الكوگولسىز سۋسىنداردى اكتسيزدەۋ بانكروتتىق پەن باعالاردىڭ وسۋىنە باستاماي ما؟

ارينە, قۇزىرلى مەكەمەلەردىڭ بۇل ماسەلەدە ءوز ۇستانىمى مەن ءۋاجى بار. وعان دەيىن وسى ماسەلەنى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن تالقىلاعان ءباسپاسوز ماجىلىسىندە قۇرامىندا قانتى بار الكوگولسىز سۋسىندارعا (قاس) اكتسيزدىك سالىقتى ەنگىزۋدىڭ سالدارى تۋرالى ءتۇرلى پىكىرلەر ايتىلدى. وسىلاي بولا قالعان جاعدايدا, قازاقستان الكوگولسىز سۋسىندار مەن شىرىندار وندىرۋشىلەرى قاۋىمداستىعى ءوندىرىس كولەمىنىڭ جارتىلاي ازايىپ, ەكونوميكانىڭ ءتۇرلى سەكتورىندا 15 مىڭنان استام جۇمىس ورىندارىنىڭ قىسقارۋىن بولجايدى. سەبەبى, سۋسىندار وندىرىسىندە ءبىر جۇمىس ورنى جاناما سالالاردا 7-دەن 10-عا دەيىن جۇمىس ورنىن قۇرايدى.

قازاقستان الكوگولسىز سۋسىندار مەن شىرىندار وندىرۋشىلەرى قاۋىمداستىعىنىڭ جەتەكشىسى ءاليا مامىتباەۆانىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندىق بيلىكتىڭ قۇرامىندا قانتى بار سۋسىندارعا اكتسيز ەنگىزۋدى ۇسىنۋى – ۇلت دەنساۋلىعىنا دەگەن قامقورلىق. بيلىك الكوگولسىز سۋسىندارعا تەمەكى ونىمدەرىنىڭ اكتسيزدىك سالىق مودەلىن قولدانعىسى كەلەدى, بۇل دۇرىس ەمەس. ويتكەنى قۇرامىندا قانتى بار سۋسىندار, ونىڭ ىشىندە شىرىندار, شىرىنى بار سۋسىندار, ليمونادتار, جەمىس سۋسىندارى, كومپوتتار – كونديتەرلىك ونىمدەر, ءتاتتى بولكەلەر, ءسۇت جانە باسقا دا ونىمدەر سياقتى ءونىم جانە كالوريا جەتكىزۋشىسى.

2015-2018 جىلدارى قازاقستاندا دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ ەۋروپالىق وڭىرلىك بيۋروسى مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى قورى جانىنداعى الەمدىك ەكونوميكا جانە ساياسات ينستيتۋتىنىڭ الەۋمەتتانۋشىلىق قىزمەتى جاھاندىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, قۇرامىندا قانتى بار سۋسىندار ينفەكتسيالىق ەمەس اۋرۋلاردىڭ نەمەسە سەمىزدىكتىڭ دامۋىنا اسەر ەتەتىن ونىمدەردىڭ قاتارىنا كىرمەيتىنىن دايەكتەگەن. كەرىسىنشە, بۇل ماسەلە وتانداستارىمىزدىڭ كومىرسۋلارى باسىم جانە اۋىز سۋ رەجىمى جەتكىلىكسىز, نەگىزىنەن نان مەن ۇن ونىمدەرىمەن كوبىرەك تاماقتاناتىنىنا بايلانىستى تۋىندايتىنى انىقتالعان. الايدا مەملەكەتتىك ورگاندار بۇل ناتيجەلەردى ەلەمەيدى, بۇل ءوز كەزەگىندە تاڭعالدىرارلىق جاعداي, دەيدى ءباسپاسوز ءماسليحاتىن ۇيىمداستىرۋشىلار.

سونداي-اق ءا.مامىتباەۆا بيلىك ورگاندارىنىڭ ددۇ-نىڭ قۇرامىندا قانتى بار سۋسىندارعا سالىق سالۋ ەكونوميكالىق ءتيىمدى شارا بولىپ تابىلمايتىنى كورسەتىلگەن قورىتىندىلارىن دا ەلەمەيتىنىن اتاپ ءوتتى. بۇل 2017 جىلدان باستاپ ددۇ-نىڭ بارلىق ەسەبىندە كورسەتىلگەن.

«مۇنى McKinsey جاھاندىق ينستيتۋتى, حۆق جانە ەىدۇ سىقىلدى بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمدار جۇرگىزگەن تاۋەلسىز حالىقارالىق زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرى دە راستايدى. سوعان سايكەس سالىقتار دەنساۋلىققا وڭ اسەر ەتپەيدى, بىراق ەكونوميكاعا ايتارلىقتاي تەرىس اسەر ەتەدى جانە ەڭ الدىمەن الەۋمەتتىك تۇرعىدا, تابىسى ازداردىڭ قالتاسىنا سوققى بولادى», دەيدى ءا.مامىتباەۆا.

قىسقاسى, چيلي, مەكسيكا, ساۋد ارابياسى سياقتى ەلدەردە جانە ققس جوعارى تۇتىنۋمەن سيپاتتالاتىن باسقا دا ەلدەردە قولدانىلعان سالىق سالۋدىڭ گيپوتەتيكالىق ستسەناريى قازاقستان ءۇشىن قولايسىز. ويتكەنى الكوگولسىز سۋسىنداردى وتاندىق تۇتىنۋ ءبىر قازاقستاندىققا جىلىنا ورتا ەسەپپەن 36,7-دەن 49,2 ءليتردى قۇرايدى (2012 جىلدان 2019 جىلعا دەيىنگى كەزەڭ, بۇل 2018 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا الەمدىك كورسەتكىشتەن 41,2%-عا از).

زەرتتەۋ دەرەكتەرى بويىنشا, قۇرامىندا قانتى بار سۋسىنداردىڭ قازاقستاندىقتار راتسيونىنىڭ قۇنارلىلىعىنا قوسقان ۇلەسى شامالى عانا جانە 2%-دان تومەن.

ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى جانىنداعى ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى سالانىڭ اعىمداعى جاي-كۇيىن, سونداي-اق كەيبىر ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن ەسكەرە وتىرىپ, قانت قوسىلعان الكوگولسىز سۋسىندارعا اكتسيزدىك الىمداردى ەنگىزۋ شارالارىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالدارىنا كەشەندى تالداۋ جۇرگىزدى. جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋ ناتيجەلەرى بويىنشا قاس-قا اكتسيز ەنگىزۋ پراكتيكاسىنىڭ تارالۋىنا قاراماستان, قازاقستاندا مۇنداي شارانى ىسكە اسىرۋ سالانىڭ جاي-كۇيىنە, سونداي-اق حالىقتىڭ دەنساۋلىعى مەن تۇتىنۋشىلىق مىنەز-قۇلقىنا ىقتيمال اسەرىن ەسكەرە وتىرىپ, قاس-قا سالىق ەنگىزۋدىڭ ورىندىلىعىن جان-جاقتى زەردەلەۋدى تالاپ ەتەتىنى انىقتالدى.

زياندىلىقتى ازايتۋ سالاسىنىڭ ساراپشىسى جانە «دەنساۋلىق» قاۋىمداستىعىنىڭ ءتورايىمى باقىت تۇمەنوۆا: «قانت, قالىپتى مولشەردە, اعزانىڭ ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەۋى, مي قىزمەتىنىڭ دۇرىس دامۋى مەن ىنتالاندىرىلۋى ءۇشىن قاجەت. الايدا مەملەكەتتەر ۇلتتىڭ دەنساۋلىعىنا دەگەن سىلتاۋمەن قانت قوسىلعان سۋسىندار شىعاراتىن, سالىقتى كوبەيتەتىن ادامدارمەن كۇرەسۋدى باستاعاندا قانتتىڭ الەۋمەتتىك ءونىم ەكەنىن ۇمىتىپ كەتەدى. حالقىمىزدىڭ جارتىسىنا جۋىعى اۋىلدا تۇرادى جانە كۇن سايىن بالالارىنا ءتاتتى سۋسىندار ساتىپ الۋى ەكىتالاي, ال بالالار ءالى دە قانتتى پايدالانادى, قانت قوسىلعان نان مەن ماي جەيدى. سوندىقتان بيزنەسپەن كۇرەسۋدىڭ قاجەتى جوق. بىراق بالا كەزىنەن تاتتىگە دۇرىس كوزقاراس قالىپتاستىرۋ كەرەك», دەيدى.

ساراپشى حالىق بيزنەستى سالىقتارمەن ءولتىرۋدىڭ ورنىنا تاڭداۋ جاساۋى ءۇشىن مەملەكەت بيزنەستى نولدىك قانت نەمەسە جاساندى قانت الماستىرعىشتارى بار بالاما سۋسىنداردى وندىرۋگە ىنتالاندىرۋى كەرەك دەپ سانايدى.

رمعا تاماقتانۋ ينستيتۋتىنىڭ تالدامالىق زەرتتەۋ ادىستەرى زەرتحاناسىنىڭ جەتەكشىسى, حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور كونستانتين ەللەردىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي قيسىنسىز شارالار مەن تىيىمدار تەك ءونىمنىڭ باعاسىن كوتەرەدى جانە قازاقستاندىقتاردىڭ قانداعى قانت دەڭگەيىنە اسەر ەتپەيدى. سونىمەن قاتار رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ شىرىندار, سۋ جانە سۋسىن وندىرۋشىلەر وداعىنىڭ پرەزيدەنتى ماكسيم نوۆيكوۆ: «رەسەيدە قۇرامىندا قانت بار الكوگولسىز سۋسىنداردى تۇتىنۋ قانتتىڭ جالپى تۇتىنىلۋىنا وتە از ۇلەس قوسادى جانە كوپ بولىگى (55%-دان استام) شاي قاسىق ارقىلى تۇتىنۋ بولىپ تابىلادى (توساپ, شايعا قانت قوسۋ جانە ت.ب.)», دەيدى. سونداي-اق ول جوعارى ەكونوميكا مەكتەبى جۇرگىزگەن تالدامالىق ەسەپتەۋلەردى مىسالعا كەلتىرەدى, بۇل «قاس-قا اكتسيزدىك رەتتەۋدى ەنگىزۋ كەزىندە بيۋدجەت ءۇشىن ەكونوميكالىق تيىمدىلىك قاراما-قايشى يكەمدىلىككە جانە ساتىلىمدار مەن باسقا دا كورسەتكىشتەردىڭ تومەندەۋىنە بايلانىستى تەرىس بولىپ تابىلادى. ال ەكىنشى ناتيجە – مەتا-دەرەكتەر نەگىزىندە, وسى شارالار ەنگىزىلگەن ەلدەردە, قۇرامىندا الكوگول بار سۋسىنداردىڭ سول باعا ساناتىندا نارىقتا قاس پايدالانۋ تومەندەگەن كەزدە حالىق قۇرامىندا الكوگول بار سۋسىندارعا اۋىساتىنى انىقتالعان. مۇندا كەلەسى ماسەلە تۋىندايدى, سوندا سۋسىندار ءوندىرىسى سالىعىنىڭ اسەرى نەدە؟».

ءباسپاسوز-كونفەرەنتسياسىندا سونداي-اق اكتسيزدىڭ 20%-ى ەنگىزىلگەن كەزدە ءوندىرىس 26,4%-عا تومەندەپ, سۋسىندارعا باعا كۇرت وسەتىنى, ال كەلەسى جىلى اكتسيز ەنگىزىلگەننەن كەيىن سالىق سالىناتىن سوما 131,56 ملرد تەڭگەدەن 96,83 ملرد تەڭگەگە دەيىن تومەندەيتىنى اتاپ ءوتىلدى. قورىتا ايتقاندا, الكوگولسىز سۋسىندارعا دا اكتسيزدى ەنگىزۋ جۇمىسسىزدىققا الىپ كەلەدى. شامامەن 12 592 ادام جۇمىسىنان ايىرىلاتىن كورىنەدى, ونىڭ ىشىندە 1 574 ادام نەگىزگى سالادا, ال 11 018 ادام ارالاس سالالاردا. جالاقى قورىنان سالىق تۇسىمدەرىنىڭ تومەندەۋى 5,84 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى, ونىڭ ىشىندە جەكە تابىس سالىعى 10%-عا (2,72 ملرد تەڭگە سوماسىنا) تومەندەيدى. كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعىنىڭ 5,21 ملرد تەڭگەگە, ققس 4,17 ملرد تەڭگەگە تومەندەۋى بولجانىپ وتىر. سالىقتاردىڭ بارلىق ءتۇرى بويىنشا بيۋدجەتكە تۇسەتىن تۇسىمدەردىڭ تومەندەۋى 15,22 ملرد تەڭگەگە جەتىپ, نەگىزگى كاپيتالعا جىلدىق ينۆەستيتسيالار كولەمى 6 ملرد تەڭگەگە تومەندەيدى. ارينە بۇل مالىمەتتەردى مۇددەلى تاراپ العا تارتىپ وتىر. ياعني مەملەكەتتىك ورگاندار بارلىق زەرتتەۋدى, اسىرەسە قۇرامىندا قانتى بار سۋسىنداردىڭ اۋرۋ مەن سەمىزدىكتىڭ پايدا بولۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى ەمەس ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ, مۇددەلى قوعامدىق ۇيىمدار ارقىلى تۇسىندىرەدى جانە ىلگەرىلەتەدى, كونفەرەنتسيا سپيكەرلەرى بۇل ۇسىنىستى كەزەكتى رەت الىپ تاستاۋدى ۇسىنادى, ويتكەنى ۇسىنىلىپ وتىرعان شارا ساۋىقتىرۋ جوسپارىندا كۇتىلەتىن ناتيجە بەرمەيدى, الايدا سالا ءۇشىن سالدارى, اسىرەسە داعدارىس كەزەڭىندە ەلەۋلى بولماق.

الماتى