلىكتى عالىمداردى دايارلاۋعا كوپ كۇش-قۋاتىن جۇمسادى. تالانتى, ەڭبەكقورلىعى مەن مەيىرىمدىلىگى ءۇشىن ونى ستۋدەنتتەر جاقسى كوردى, قۇرمەتتەدى.

كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, كسرو مەملەكەتتىك بانكىنىڭ باسقارما توراعا­سى ۆلاديمير الحيموۆ ونىمەن دوس بولعانىن ماقتان تۇتتى. بەل­گىلى رەسەيلىك اقىن ميحايل دۋدين سوعىس جىل­دارى مايدانداعى «نا ستراجە رودينى» گازەتىمەن تىعىز بايلانىس­تا بولدى. ونىڭ 1982 جىلى تۇيمەباي ءاشىمباي ۇلىنا «قورشاۋداعى لەنين­گرادتان ەستەلىك. شىن جۇرەكتەن. م.دۋدين» دەگەن جازباسىمەن سىيعا تارت­قان ولەڭدەر كىتابى ساقتالعان. «نا ستراجە رودينى» وكرۋگتىك مايدان گازەتىنىڭ رەداكتورى ماكسيم گوردون ءوزىنىڭ «نەۆسكي, 2. مايدان گازەتى رەداك­تورىنىڭ حاتتارى» كىتابىندا: «قىم­باتتى مايدانداسىم, سولدات, جۋرناليست, لەنينگراد قورعاۋشىسى, وسى كىتاپ­تىڭ كەيىپكەرلەرىنىڭ ءبىرى تۇيمەباي اشىمباەۆقا شىن كوڭىلدەن, شىن جۇرەك­تەن» دەگەن جازباسىن قالدىرعان.

ءيا, بارلىق جوسپاردى تۇتقىنداۋ قۇرتتى. الدەكىم نكۆد-عا الدەقانداي ءسوز تاسىدى. بالكىم, ول جاي عانا كەلىستى, تا­لانتتى كىسىنىڭ, وردەن يەگەرىنىڭ با­عىن قىزعاندى. ءبىر كەزدەرى دانيل گرانين ستاليندىك رەپرەسسيانى ەسىرتكىگە تاۋەلدىلىكپەن سالىستىرعانى بار ەدى. جاڭادان تاعىسىن تاعى اشكەرەلەۋلەر, كەزەكتى جاۋلاردى ىزدەۋ قاجەت بولدى.

گۋلاگ ارحيپەلاگى... جۇيە زيالى قاۋىمدى, تەحنيكالىق جانە شىعارما­شىلىق ينتەلليگەنتسيانى, باسشىلار مەن قاراپايىم ازاماتتاردى «جۇتىپ» جىبەردى. ارينە, كەرەعارلىق, بىراق 6 جىل لاگەردە بولعاننان كەيىن تاكەڭ باس­تان كەشكەندەرىن ىزگى سەزىمدەر مەكتەبى رە­تىندە ەسكە الدى...

بىردە وسى جونىندە سويلەستىم. ول وزى­مەن بىرگە قاماۋدا وتىرعان ءبىلىمى تەرەڭ, تاجى­ريبەسى مول, ادامگەرشىلىگى بيىك ادام­دار تۋرالى ايتتى. تۇيمەباي ءاشىم­باي ۇلى لاگەردە بايروننىڭ اۋدار­ماشىسى, اقىن تاتيانا گريگورەۆنا گنەديچپەن كەزدەستى («دون جۋان» اۋدار­ما­سىنىڭ باسىم بولى­گىن ول لاگەردە جاساعانى بەلگىلى). كەيىن ۇزاق جىلدار بويى ونىمەن حابارلاسىپ تۇردى.

70-جىلدارى «نا ستراجە رودينى» گازەتىنىڭ ورىسشا نۇسقاسىنىڭ رەداكتورى ماكسيم گوردون وعان «لەنينگراد ءىسى» بو­يىنشا ون جىل كارلاگتا وتىرعانىن جازدى. ول دا رەپرەسسياعا ۇشىرادى.

تۇيمەبايدىڭ تۇتقىندالۋى ءىنىسى تۇت­­­قابايدىڭ تاعدىرىنا ىقپال ەتتى. ول ال­عاشقى كۇننەن باستاپ بالتىق ماڭى ماي­دانىندا سوعىسىپ, قىزىل جۇلدىز ور­دەنىمەن ماراپاتتالدى. كەنيگسبەرگ شا­بۋىلىنا قاتىسىپ, جەڭىستەن كەيىن قالا كومەندانتىنىڭ ورىنباسارى بولدى. بىراق اعاسىنا ۇكىم شىققانى بەلگىلى بولىپ, تۇتقاباي قىزمەتىنەن بوساتىلدى.

مايدان گازەتىنىڭ ساقتالىپ قالعان سان­دارىنىڭ ماتەريالدارى بويىنشا شى­عىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ رەكتورى, پروفەسسور مۇح­تار تولەگەننىڭ قولداۋىمەن 500 دانا تارالىممەن 648 بەتتەن تۇراتىن «وتاندى قورعاۋدا. 1942-1945» كىتابىن شىعارۋعا مۇمكىندىك تۋدى. باسپاعا ازىرلەۋشىلەر – «تۇران» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, پروفەسسور راحمان الشانوۆ جانە وسى جولداردىڭ اۆتورى. باسىلىمعا گازەتتىڭ 1 200 پاراعى جانە 600 فوتوسۋرەت كىردى, وندا تاعدىرى ۇلى وتان سوعىسىمەن بايلانىس­تى كوپتەگەن ادام تۋرالى باياندالادى.

لەنينگرادتى قورعاۋعا قاتىسقان, گۆار­­­­­­ديا­نىڭ قاتارداعى جاۋىنگەرى زاي­رول­­­لا نىعماتۋليننىڭ 1943 جىلى 3 قىركۇيەكتە لەنينگراد مايدانى­نىڭ «نا ستراجە رودينى» قىزىل اسكەر گازەتىندە قورشاۋداعى قالانىڭ اۋىر تىرشىلىگى جونىندە ماقالاسى شىقتى.

«زايروللا نىعماتۋلين – كىشكەنتاي بويلى جاس جاۋىنگەر, جاقىندا جيىرما جاسقا تولدى. جاسىنا قاراماستان ول – بولىمشەنىڭ باتىرى, تاجىريبەلى جاۋىنگەر. زايروللا نىعماتۋلين 1932 جىلى جەتىم قالىپ, 7 جاسىنان بالالار ۇيىنە قابىل­دانىپ, سوندا تاربيەلەندى. وتان سوعىسى الدىندا ول زاۋىت ۋچيليششەسىن ءبىتىردى. بىراق سوعىس باستالعاندا باسقا قازاق ەر-ازاماتتارى سياقتى تۋعان ەلىن قورعاۋ ءۇشىن سوعىسقا اتتاندى. اسكەردە ول مينەر ماماندىعىن يگەردى. بۇل – وڭاي ماماندىق ەمەس. مينەر مينالاردى جاۋدىڭ جانىنا, جولىنا جانە مايداننىڭ الدىڭعى شەبىنە قويادى. مينەر – جاۋدىڭ مينالارىن زالالسىزداندىرىپ, ءبىزدىڭ اسكەرلەرگە جول اشادى. مينەر ءوزىنىڭ اسكەري مىندەتىن جاڭبىرشا توگىلگەن جاۋ وقتارىنىڭ استىندا ورىندايدى. قازىر زايروللا ۇزدىك مينەر, كوماندالىق تاپسىرمالاردى تاپقىرلىقپەن, شەبەرلىكپەن جانە ەرلىكپەن ورىندايدى. نەمىستەر مەن قىزىل اسكەر اراسىنداعى ءبىر ۇرىستا نىعماتۋلين ەرەكشە كوزگە ءتۇستى. ول جاۋ اسكەرىنىڭ ورتاسىنا كىرىپ, 15-تەن اسا ءفاشيستى جويدى. سونداي-اق نىع­ماتۋلين بولىمشە باستىعىنىڭ جاۋ تىلىنا ءوتۋىن جانە ارنايى ماڭىز­دى تاپ­سىرماسىن ورىندادى. بۇل نىعماتۋليننەن تاپقىرلىقتى, باتىرلىقتى جانە تاباندىلىقتى تالاپ ەتتى. قازاق حال­قىنىڭ ەرجۇرەك ۇلى جوعارعى قولباس­شىلىقتىڭ بۇيرىعىن ابىرويمەن ورىندادى, ول گراناتا مەن پۋلەمەتتىڭ وعىن قول­دانا وتىرىپ, ادامدارىمەن بىرگە جاۋ پۋ­لەمەتىن جويدى. نىعماتۋلين قىز­مەت ەتكەن اسكەري ەسەپتە جاۋدىڭ ەكى پۋلە­مەتى, بىرنەشە جەڭىستى بارلاۋ جويىلدى.

جولداس ءستاليننىڭ بۇيرىقتارىنا ءبىز جاڭا اسكەري ىستەرمەن جاۋاپ بەرەمىز جانە لەنينگراد ماڭىنداعى نەمىستەردى جەڭۋ ءۇشىن قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاسايمىز. جاقىندا قولباسشىلىق قىزىل اسكەر جاۋىنگەرى زايروللا نىعماتۋليندى ەكىنشى دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەنىمەن ماراپاتتادى. لەيتەنانت م. امىرباەۆ», دەپ جازدى ول جونىندە.

لەنينگرادتى قورعاۋعا قاتىسقاننىڭ ءبىرى زيادا مولداحمەتوۆ بولدى, ول اۋىر جاراقاتىنان كەيىن تۋعان جەرى سولتۇستىك قازاقستانعا ورالعان. وندا ول بەس بالانى تاربيەلەپ ءوسىردى. ۇلكەن ۇلى – اكادەميك ەرەنعايىپ شايحۋتدينوۆ 20 جىلدان اسا قازاق پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىن (قازۇتۋ) باسقاردى. ەكىن­شى ۇلى زەينوللا مولداحمەتوۆ اكادەميك اتانىپ, الدىمەن شىمكەنت تەح­ني­كالىق ۋنيۆەرسيتەتىن, سودان كەيىن ەۆنەي بۋكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن باسقاردى.

ماۋلەن عازاليەۆ ءوزىنىڭ اسكەري جولىن باسىنان اياعىنا دەيىن سوعىستا وت­كەرگەن. ازات ەتۋ ۇرىستارىنا قاتىسقان م.عازاليەۆ بۇل جورىقتى بەرليندە اياقتاپ, رەيحستاگ قابىرعاسىندا تەگىن پىشاقپەن قاشاپ جازىپ قالدىردى. شاماسى, مۇنى جەرلەستەرىمىزدىڭ ءبىرازى جاسادى. مۇنى ءبىز ەش جەردە جاريالانىمداردا كەزدەستىرمەدىك. سوعىستان كەيىن ول قاراعاندى قالاسىندا ءبىلىم ءبولىمىنىڭ, مولوتوۆ اتىنداعى جەتىمدەرگە ارنالعان №2 قازاق مەكتەپ-ينتەرناتىنىڭ (قازىرگى نۇرماقوۆ مەكتەبى), №10 جۇمىسشى جاستار مەكتەبىنىڭ باسشىسى بولىپ جۇمىس ىستەدى. 1961 جىلى قازاق كسر ەڭبەك سىڭىرگەن مۇعالىمى دەگەن جوعارى اتاققا يە بولدى.

مىنا ءبىر جاعداي ەسىمە ءتۇسىپ وتىر. الماتى قالاسى كۇندەرىنىڭ بىرىندە قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازار­باەۆ دراما تەاترىنداعى سالتاناتتى جيىندا اكادەميا زالىندا وتىرعان اشىمباەۆتى كورىپ قالدى. ونىڭ جانىندا اتاقتى كومپوزيتور نۇرعيسا تىلەنديەۆ وتىرعان ەدى. پرەزيدەنت تورالقا ۇستەلىنەن تۇردى دا, ساحنادان ءتۇستى. ءسويتىپ, ت.اشىمباەۆقا جاقىنداپ, ىس­تىق ىقىلاسپەن امانداستى. ونى وزىمەن بىرگە تورالقا ۇستەلىنە باستاپ اكەلدى دە, ءدال قاسىنان ورىن ۇسىندى. بۇل ءدۇيىم جۇرتتىڭ الدىندا عالىمعا كورسەتىلگەن ەرەكشە قۇرمەت ەدى. جانە قۇرمەت بولعاندا قانداي؟!

تۇيمەباي ءاشىمباي ۇلى عىلىمعا 40-تان اسقان شاعىندا كەلدى. ول ءبىر مينۋت­تىڭ ءوزىن زايا كەتىرمەي, ەرەكشە شابىتپەن جۇمىس ىستەدى. قازاقستاندا ەكونوميكا عىلىمىنىڭ نەگىزىن ءاليحان بوكەيحاننىڭ, سماعۇل سادۋاقاسوۆتىڭ ەڭبەكتەرى قالادى دەسەك, تۇيمەباي ءاشىمباي ۇلى ساڭلاقتار سالعان سارا جولدى ءۇش ونجىلدىق وتكەننەن كەيىن جالعاستىردى.

ت.اشىمباەۆ اقش, كانادا, ءۇندىستان, جاپونياعا بارعان قازاقستان دەلەگاتسياسىن باسقاردى. ونىڭ جۇمىسىن نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى لەونيد كانتوروۆيچ, تيگران حاچاتۋروۆ, لەونيد ابالكين, پاۆەل بۋنيچ سەكىلدى الىپتار جوعارى باعالادى. قازاقستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ ورتالىق عيماراتىندا اكادەميك قانىش ساتباەۆتىڭ بيۋس­تىنە جاقىن جەردەن ت.اشىمباەۆقا مەمو­ريالدىق تاقتا ورناتىلدى.

تۇتقاباي

قازاقستاننىڭ بەلگىلى پارتيا, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى تۇتقاباي اشىمباەۆتىڭ مەنىڭ ومىرىمدە الار ورنى ەرەكشە. 1969-1971 جىلدارى ت.اشىم­باەۆ قازاق كسر اۋىر يندۋس­تريا كاسىپورىندارى قۇرىلىسى ءمي­نيسترى­نىڭ ورىنباسارى بولدى. ونىڭ ومى­رىندەگى جاڭا جاۋاپتى كەزەڭ 1971 جىلعى تامىزدا باستالدى. بۇل كەزدە ول رەسپۋبليكانىڭ جانە كەڭەس وداعىنىڭ جەتەكشى يندۋستريالىق ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى شىعىس قازاقستان وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى بولىپ سايلانعان بولاتىن. ول مۇنىڭ الدىندا عانا جۇبايى نايلا زاكىرقىزىمەن بىرگە قاسكەلەڭ قالاسىندا تۇراتىن اتا-اناما كەلگەن ەدى. ونىڭ شىعىستاعى جاۋاپتى قىزمەتكە بارا جاتقانى دا سول كەزدە بەلگىلى بولعان-دى.

وقۋدى ءتامامداپ, ديپلومدى ەندى العان كەزىم. تۇتقاباي ءاشىمباي ۇلى وزىمەن بىرگە شىعىس قازاقستان وبلىسىنا بارۋعا ۇسىنىس جاسادى ول وسىندا ەكى جىلعا جۋىق ۋاقىت وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى بولىپ جۇمىس ىستەدى. مەن دە ونىڭ جانىندا بولىپ, قىزمەتكە ارالاستىم. جارتى عاسىر وتسە دە, ونىمەن بىرگە جۇمىس ىس­تەگەن ادامدار تۇتقاباي ءاشىمباي ۇلىن ۇستانىمىن انىق بىلدىرەتىن, كەيدە كوز­قاراسى وبلىستىق كوميتەتتىڭ ءبىرىنشى حاتشىسىنىڭ وزىمەن تۇيىسپەي قالسا دا, دەگەنىنەن تايمايتىن تاباندى تۇلعا رەتىندە ەستەرىندە ساقتاپ كەلەدى. ءبىرىنشى حاتشى پروتوزانوۆتىڭ بەدەلى اسپانداپ تۇرسا دا, وبكوم بيۋروسىنىڭ مۇشەلەرى اشىمباەۆتىڭ پىكىرىن ءجيى قولدايتىن.

1973 جىلى تۇيمەباي ءاشىمباي ۇلى ماعان تۇتقاباي اعا جاڭادان قۇرىلعان ماڭعىستاۋ وبلىسىنا تاعايىندالعاندا د.ا.قوناەۆپەن جەكە كەزدەسكەنىن ايتتى. سوندا ديمەكەڭ: «ماڭعىستاۋدا كىلەڭ اداي, جەرىنىڭ استى – مۇناي, كوگىندە – قۇداي, ال باسشىسى – تۇتقاباي» دەپ قالجىڭداعان ەكەن.

تۇتقاباي ءاشىمباي ۇلى وتە بەلسەندى, جىگەرلى ادام ەدى. بەدەلى دە بيىك ەدى. ءبىز, تۋىس­تار, ونىمەن ماقتاناتىنبىز. كوپ ادامعا كومەگى ءتيدى. ومىردەن ەرتە كەتكەنى وزەكتى ورتەيدى, اتتەڭ...

تۇيمەباي مەن تۇتقاباي اشىمباەۆ­تاردىڭ بۋىنى كوپتەگەن قيىندىقتى ەڭسەردى. ءومىر ولاردى شىدامدى بولۋعا ۇيرەتتى. كەيدە ولار ءبىر ەمەس, بىرنەشە ءومىردىڭ يەسى سەكىلدى بوپ كورىنەدى.

تۇتقاباي ءاشىمباي ۇلى 1973 جىلدان 1980 جىلعا دەيىن جەتى جىل بويى ماڭعىستاۋ وبلىستىق پارتيا كومي­تەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولدى. مۇن­دا ول ۇلكەن ۇيىمداستىرۋشىلىق قابى­لەتىن كورسەتتى. ەڭبەكشىلەردىڭ, وبلىس تۇر­عىندارىنىڭ اراسىندا بەدەلى ءوسىپ, قۇرمەتكە يە بولدى. ءبىر جاعىنان تۇتقا­باي ءاشىمباي ۇلىنىڭ جاڭا عانا قۇرىل­عان وبلىستىڭ ءبىرىنشى باسشىسى رەتىندە بۇقارانىڭ ەسىندە قالۋى زاڭدىلىق تا.

ماڭعىستاۋدا جۇمىس ىستەگەن جىلدارى تۇتقاباي اشىمباەۆ وكتيابر رەۆوليۋتسياسى جانە ەڭبەك قىزىل تۋ وردەندەرىمەن ماراپاتتالدى. ەكى رەت كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلاندى.

تۇتقاباي ءاشىمباي ۇلى 1983 جىلى 63 جاسىندا دۇنيەدەن وزدى. وبلىستىڭ ءبىرىنشى باسشىسى ماڭعىستاۋلىقتاردىڭ ەسىندە ماڭگىلىككە ساقتالدى. تۇتقاباي ءاشىمباي ۇلىنىڭ ەسىمى اقتاۋ قالاسىن­داعى №11 مەكتەپكە بەرىلدى. ونىڭ اۋلاسىنا ءبيۋستى ورناتىلىپ, ىشىندە مۇراجاي اشىلدى.

1991 جىلدىڭ ناۋرىزىندا جاقىن تۋىستارى مەن دوستارىنىڭ قاتىسۋىمەن تۇتقاباي ءاشىمباي ۇلىنىڭ 70 جىلدىعى تۋ­عان جەرى بوتابوردا اتالىپ ءوتىلدى. مۇن­دا دا جەرگىلىكتى ورتا مەكتەپكە تۇت­قا­باي اشىمباەۆتىڭ ەسىمى بەرىلدى.

شىعىس قازاقستاننان ماڭعىستاۋ وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ اۋىسقان تۇتقاباي ءاشىم­باي ۇلى مەنى ەسىنەن شىعارعان ەمەس. كەيدە كەشكىسىن قوڭىراۋ سوعىپ, نەمەن اينالىسىپ جۇرگەنىمدى سۇرايتىن, قالا مەن وبلىستىڭ جەتىستىكتەرىنە قىزىعۋ­شىلىق تانىتاتىن.

ول مەنىڭ كانديداتتىق ديسسەرتاتسيام­نىڭ اياقتالۋعا تاياۋ ەكەنىن, 1981 جىلى ناۋ­رىزدا ماسكەۋدە جۇمىسىمنىڭ ال­دىن الا قورعالۋى وتەتىنىن ءبىلدى. 1981 جىلدىڭ اقپان ايىنىڭ سوڭىندا ماس­كەۋگە كەلدىم. جاتاقحاناعا ورنالاستىم. وسى ۋاقىتتا ماسكەۋدە كوكپ XXVI سەزى ءوتتى. تۇتقاباي ءاشىمباي ۇلى سەزگە دەلەگات رەتىندە كەلدى. كرەملگە جاقىن ورنالاسقان «موسكۆا» قوناق ۇيىنە تۇراقتادى. وعان حابارلاسىپ ەدىم, وزىنە شاقىردى. كەلگەن سوڭ وعان ينستيتۋت بەلگىسىز سەبەپتەرمەن ديسسەرتاتسيامدى 1981 جىلدىڭ كۇزىنە اۋىستىرعانىن جانە مۇنىڭ جاعدايدى كۇردەلەندىرە تۇسەتىنىن ايتتىم. جاناشىر تۇتقاباي ءاشىمباي ۇلى: «ساعان شىن مانىندە كومەكتەسىپ, زيان تيگىزبەۋ ءۇشىن تاجى­ريبەلى جولداسىممەن اقىلداسۋ كەرەك», دەدى. ول مەنى كورشى بولمەگە ەرتىپ اپار­دى. وعان سۆەردلوۆ وبلىستىق پار­تيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بوريس نيكولاەۆيچ ەلتسين توقتاعان ەكەن. ول ءبىزدى دوستىق پەيىلمەن قارسى الدى. تۇت­قاباي ءاشىمباي ۇلىن مۇقيات تىڭدادى. «ەگەر بالالارىمىز وقۋعا ۇمتىلىپ تۇرسا, نەلىكتەن دەر كەزىندە كومەكتەسپەسكە»,  دەدى بوريس نيكولاەۆيچ. ول الدەكىمگە قوڭىراۋ شالىپ, ديسسەرتاتسيانى قورعاۋدى كەيىنگە شەگەرۋ اسپيرانتتىڭ بارلىق جوسپارىن جوققا شىعاراتىنىن ايتتى. قايتادان كەرى قايتىپ, مازاسىز كۇندەر مەن تۇندەردى باس­تان وتكەرۋى ءتيىس ەكەنىن العا تارتتى. ال ونىڭ بۇلاي جۇرۋگە جاعدايى جوق, ۋاقىتى دا شامالى. ويتكەنى جاۋاپتى جۇمىسى, بالا-شاعاسى بار. 

كەلىسسوزدەردىڭ ناتيجەسىندە ديسسەر­تا­تسيامنىڭ الدىن الا قورعاۋ مەرزىمى وز­گەرىسسىز قالدى. كۇتپەگەن جەردەن تۇت­قاباي ءاشىمباي ۇلىنىڭ ءوتىنىشى بويىنشا ماعان رەسەيدىڭ بولاشاق پرەزيدەنتى بوريس نيكولاەۆيچ ەلتسين كوپ كومەك­تەستى. وسىلايشا, 1981 جىلى 24 ناۋ­رىزدا ماسكەۋ قارجى ينستيتۋتىندا ء«تۇستى مەتاللۋرگيا كاسىپورىندارىندا قاي­تالاما ەنەرگيا رەسۋرستارىن پايدالانۋ ماسەلەلەرى» تاقى­رىبىنداعى ديس­سەرتاتسيامنىڭ ناتي­جەلەرى تۋرالى بايان­داۋعا مۇمكىندىك الدىم.

تۇتقاباي ءاشىمباي ۇلى كەيىننەن الما­تىدا جۇمىس ىستەگەن كەزدە دە مەنى ۇمىتقان ەمەس. رۋحى زور اعانىڭ ىقى­لاس-پەيىلى تۋىس­تارىنا دا, دوستا­رىنا دا, بەيتانىس ادام­دارعا دا جەتكىلىكتى ەدى. ماڭعىستاۋعا العاش كەلگەنىمدە جەرگىلىكتى اقساقالدار كوپ جىل بۇرىن كىش­كەنتاي تۇتقابايدى ىستى رۋىنىڭ اقساقالدارىنا قالاي تاربيەلەۋگە بەر­گەندەرىن ايتقان بولاتىن. مىنە, سول جەردە جاقسى ءبىلىم العان تۇتقاباي ولار­عا وبكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ ورالدى. مەن جەرگىلىكتى ادامداردىڭ ءازىل-شىندىعى ارالاس بۇل اڭگىمەسىنە تۇسىنىس­تىكپەن قارادىم. ونىڭ داۋىسى دا كەرەمەت ەدى. تاشكەنت كىشى كومانديرلەر ۋچيليششەسىندە وقىپ جۇرگەن كەزىندە وعان ۋكراين اندەرىن ۇيرەتكەن ەكەن. ماسكەۋدەگى كونگرەستەر كەزىندە ۋكراينادان كەلگەن دەلەگاتتاردىڭ وعان ءان ايتۋدى ءوتىنىپ, قيىلىپ قولقا سالاتىنى دا سوندىقتان.

شىعىس قازاقستاندا جۇمىس ىستەگەن جىلدارى تۇتقاباي ءاشىمباي ۇلىن كوبى قوناققا شاقىراتىن. اعانىڭ ۇيىنەن دە قوناق ۇزىلمەيتىن. ەڭبەكاقىسى اسا كوپ ەمەس ەدى. ال شىعىنى شاش-ەتەكتەن بولاتىن. ءتىپتى مەنەن قارىز العان كەزدەرى دە بولدى. ول كەزدە بويداقپىن, جالاقىم ءبىر باسىما اعىل-تەگىل جەتەدى. كەيىن قارىزدى ۋاقتىلى قايتاراتىن. قولىندا بيلىگى بولا تۇرا تۇتقاباي ءاشىمباي ۇلى ونى جەكە مۇددەسىنە پايدالانعان ەمەس. پايدالانسا, مەنەن قارىز سۇراپ, ءبىر جالاقىعا قاراپ وتىرماس ەدى عوي.

تۇتقاباي اعا تەكەلىدە قالالىق كومي­تەتتىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ جۇمىس ىس­تەگەن ۋاقىتتا شەشەم ەكەۋىمىز وعان ءجيى قوناققا باراتىنبىز. ءدامدى ەتىپ كارتوپ ءپىسىرىپ, بالىق سورپاسىن ۇسىناتىن. ەندى بىردە ءومىرباي اعانىڭ قونىس اۋدارۋىنا قولعابىس جاسادىق. تۇتقاباي ءاشىمباي ۇلى بىزگە ءوز «ۆولگاسىن» ۇسىندى. الگى كولىكپەن جول اپاتىنا ۇشىرادىق. بىراق بۇعان بولا اشۋ شاقىرىپ, قاھارىن توككەن جوق. ول ءبىزدىڭ ءتىرى قالعانىمىزدىڭ ءوزى ۇلكەن ولجا ەكەنىن ايتتى.

1976 جىلدىڭ قىسىندا تۇتقاباي ءاشىم­باي ۇلى كسرو جوعارى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى رەتىندە جاپونياعا دەلەگاتسيا­نى باستاپ بارۋى كەرەك ەدى. بىراق بۇل ۋاقىتتا اكەم سۇلەيمەن الىمبەتوۆ دۇنيە سالدى. وسىعان بايلانىستى تۇتقاباي ءاشىمباي ۇلى جاپونياعا ساپارىن كەيىنگە ىسىرىپ, قاسكەلەڭگە كەلدى. اكەمدى كوپ­پەن بىرگە سوڭعى ساپارعا شىعارىپ سالدى. اۋا رايى قاھارىنا ءمىنىپ تۇرعان شاق ەدى. ۇيدەگى كومىردىڭ دە ءتۇبى كورىنە باستاعان. وسىنى بايقاعان تۇتقاباي اعا ءوز اقشاسىنا ءبىر «كاماز» تولى كومىردى ساتىپ الىپ, توگىپ بەردى. ونىڭ اكەمە دەگەن ەرەكشە قۇرمەتىن وسىدان-اق اڭعارۋعا بولادى. اكەم كەزىندە ولاردىڭ وتباسىنا كومەكتەسكەن ەكەن. ەندى ول بىزگە جاردەمدەسىپ جاتىر.

ول وتە قاراپايىم ەدى. قولىنان كەلسە كومەكتەسەتىن, اقىل-كەڭەسىن ايامايتىن, جاعدايدى رەتتەۋدىڭ ءتيىمدى تەتىكتەرىن ۇسىناتىن, ءار نارسەنىڭ سەبەبىن مۇقيات تۇسىندىرەتىن. ونىڭ تەرىسىنە سىيماي تەڭسەلىپ جۇرگەنىن دە, اشۋ شاقىرىپ الارا قاراپ وتىرعانىن دا كورمەپپىن. ول ادامدىق قالپىنان اينىعان ەمەس. ادەمى ءازىلى دە وزىنە ەرەكشە جاراساتىن.

تۇيمەباي مەن تۇتقاباي اشىمباەۆتار مەنىڭ جۇرەگىمدە ءدال وسىلاي ساقتالىپ قالدى.

ۇسەن الىمبەتوۆ,

ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,

س.امانجولوۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى