كوروناۆيرۋس پاندەمياسى وزىمىزدەن جىراقتا بولىپ جاتقان داعدارىستارعا «بىزگە قاتىسى جوق ماسەلە» دەپ قاراماۋدى ۇيرەتتى. الەمنىڭ كەز كەلگەن نۇكتەسىندە بولعان وقيعا جەر شارىنداعى ادامنىڭ بارىنە اسەر ەتۋى مۇمكىن. سوندىقتان افريكاداعى پاندەميانىڭ سالدارىمەن كۇرەسۋ وتە ماڭىزدى.
الەمنىڭ باسقا وڭىرلەرىمەن سالىستىرعاندا, افريكادا COVID-19 ۆيرۋسى جۇققان جانە ينفەكتسيادان كوز جۇمعان ادامدار سانى از بولعانىمەن, پاندەميانىڭ قۇرلىققا اسەرى ۇزاق ءارى تەرەڭ سيپاتتا ءجۇرىپ, بۇكىل جەر شارىنا تۇراقسىزدىق اكەلۋى ىقتيمال. ءبىر جىلدىڭ ىشىندە پاندەميا شيرەك عاسىردا قول جەتكەن ەكونوميكالىق ءوسىمدى توقتاتىپ, وندىرىستىك-جەتكىزۋ تىزبەگىن بۇزىپ, تەڭسىزدىك پەن كەدەيلىكتىڭ ۇلعايۋىنا اكەلدى.
كوروناۆيرۋس پاندەمياسىن ەڭسەرۋ مۇمكىندىگىن جوعالتۋ قاۋپى افريكاعا عانا ءتونىپ تۇرعان جوق. الەمدىك ەكونوميكا دا بولاشاقتاعى ءوسىم درايۆەرىن جوعالتۋى مۇمكىن.
افريكادا پاندەميا داعدارىسىن جەڭىپ, الەمدى ىسكەر ءارى جاڭاشىل جاستار, جەرگىلىكتى وندىرىستىك بازانى قامتاماسىز ەتە الاتىن تابيعي رەسۋرستار مەن قۇرلىقتىق ينتەگراتسيا جوباسىنان تۇراتىن تۇراقتى دامۋدىڭ جاڭا تىزبەگىنە اكەلۋگە قاجەتتىنىڭ ءبارى بار. بىراق افريكانىڭ مۇنداي ۇلكەن ءارى كۇتپەگەن داعدارىستى جەڭىپ شىعاتىن قۇرالدارى جوق.
حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ ەسەبىنشە, 2025 جىلعا قاراي افريكا ەلدەرىنە 285 ميلليارد دوللار كولەمىندە قوسىمشا قارجىلاندىرۋ كەرەك بولادى. بىراق بۇل رەسۋرستاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن مەحانيزم مەن قالپىنا كەلتىرۋ جوسپارى جوق. باسقا وڭىرلەردە ەكونوميكانىڭ جەدەل قالپىنا كەلۋى بايقالىپ جاتقاندا افريكانىڭ ءدال وسى تەتىكتەردىڭ كومەگىمەن پاندەمياعا قارسى كۇرەسە الماۋى ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك داعدارىسقا اكەلىپ سوعۋى مۇمكىن. بۇل افريكا جاستارىن وزدەرى لايىق ءارى اسا قاجەت مۇمكىندىكتەردەن ايىرادى.
پاندەميا باستالعاننان كەيىن ءبىراز ۋاقىتتان سوڭ حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق ءوز جەمىسىن بەرە باستادى. G20 توبىنىڭ اياسىندا كەدەي مەملەكەتتەردىڭ قارىزىن وتەۋگە تولەمدەر ءبولۋ توقتاتىلدى. بىراق حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى, دۇنيەجۇزىلىك بانك جانە ەۋروپا ەلدەرى سياقتى دونورلار اتالعان مەملەكەتتەرگە قارجىلاي كومەك بەردى.
ونداعان جىل بويى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى قولداپ كەلگەن ينستيتۋتتار قازىر ءوز شەگىنە جەتىپ قالدى. ولاردى از ۋاقىتتىڭ ىشىندە ۆاكتسيناعا قول جەتكىزۋدەگى تەڭسىزدىك السىرەتتى. سونداي-اق ەشقانداي توتەنشە شارالارمەن توقتاتا المايتىن ەكونوميكالىق قايشىلىقتار دا اسەر ەتتى.
مىنە, سوندىقتان دا جاڭا شەكارا, باتىل ءارى ماقساتقا تولى جاڭا باعىت كەرەك. بۇل باستامانىڭ ءبىرىنشى سىناعى – كوروناۆيرۋس ۆاكتسيناسىنا قولجەتىمدىلىك بولۋى ءتيىس. الداعى ايلاردا COVAX, كوروناۆيرۋسقا قارسى كۇرەسكە قاجەتتى قۇرالدارعا قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان اكسەلەراتوردىڭ (است) ۆاكتسينا كومپونەنتى, افريكانىڭ ۆاكتسينا ساتىپ الۋ جونىندەگى ماقساتتى توبى ارقىلى وسى قۇرلىققا ۆاكتسينانىڭ ميلليونداعان دوزاسى جەتكىزىلەدى. الدىن الا تاپسىرىس بەرىلگەن ۆاكتسينا دوزاسى ءارتۇرلى باعىتتا تاراتىلادى, بىراق ءبىرىنشى كەزەكتە, ۆيرۋستان مەديتسينالىق قىزمەتكەرلەردى قورعاۋعا كوڭىل بولىنەدى.
بىراق بۇل جەتكىلىكسىز. قازىر ۆاكتسينالاۋ الەمدەگى ماڭىزدى ەكونوميكالىق ساياسات سانالادى. ونىڭ ارتىقشىلىعى – تريلليونداعان, ال قۇنى ميللياردتاعان دوللارعا باعالانادى. بۇل – قىسقا مەرزىمگە سالىنعان ەڭ تابىستى ينۆەستيتسيا. افريكاداعى ىندەتتىڭ الدىن الۋ جانە باقىلاۋ ورتالىعى بەلگىلەگەن كورسەتكىشتى ورىنداپ, افريكانى ۆاكتسينامەن قامتاماسىز ەتۋ دەڭگەيىن 60-70% جەتكىزۋ ءۇشىن ACT اكسەلەراتورىن قارجىلاندىرۋدى ارتتىراتىن يننوۆاتسيالىق قارجىلىق قۇرالداردى ىسكە قوسۋىمىز كەرەك. ءبىز حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىن وسى ماقساتقا قارجى ءبولۋ ءۇشىن ارنايى يەلەنۋ قۇقىعىن پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرۋگە شاقىرامىز.
21 مامىردا وتكەن دەنساۋلىق ساقتاۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى بۇكىلالەمدىك ءسامميتتىڭ ريم دەكلاراتسياسىندا بولاشاقتا بولاتىن پاندەميالاردى ەڭسەرۋ ءۇشىن دامۋشى ەلدەرگە كۋالىك بەرىپ عانا قويماي, ۆاكتسينا وندىرۋدەگى تاجىريبەمەن دە ءبولىسۋ كەرەكتىگى ايتىلعان. قازىر دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمى مەن افريكانىڭ اراسىندا زياتكەرلىك مەنشىك تۋرالى كەلىسىمگە قول قويۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەر ءجۇرىپ جاتىر. افريكا رنك اقپاراتتىق تەحنولوگياسىن پايدالانىپ, ۆاكتسينا ءوندىرىپ, دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ اياسىندا زياتكەرلىك مەنشىك قۇقىعى رەجىمىنىڭ ساۋدا اسپەكتىلەرى تۋرالى (TRIPS) كەلىسىم جاساۋى كەرەك. 18 مامىردا افريكا, ەۋروپا باسشىلارىنىڭ جانە قارجى نارىعىنداعى كوشباسشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن پاريج ءسامميتىنىڭ ارقاسىندا الداعى ۋاقىتتا مۇنداي وندىرىستىك ارىپتەستىككە قارجى ءبولىنىپ, قولداۋ كورسەتىلەتىن بولدى.
افريكا ءۇشىن جاڭا باعىتتىڭ ەكىنشى كومپونەنتىنە دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ جانە كليماتتىڭ وزگەرۋىنە قارسى كۇرەس سالاسىنا ۇلكەن ينۆەستيتسيا قۇيۋدى جاتقىزۋعا بولادى. افريكا قۇرلىعى تاعى دا شەكتەن تىس قارىزعا باتپاۋى ءۇشىن بۇل قارجىنىڭ قاۋىپسىزدىك جانە ينفراقۇرىلىم سياقتى باسقا سالالارعا جۇمسالۋىنا جول بەرمەۋىمىز كەرەك. كەيبىر افريكا مەملەكەتىنىڭ حالىقارالىق قارجى نارىعىنداعى جاقسى جەتىستىكتەرىنە قاراماستان, جەكە كرەديتورلار الداعى ۋاقىتتا افريكاعا قارجى رەسۋرستارىن بولمەيدى.
افريكاعا ءپوزيتيۆتى شوك كەرەك. پاريج سامميتىندە 650 ميلليارد دوللار ارنايى يەلەنۋ قۇقىعى قايتا ءبولىندى. ونىڭ 33 ميلليارد دوللارى افريكا مەملەكەتتەرىنە بەرىلەدى. قازىر ءبىز كومەك كولەمىن ۇلعايتىپ, ءوز موينىمىزعا تاعى ەكى ەرىكتى مىندەتتەمە العالى وتىرمىز.
بىرىنشىدەن, باسقا مەملەكەتتەردىڭ ارنايى يەلەنۋ قۇقىعىنىڭ ءبىر بولىگىن افريكاعا بەرگەنىن قالايمىز. رەسۋرستاردى وسىلاي ءبولۋ افريكا مەن باسقا دا كەدەي مەملەكەتتەرگە 100 ميلليارد دوللار اقشا اۋدارۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ەكىنشىدەن, افريكالىق ينستيتۋتتاردىڭ قاتىسۋىمەن باسقا مەملەكەتتەردىڭ ارنايى يەلەنۋ قۇقىعىنان تۇسكەن قارجى قۇرلىقتى قالپىنا كەلتىرۋگە جانە 2030 جىلعا دەيىن تۇراقتى دامۋ ماقساتتارىن جۇزەگە اسىرۋعا جۇمسالۋى كەرەك. بۇل حالىقارالىق قارجى ارحيتەكتۋراسىن قايتا قاراپ, افريكا مەملەكەتتەرىنە بۇرىنعىدان كوبىرەك كوڭىل بولۋگە جول اشۋى مۇمكىن.
ءبىز حالىقارالىق قاۋىمداستىق وكىلدەرىن وزدەرىنە وسىنداي ەكىجاقتى مىندەتتەمە الۋعا شاقىرامىز.
افريكانىڭ ەڭ ماڭىزدى ارتىقشىلىعى سانالاتىن كاسىپكەرلىك قارقىنىنا نازار اۋدارعان ءجون. قۇرلىقتاعى شاعىن جانە ورتا بيزنەس بولاشاقتا افريكاداعى ايەلدەر مەن جاستاردى قۇتقارۋشى كۇشكە اينالادى. تەك قازىر جەكە سەكتور بەيرەسميلىك پەن قارجى تاپشىلىعىنان زارداپ شەگىپ وتىر. وسى سەبەپتەن افريكالىق كاسىپكەرلەردىڭ قارجىعا قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋعا كوڭىل ءبولىپ, ولاردىڭ جوبالارىنا باستاپقى كەزەڭدە قولداۋ كورسەتۋىمىز كەرەك.
پاريج ءسامميتىنىڭ الدىندا افريكادا ۆاكتسينا ءوندىرىسىن باستاۋ ارقىلى كوروناۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسينانى جالپىعا بىردەي قولجەتىمدى ەتۋ, حالىقارالىق جاڭا قارجى ارحيتەكتۋراسى ارقىلى پانافريكالىق ينستيتۋتتاردىڭ پوزيتسياسىن كۇشەيتۋ, مەملەكەتتىك جانە جەكەمەنشىك ينۆەستيتسيالاردى جانداندىرۋ جانە افريكا ەلدەرىندەگى جەكە سەكتوردى كەڭ كولەمدە قارجىلاندىرۋدى قولداۋ سياقتى ءتورت ماقسات بولدى. ەندىگى ماقساتىمىز – فرانتسيانىڭ ەۋروپا كەڭەسىنە التى ايلىق توراعالىعى اياسىندا, حالىقارالىق فورۋمداردا اتالعان ماقساتتاردى ناسيحاتتاۋ.
بۇل پىكىرگە سونداي-اق پورتۋگاليا پرەمەر-ءمينيسترى انتونيۋ كوشتا, يسپانيا پرەمەر-ءمينيسترى پەدرو سانچەس پەرەس-كاستەحون, بەلگيا پرەمەر-ءمينيسترى الەكساندر دە كرو, ەۋروپا كەڭەسى پرەزيدەنتى شارل ميشەل, ەۋروپا كوميسسياسى پرەزيدەنتى ۋرسۋلا فون دەر ليايەن, ساۋد ارابياسىنىڭ مۇراگەر حانزاداسى مۇحاممەد بين سالمان, ابۋ-ءدابيدىڭ مۇراگەر حانزاداسى مۇحاممەد بين زايەد, كونگو دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانە افريكا وداعىنىڭ توراعاسى فەليكس انتۋان چيسەكەدي چيلومبو, توگو پرەزيدەنتى فور گناسسينگبە, كوت-د’يۆۋار پرەزيدەنتى الاسسان ۋاتتارا, مىسىر پرەزيدەنتى ابدۋل-فاتتاح حاليل ءال-سيسي, موزامبيك پرەزيدەنتى فيليپە نيۋسي, نيگەريا پرەزيدەنتى مۇحاممادۋ بۇحاري, بۋركينو فاسو پرەزيدەنتى روك مارك كريستيان كابورە, كومور ارالدارى پرەزيدەنتى ازالي اسسۋماني, گانا پرەزيدەنتى نانا اكۋفو-اددو, انگولا پرەزيدەنتى جۋان لورەنسۋ, ەفيوپيا پرەزيدەنتى ساحلە-ۆورك زەۆدە, ماۆريتانيا پرەزيدەنتى مۇحاممەد ۋلد ءال-گازۋاني, تۋنيس پرەزيدەنتى كايس سايد, ءماليدىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى باح ن’داۋ, نيگەر پرەزيدەنتى مۇحاممەد بازۋم, چادتىڭ پرەمەر-ءمينيسترى البەرت پاحيمي پاداكە, سۋدان پرەمەر-ءمينيسترى ابداللا حامدۋك, كونگو رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى دەنيس ساسسۋ-نگەسسو, بەنين پرەزيدەنتى پاتريس تالون, كامەرۋن پرەزيدەنتى پول بييا, افريكا وداعى كوميسسياسىنىڭ توراعاسى مۋسا فاكي قول قويدى.
ەممانۋەل ماكرون,
فرانتسيا پرەزيدەنتى
پول كاگامە,
رۋاندا پرەزيدەنتى
سيريل رامافوسا,
وڭتۇستىك افريكا پرەزيدەنتى
ماكي سالل,
سەنەگال پرەزيدەنتى
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org