قاراعاندى قالاسىندا «تاريحتان تاعىلىم – وتكەنگە تاعزىم» اتتى تاقىرىپپەن عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا ءوتىپ, ونىڭ جۇمىسىنا ەلىمىزگە بەلگىلى عالىمدار, ساياساتتانۋشىلار جانە ەتنوگراف ماماندار ونلاين رەجىمىندە قاتىستى.
القالى جيىننىڭ جۇمىسىن «اكادەميك ە.ا.بوكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى ۋنيۆەرسيتەتى» كەاق باسقارما توراعاسى-رەكتورى, ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور نۇرلان دۋلاتبەكوۆ اشىپ, جۇرگىزىپ وتىردى.
كونفەرەنتسيادا ءسوز العان قاراعاندى وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ابزال نۇكەنوۆ وسكەلەڭ ۇرپاق ءۇشىن حح عاسىردىڭ قايعىلى تاريحىن ءبىلۋ مەن ەستە ساقتاۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالدى.
– جالپى, حالقىمىزدىڭ تاريحىندا قيىن-قىستاۋ كۇندەر, تار جول تايعاق كەشۋلەر از بولعان جوق. سولاردىڭ ءبىرى – XX عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىنداعى اشارشىلىق پەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جىلدارى. تاريح بەتىندە قالعان وسىناۋ قارالى جىلدار – حالىق جادىنان ەشقاشان وشپەيتىن قاسىرەتتىڭ تاڭباسى, تۇتاستاي ۇلتتىڭ تراگەدياسى, – دەپ اتاپ ءوتتى ا.نۇكەنوۆ.
سونداي-اق ول مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» اتتى ماقالاسىندا تاريحتاعى اقتاڭداقتاردى جويۋ, الاش قايراتكەرلەرىنىڭ باي مۇراسىن زەرتتەۋ قاجەتتىگى جونىندە ايتقان ويلارىن ەسكە سالىپ, بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردى جۇيەلى تۇردە جۇرگىزۋ كەرەكتىگىنە نازار اۋداردى.
– وسى ورايدا 2020 جىلدان باستاپ ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ تۋرالى مەملەكەتتىك كوميسسيا جۇمىس ىستەۋدە. وعان وسىندا وتىرعان بىرقاتار عالىمدارىمىز مۇشە بولىپ, قاجىرلى تۇردە ەڭبەك ەتىپ كەلەسىزدەر. ارينە, سول ءبىر قاسىرەتتى جىلداردى تەبىرەنبەي ەسكە الۋ مۇمكىن ەمەس. جيىرما بەس مىڭنان استام وقىعان ازاماتتارىمىز اتۋ جازاسىنا كەسىلدى. ءجۇز مىڭداعان ارىستارىمىز يتجەككەنگە ايدالدى. ميلليونداعان وزگە ەتنوس وكىلدەرى كۇشتەپ قونىس اۋدارىلدى. قازاق حالقى سولاردىڭ بارلىعىن باۋىرىنا تارتتى, ءوزىم دەگەندى وزەككە تەپپەدى. قاسىرەتتى جىلداردىڭ قارالى تاڭباسىنداي بولعان «قارلاگ-تىڭ» قۇرىلعانىنا دا بيىل 90 جىل تولىپ وتىر. ونداعى جيناقتالعان ءاربىر جادىگەردىڭ تاريحىن, ءاربىر ەكسپوناتتىڭ سىرىن ءبىزدىڭ جاستارىمىز ساناسىنا سىڭىرە ءبىلۋى ءتيىس, – دەپ اتاپ ءوتتى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى.
توتاليتارلىق جۇيەنىڭ اقتاڭداقتارى مەن مۇراعاتتاردى تولىق قۇپياسىزداندىرۋ قاجەتتىلىگى اڭگىمە وزەگى بولعان كونفەرەنتسيادا عالىمدار مامبەت قويگەلديەۆ, حانگەلدى ءابجانوۆ, زارقىن تايشىباي, جامبىل ارتىقباەۆ, نۇرساحان بەيسەنبەكوۆا, جۋرناليست-جازۋشى تورەحان مايباس, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى جۇمابەك اشۋ ۇلى, تاريحشى عالىمدار زاۋرەش ساقتاعانوۆا, ادىلەت جاعىپار, فيلولوگ عالىمدار جاندوس سماعۇلوۆ, ساعىمباي جۇماعۇل جانە باسقالار ءسوز سويلەدى.
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ۇعا اكادەميگى, قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتى «رۋحاني جاڭعىرۋ» ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى حانگەلدى ءابجانوۆ قۋعىن-سۇرگىن تاريحىن زەرتتەۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك مەكەمە – عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىن اشۋ جونىندەگى ۇسىنىسىن جەتكىزدى.
– قازاقستان رەپرەسسيا قۇرباندارىن اقتاۋ كەزەڭىنە اياق باستى. ءبىر جىلدا كوپتەگەن جۇمىس اتقارىلدى. مەن قۋعىن-سۇرگىن تاريحىن زەرتتەۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك مەكەمە – عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىن اشۋدى ۇسىنامىن. بۇل الەمدىك تراگەديا تۋرالى شىندىقتى اشۋعا كومەكتەسەدى. ونى قاراعاندىدا قۇرۋ كەرەك, ويتكەنى قاراعاندى وبلىسىندا كسرو-نىڭ ەڭ ءىرى ەڭبەكپەن تۇزەۋ لاگەرلەرىنىڭ ءبىرى قارلاگ ورنالاسقان ەدى. قۋعىن-سۇرگىن تاريحىن زەرتتەيتىن جاقسى مەكتەپ بار, – دەدى ح.ءابجانوۆ.
بىردەن ايتا كەتۋ كەرەك, كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار عالىمنىڭ بۇل ۇسىنىسىن ءبىراۋىزدان قولدادى.
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك ە.ا.بوكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ارحەولوگيا, ەتنولوگيا جانە وتان تاريحى كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى, «ەتنومادەني جانە تاريحي-انتروپولوگيالىق زەرتتەۋلەر» ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى زاۋرەش ساقتاعانوۆا كوپتەگەن ىرگەلى زەرتتەۋلەرگە قاراماستان, زۇلمات جىلدارىنداعى اقتاڭداقتاردىڭ ءالى دە بار ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى.
– بۇگىنگى كۇننىڭ وزىندە قازاقستانداعى لاگەرلەر سانى تۋرالى مۇلدەم باسقا مالىمەتتەر بەرىلەدى. جالپى سايكەسسىزدىككە بايلانىستى ەلەۋلى شاتاسۋلار مەن قاتەلەر بار. جۇيەلى جانە جان-جاقتى زەرتتەۋ قاجەت. ماسەلە مىنادا: باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كوميتەتىنىڭ مۇراعاتى ءالى كۇنگە دەيىن جابىق, وندا «قۇپيا» بەلگىسى بار قۇجاتتاردىڭ نەگىزگى بولىگى شوعىرلانعان, – دەپ ۇلكەن ماسەلەگە نازار اۋداردى ز.ساقتاعانوۆا.
القالى جيىندا تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ۇعا اكادەميگى مامبەت قويگەلديەۆ «قاراعاندىلىق قايراتكەرلەرگە بايلانىستى ساياسي رەپرەسسيا تاريحىنان», سولتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, «ەتنومادەني زەرتتەۋلەر» عىلىمي ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى زارقىن تايشىباي «احمەت بايتۇرسىن ۇلى – قارقارالىدا», تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, جامبىل ارتىقباەۆ «قازاقتىڭ رىتسارلىق قوعامى جانە توتاليتارلى جۇيە تايتالاسى: XX عاسىرداعى ەتنوس تاعدىرى», جۋرناليست-جازۋشى, ەتنوگراف, ولكە تاريحىن زەرتتەۋشى تورەحان مايباس «قارلاگ تاريحى – قازاق تاريحىنىڭ قارالى بەتتەرى», ءاليحانتانۋشى-عالىم سۇلتانحان ءجۇسىپ ء«اليحان بوكەيحان ءومىرىنىڭ ۇلت تاريحىن جاساعان بەس كەزەڭى», رەسپۋبليكالىق ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعاندار قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى جۇمابەك اشۋ ۇلى «قازاقستانداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن تاريحىنا شولۋ», تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى ازيا زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى گەرمان كيم «دەپورتاتسيا سوۆەتسكيح كورەيتسەۆ: ستەرەوتيپى ي يستوريچەسكيە فاكتى», فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ە.ا.بوكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى جاندوس سماعۇلوۆ «توقىراۋىن كوتەرىلىسى تۋرالى شىندىق», قۋعىن-سۇرگىن كورگەندەردىڭ ۇرپاعى, «قاراعاندى مەديتسينالىق ينتەركوللەدجى» ديرەكتورى امانجول نۇربەكوۆ «بوقتى كوتەرىلىسى تۋرالى دەرەكتى مالىمەتتەر», فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, الاشتانۋشى ساعىمباي جۇماعۇل «ادەبيەتتەگى گۋلاگ تاقىرىبى», الاشتانۋشى, Qyr balasy قوعامدىق قورىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى ەلدوس توقتارباي «الاش قايراتكەرى مۇستاقىم مالدىباي ۇلىنىڭ تاعدىرى» تاقىرىپتارى بويىنشا مازمۇندى بايانداما جاسادى.
كونفەرەنتسيادا جاس عالىم, ب.بەيسەنوۆ اتىنداعى قاراعاندى زاڭ اكادەمياسىنىڭ عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرى ادىلەت جاعىپار «الاش» قوزعالىسىنىڭ جانە «ەسەپ» جاستار ۇيىمىنىڭ كورنەكتى تۇلعالارى تۋرالى جازىلعان «ەسەپ» – الاش پارتياسىنىڭ ءىزباسارلارى» اتتى تۋىندىسىن تانىستىردى.
كونفەرەنتسيانىڭ مودەراتورى, اكادەميك ە.بوكەتوۆ اتىنداعى قارۋ-دىڭ رەكتورى, اكادەميك نۇرلان دۋلاتبەكوۆ القالى جيىن بارىسىندا ايتىلعان ءبىر دە ءبىر ۇسىنىستىڭ نازاردان تىس قالمايتىنىن مالىمدەدى.
– ءبىز تاريح ساباعىن ناقتى ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. قازاقستان 1997 جىلدان باستاپ جىل سايىن 31 مامىر – ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنىن اتاپ وتەدى. بۇل ەستەلىك بولاشاق ءۇشىن – بارلىق ۇرپاق ءۇشىن قاجەت, – دەپ قورىتتى ن.دۋلاتبەكوۆ القالى جيىن جۇمىسىن.